دٸن. دەستٷر. مەدەنيەت. بۇل – قازاق دٷنيەتانىمىنان اجىراعىسىز, بٸر-بٸرٸمەن بٸتە قايناسىپ, تامىرى تاريحپەن قوسا ٶرٸلگەن ۇعىمدار. قازاقى بولمىسىمىزعا قاپىسىز بايلانىپ, ٶمٸرلٸك ٶلشەمٸنە اينالعان اتا دٸنٸمٸزگە كەرەعار باعىتتى ۇستانعان كەيبٸر دٸني اعىم ٶكٸلدەرٸ ەل ٸشٸنە بٷلٸك سالىپ, اعايىن اراسىن اراز قىلىپ, بٷتٸن قوعامدى پٸكٸر قايشىلىعىنا الىپ كەلدٸ. ەرٸسٸ بۇلتارتپاس تاريحي دەرەكتەرمەن, بەرٸسٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىمەن قورعالعان ەبۋ حانيفا مەزھابىنا قارسىلىق قايدان پايدا بولعان? دٸني ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن نە ٸستەمەك كەرەك? دەستٷرلٸ دٸن ناسيحاتى قالاي جٷرگٸزٸلەدٸ? وسى ساۋالدارعا تاقىرىپ اياسىندا قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ اقتٶبە وبلىسىنداعى ٶكٸل يمامى, «نۇر-عاسىر» ورتالىق مەشٸتٸنٸڭ باس يمامى تٶلەبي وسپان جاۋاپ بەردٸ.
– تٶلەبي دەدٸلۇلى, قازٸرگٸ تاڭدا دٸن مەسەلەسٸ داۋ-دامايعا, تالاس-تارتىسقا تٷستٸ. ەلەمدٸ شارپىعان قۇبىلىستار بٸزدٸڭ ەلگە دە كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزدٸ. تاريحتا يسلام اتىن جامىلعان اعىمدار نەمەسە توپتار قاي كەزدەن قالىپتاستى?
– كەزٸندە پايعامبارىمىز (س.ع.س.) دٷنيە سالعاننان سوڭ كەيبٸر ساياسي توپتار ٶز ماقسات-مٷددەسٸنە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن ەل ٸشٸندە ەر تٷرلٸ بٷلٸك سالدى. سونىڭ سالدارىنان پايعامبار اقيقاتىنان اينىعان اعىمدار پايدا بولدى. تاريحقا زەر سالساق, حازرەتٸ ەليدٸڭ حاليفالىعى تۇسىندا تاريح ساحناسىنا شييت اعىمىمەن قاتار حاريجيتتەر دەگەن اعىم شىقتى. بۇل حاريجيتتەردٸڭ ٶزٸ ٶز ٸشٸندە مۋحاكيما, ەزاريقا, نەجەدات, سۋفرييا سىندى بٸرنەشە توپتارعا بٶلٸنٸپ كەتتٸ. ولار حاليفاعا قارسى شىقتى. حاليفا ەلي بٷلٸكشٸلەرگە مەسەلەنٸ بەيبٸت شەشۋ ٷشٸن الدىن الا بٸرنەشە رەت ادام جٸبەرٸپ, مۇسىلمانداردىڭ بٸرلٸگٸ ٷشٸن ديپلوماتييالىق ەرەكەت جاساپ باقتى. الايدا, حاريجيتتەر حاليفانىڭ تاتۋلاسۋ جٶنٸندە بٸلدٸرگەن تٸلەگٸن قابىل ەتپەي تىنىش جاتقان ەلدٸ شاۋىپ, بەيكٷنە ادامداردى كەپٸر ساناپ, شەتٸنەن قىرا باستادى. حاليفا امالسىزدان بٷلٸكشٸلەرگە كٷش قولداندى. تٸپتٸ, قىرىپ سالدى. يە, بٷلٸكشٸلەرگە بارىنشا اقيقاتتان اينىپ, تۋرا جولدان تايعاندارىن تٷسٸندٸرۋگە تىرىستى. بٸراق, قولى قانعا بويالعان بٷلٸكشٸلەر حاليفانىڭ ناسيحاتىنا قۇلاق تٷرمەدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا دٸني بٷلٸك سالۋشىلاردىڭ وقيعا جەلٸسٸ وسى ٸسپەتتەس. مەشٸتتەردە ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارى از جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جوق. مٸنبەردە, عالامتوردا, ەر تٷرلٸ باسقوسۋلاردا ايتىلۋدا. بٸراق, تەرٸس اعىم جەتەگٸندە جٷرگەندەر اقيقاتتى ٸزدەۋشٸلەر ەمەس, ولار ٶز سەنٸمٸن عانا «اقيقات» دەپ بٸلۋشٸلەر. سوندىقتان, بەينە بٸر تاس كەرەڭ سەكٸلدٸ, ەستٸگٸسٸ كەلمەيدٸ. سوندا دا, يمامدار مۇنى تٷسٸندٸرۋدەن تانباق ەمەس. ٶيتكەنٸ, ولار بٸزدٸڭ قانداستارىمىز. ولار ٷشٸن جٷرەگٸمٸز اۋىرادى.
