Din. Dástúr. Mádeniet. Bul – qazaq dúnietanymynan ajyraǵysyz, bir-birimen bite qainasyp, tamyry tarihpen qosa órilgen uǵymdar. Qazaqy bolmysymyzǵa qapysyz bailanyp, ómirlik ólshemine ainalǵan ata dinimizge kereǵar baǵytty ustanǵan keibir dini aǵym ókilderi el ishine búlik salyp, aǵaiyn arasyn araz qylyp, bútin qoǵamdy pikir qaishylyǵyna alyp keldi. Árisi bultartpas tarihi derektermen, berisi Qazaqstan Respýblikasynyń Zańymen qorǵalǵan Ábý Hanifa mázhabyna qarsylyq qaidan paida bolǵan? Dini ekstremizmniń aldyn alý úshin ne istemek kerek? Dástúrli din nasihaty qalai júrgiziledi? Osy saýaldarǵa taqyryp aiasynda Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń Aqtóbe oblysyndaǵy ókil imamy, «Nur-Ǵasyr» ortalyq meshitiniń bas imamy Tólebi Ospan jaýap berdi.
– Tólebi Dádiluly, qazirgi tańda din máselesi daý-damaiǵa, talas-tartysqa tústi. Álemdi sharpyǵan qubylystar bizdiń elge de keri áserin tigizdi. Tarihta islam atyn jamylǵan aǵymdar nemese toptar qai kezden qalyptasty?
– Kezinde paiǵambarymyz (s.ǵ.s.) dúnie salǵannan soń keibir saiasi toptar óz maqsat-múddesine qol jetkizý úshin el ishinde ár túrli búlik saldy. Sonyń saldarynan paiǵambar aqiqatynan ainyǵan aǵymdar paida boldy. Tarihqa zer salsaq, hazreti Álidiń halifalyǵy tusynda tarih sahnasyna shiit aǵymymen qatar harijitter degen aǵym shyqty. Bul harijitterdiń ózi óz ishinde Mýhakima, Ázariqa, Nájádat, Sýfriia syndy birneshe toptarǵa bólinip ketti. Olar Halifaǵa qarsy shyqty. Halifa Áli búlikshilerge máseleni beibit sheshý úshin aldyn ala birneshe ret adam jiberip, musylmandardyń birligi úshin diplomatiialyq áreket jasap baqty. Alaida, harijitter Halifanyń tatýlasý jóninde bildirgen tilegin qabyl etpei tynysh jatqan eldi shaýyp, beikúná adamdardy kápir sanap, shetinen qyra bastady. Halifa amalsyzdan búlikshilerge kúsh qoldandy. Tipti, qyryp saldy. Iá, búlikshilerge barynsha aqiqattan ainyp, týra joldan taiǵandaryn túsindirýge tyrysty. Biraq, qoly qanǵa boialǵan búlikshiler Halifanyń nasihatyna qulaq túrmedi.
Qazirgi tańda dini búlik salýshylardyń oqiǵa jelisi osy ispettes. Meshitterde úgit-nasihat jumystary az júrgizilip jatqan joq. Minberde, ǵalamtorda, ár túrli basqosýlarda aitylýda. Biraq, teris aǵym jeteginde júrgender aqiqatty izdeýshiler emes, olar óz senimin ǵana «aqiqat» dep bilýshiler. Sondyqtan, beine bir tas kereń sekildi, estigisi kelmeidi. Sonda da, imamdar muny túsindirýden tanbaq emes. Óitkeni, olar bizdiń qandastarymyz. Olar úshin júregimiz aýyrady.
– Óz dáýirinde úlken memleketter basqarylǵan, órkeniet kóshterin bastaǵan Hanafi mázhabynyń tarihy tereńde ekenin bilemiz. Dei turǵanmen, mázhabqa qyryn qaraý, tipten, osy mektep ǵalymdary men ókilderin kústánalaý qaidan shyqty?
– Mázhab degenimiz – baǵyt-baǵdar, jol. Demek, adamdardy baǵytynan, jolynan adastyrsa degenine qol jetkizbeidi me?! Adamdy baǵytynan adastyrý úshin onyń kóńiline aldymen kúmán, senimsizdik, jekkórýshilik salýǵa tyrysady. Tipti, mázhab ǵalymdaryn masqaralaýdan da taiynbaidy. Munyń barlyǵy da adamdy jolynan adastyryp, tutastas qalyptasqan mektebinen qol úzdirýge baǵyttalǵan áreketter.
– Mázhab ǵalymdary tarapynan talas týdyrǵan taqyryptarǵa tiisti dálel-dáiekter de az aitylmaǵan. Sonda «mázhabsyzdyq» aǵymyn ustap turǵan ne nárse?
– Imam Shafiǵi mázhabqa qatysty eńbegin birinshi Iraq qalasynda jazady. Biraq, Mysyr eline oralǵan soń jergilikti salt-dástúrlermen sanasa otyryp, eńbegin qaita jazyp shyǵady. Tipti, «eski mázhab kitaby» jáne «jańa mázhab kitaby» degen ataýlar da berilgen. Mine, kórdińiz be, jergilikti halyqtyń ustanymyn eskerý qanshalyqty mańyzdy. Al, bul turǵysynan alǵanda Hanafi mázhaby halqymyzdyń salt-sanasy men ulttyq ustanymyna óte jaqyn boldy. Mázhabsyzdyq aǵymyn ustap turǵan faktorlardy sanamalai berýge bolatyn shyǵar. Mázhabsyzdyqqa qarsy turatyn immýnitet – adamnyń óz halqyna degen súiispenshiligi, kindik qany tamǵan jerine degen ystyq yqylasy men ata dinine degen beriktigi. Bizdiń aqidamyz anyq, musylmanshylyǵymyz myǵym bolsa, mundai ǵumyry uzaqqa sozylmaityn keseldi jeńip shyǵamyz.
– Aqtóbe oblysynda sońǵy ýaqytta dini jaǵdailarmen bailanysty ýaqiǵalar jii oryn aldy. Óńirdegi dini ahýalǵa qandai baǵa beresiz?
– Búgingi tańda Aqtóbe oblysyndaǵy dini ahýal turaqty. Jamaǵat arasynda túsindirý jumystary júieli júrgizilip keledi. Jamaǵattyń birligine baǵyttalǵan qoǵamdyq jáne sporttyq is-sharalar da uiymdastyrylýda. Jýyrda ǵana «Jastar» saraiynda Máýlit merekesin atap óttik. Saraida ine shanshar oryn bolǵan joq. Halyq kóterińki kóńil-kúimen tamashalady. 2016 jyly Aqtóbe oblysynda júrgizilgen «Halyqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý» jobasy aiasynda birqatar aqparattyq-túsindirý jumystary oń nátije berip, problemalardy zerdeleýge múmkindik berdi. Búginde atalmysh jumystar jalǵasyn tabýda.
– Jalpy, din ustanamyn dep, dúbára jolǵa túsken jastardy qaitarýdyń qanshalyqty múmkindikteri bar? Profilaktika nemese qaita tárbieleý jumystaryndaǵy máseleler jaiyn aitsańyz?
– Bul baǵyttaǵy nátijeli jumystardyń biri – jeke túsindirý jumystaryn júrgizý. Keide nasihat jumystarynyń nátije bermeýiniń sebebi – ózinikin ǵana «aqiqat» dep sanap, basqanyń pikirimen sanaspaýynda.
Jýyrda Aqtóbe qalasynda «Orazadaǵy oiran» atty derekti film túsirildi. Siýjet barysynda 5 maýsymda Aqtóbe qalasynda lańkestik áreketke baryp, búginde ómir boiy bas bostandyǵynan airylǵandardyń ókinish sózderi berilgen. Ol – shyn ókinish. Biraq, olarǵa qanshama ret qate túsinik pen teris jolda júrgenderi týraly qanshama eskertildi. Alaida, ol kezde olar aqiqatty qabyldaǵan joq. Endi bastaryna túskende ǵana munyń qanshalyqty qaýipti ekendigin jáne ózderi belgisiz bireýlerdiń qol shoqpary bolǵandyqtaryn túsindi. Kesh túsindi. Biraq, qolyńmen jasaǵandy moinyńmen kóterýiń kerek. Iaǵni, jasalǵan qylmys qylmyskerdi jazadan qutqarmaidy. Týra jolda júrmiz dep joldan jańylysqandar jaily arnaiy túsirilgen derekti filmderdi, ótken jyly kórermenge jol tartqan «Esigińdi qaqqan kim?» dramalyq spektakli syndy dúnielerdi jastarǵa kóptep kórsetý kerek. Jasaǵaly turǵan áreketiniń sońy nemen aiaqtalatynyn kórse, sanasynyń sańlaýy bar adam oilanady ǵoi.
– Kez-kelgen dertke qarsy daýa – onyń dárisi, em-shipasy. Teris dini túsinikke tosqaýyl – durys dini tanym ekeni daýsyz. Osy rette dástúrli dindi nasihattaýdyń mańyzdylyǵyn qysqasha túsindirip berseńiz.
– Halyqtyń salt-dástúri, aitys-jyry, ańyz-dastany, qymyzy men shubaty, kelininiń sálemi men súndet toiy, mine, munyń barlyǵynda ulttyń rýhy bar. Biz osylarmen maqtanamyz, osy dúnieler bolǵan kezde ózimizdi ult retinde sezinemiz. Óitkeni, bul – bizdiń bolmysymyz. Al, bazbireýler osy qazaqi bolmysymyzǵa tán dúnielerdi bidǵatqa balap, shariǵatta joq shatpaqtarǵa shyǵarý arqyly jastardy óz bolmysyna jiirkene qaratýǵa tyrysady. Al, ózinen jiirkengen urpaq jaýǵa ońai shaǵylatyn jańǵaq bolmaq. Ata-babalarymyz ustanǵan dástúrli Islam dini – qashanda ómirsheń. Ol asharshylyq náýbattary men zulmat zamandarda ata-babalarymyzdy búgingidei arsyzdyq pen aiýandyq áreketterden arashalap qalǵan. Sondyqtan, sol ata-babalarymyz ustanǵan dástúrli dindi nasihattaý, el arasynda taratý aýadai qajet.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Jaiyq NAǴYMASh
e-islam.kz
.jpg)