– ٶز دەۋٸرٸندە ٷلكەن مەملەكەتتەر باسقارىلعان, ٶركەنيەت كٶشتەرٸن باستاعان حانافي مەزھابىنىڭ تاريحى تەرەڭدە ەكەنٸن بٸلەمٸز. دەي تۇرعانمەن, مەزھابقا قىرىن قاراۋ, تٸپتەن, وسى مەكتەپ عالىمدارى مەن ٶكٸلدەرٸن كٷستەنالاۋ قايدان شىقتى?
– مەزھاب دەگەنٸمٸز – باعىت-باعدار, جول. دەمەك, ادامداردى باعىتىنان, جولىنان اداستىرسا دەگەنٸنە قول جەتكٸزبەيدٸ مە?! ادامدى باعىتىنان اداستىرۋ ٷشٸن ونىڭ كٶڭٸلٸنە الدىمەن كٷمەن, سەنٸمسٸزدٸك, جەككٶرۋشٸلٸك سالۋعا تىرىسادى. تٸپتٸ, مەزھاب عالىمدارىن ماسقارالاۋدان دا تايىنبايدى. مۇنىڭ بارلىعى دا ادامدى جولىنان اداستىرىپ, تۇتاستاس قالىپتاسقان مەكتەبٸنەن قول ٷزدٸرۋگە باعىتتالعان ەرەكەتتەر.
– مەزھاب عالىمدارى تاراپىنان تالاس تۋدىرعان تاقىرىپتارعا تيٸستٸ دەلەل-دەيەكتەر دە از ايتىلماعان. سوندا «مەزھابسىزدىق» اعىمىن ۇستاپ تۇرعان نە نەرسە?
– يمام شافيعي مەزھابقا قاتىستى ەڭبەگٸن بٸرٸنشٸ يراق قالاسىندا جازادى. بٸراق, مىسىر ەلٸنە ورالعان سوڭ جەرگٸلٸكتٸ سالت-دەستٷرلەرمەن ساناسا وتىرىپ, ەڭبەگٸن قايتا جازىپ شىعادى. تٸپتٸ, «ەسكٸ مەزھاب كٸتابى» جەنە «جاڭا مەزھاب كٸتابى» دەگەن اتاۋلار دا بەرٸلگەن. مٸنە, كٶردٸڭٸز بە, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ ۇستانىمىن ەسكەرۋ قانشالىقتى ماڭىزدى. ال, بۇل تۇرعىسىنان العاندا حانافي مەزھابى حالقىمىزدىڭ سالت-ساناسى مەن ۇلتتىق ۇستانىمىنا ٶتە جاقىن بولدى. مەزھابسىزدىق اعىمىن ۇستاپ تۇرعان فاكتورلاردى سانامالاي بەرۋگە بولاتىن شىعار. مەزھابسىزدىققا قارسى تۇراتىن يممۋنيتەت – ادامنىڭ ٶز حالقىنا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ, كٸندٸك قانى تامعان جەرٸنە دەگەن ىستىق ىقىلاسى مەن اتا دٸنٸنە دەگەن بەرٸكتٸگٸ. بٸزدٸڭ اقيدامىز انىق, مۇسىلمانشىلىعىمىز مىعىم بولسا, مۇنداي عۇمىرى ۇزاققا سوزىلمايتىن كەسەلدٸ جەڭٸپ شىعامىز.
– اقتٶبە وبلىسىندا سوڭعى ۋاقىتتا دٸني جاعدايلارمەن بايلانىستى ۋاقيعالار جيٸ ورىن الدى. ٶڭٸردەگٸ دٸني احۋالعا قانداي باعا بەرەسٸز?
– بٷگٸنگٸ تاڭدا اقتٶبە وبلىسىنداعى دٸني احۋال تۇراقتى. جاماعات اراسىندا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى جٷيەلٸ جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ. جاماعاتتىڭ بٸرلٸگٸنە باعىتتالعان قوعامدىق جەنە سپورتتىق ٸس-شارالار دا ۇيىمداستىرىلۋدا. جۋىردا عانا «جاستار» سارايىندا مەۋلٸت مەرەكەسٸن اتاپ ٶتتٸك. سارايدا ينە شانشار ورىن بولعان جوق. حالىق كٶتەرٸڭكٸ كٶڭٸل-كٷيمەن تاماشالادى. 2016 جىلى اقتٶبە وبلىسىندا جٷرگٸزٸلگەن «حالىقتىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ» جوباسى اياسىندا بٸرقاتار اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى وڭ نەتيجە بەرٸپ, پروبلەمالاردى زەردەلەۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. بٷگٸندە اتالمىش جۇمىستار جالعاسىن تابۋدا.
– جالپى, دٸن ۇستانامىن دەپ, دٷبەرا جولعا تٷسكەن جاستاردى قايتارۋدىڭ قانشالىقتى مٷمكٸندٸكتەرٸ بار? پروفيلاكتيكا نەمەسە قايتا تەربيەلەۋ جۇمىستارىنداعى مەسەلەلەر جايىن ايتساڭىز?
– بۇل باعىتتاعى نەتيجەلٸ جۇمىستاردىڭ بٸرٸ – جەكە تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ. كەيدە ناسيحات جۇمىستارىنىڭ نەتيجە بەرمەۋٸنٸڭ سەبەبٸ – ٶزٸنٸكٸن عانا «اقيقات» دەپ ساناپ, باسقانىڭ پٸكٸرٸمەن ساناسپاۋىندا.
جۋىردا اقتٶبە قالاسىندا «ورازاداعى ويران» اتتى دەرەكتٸ فيلم تٷسٸرٸلدٸ. سيۋجەت بارىسىندا 5 ماۋسىمدا اقتٶبە قالاسىندا لاڭكەستٸك ەرەكەتكە بارىپ, بٷگٸندە ٶمٸر بويى باس بوستاندىعىنان ايرىلعانداردىڭ ٶكٸنٸش سٶزدەرٸ بەرٸلگەن. ول – شىن ٶكٸنٸش. بٸراق, ولارعا قانشاما رەت قاتە تٷسٸنٸك پەن تەرٸس جولدا جٷرگەندەرٸ تۋرالى قانشاما ەسكەرتٸلدٸ. الايدا, ول كەزدە ولار اقيقاتتى قابىلداعان جوق. ەندٸ باستارىنا تٷسكەندە عانا مۇنىڭ قانشالىقتى قاۋٸپتٸ ەكەندٸگٸن جەنە ٶزدەرٸ بەلگٸسٸز بٸرەۋلەردٸڭ قول شوقپارى بولعاندىقتارىن تٷسٸندٸ. كەش تٷسٸندٸ. بٸراق, قولىڭمەن جاساعاندى موينىڭمەن كٶتەرۋٸڭ كەرەك. ياعني, جاسالعان قىلمىس قىلمىسكەردٸ جازادان قۇتقارمايدى. تۋرا جولدا جٷرمٸز دەپ جولدان جاڭىلىسقاندار جايلى ارنايى تٷسٸرٸلگەن دەرەكتٸ فيلمدەردٸ, ٶتكەن جىلى كٶرەرمەنگە جول تارتقان «ەسٸگٸڭدٸ قاققان كٸم?» درامالىق سپەكتاكلٸ سىندى دٷنيەلەردٸ جاستارعا كٶپتەپ كٶرسەتۋ كەرەك. جاساعالى تۇرعان ەرەكەتٸنٸڭ سوڭى نەمەن اياقتالاتىنىن كٶرسە, ساناسىنىڭ ساڭلاۋى بار ادام ويلانادى عوي.
– كەز-كەلگەن دەرتكە قارسى داۋا – ونىڭ دەرٸسٸ, ەم-شيپاسى. تەرٸس دٸني تٷسٸنٸككە توسقاۋىل – دۇرىس دٸني تانىم ەكەنٸ داۋسىز. وسى رەتتە دەستٷرلٸ دٸندٸ ناسيحاتتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن قىسقاشا تٷسٸندٸرٸپ بەرسەڭٸز.
– حالىقتىڭ سالت-دەستٷرٸ, ايتىس-جىرى, اڭىز-داستانى, قىمىزى مەن شۇباتى, كەلٸنٸنٸڭ سەلەمٸ مەن سٷندەت تويى, مٸنە, مۇنىڭ بارلىعىندا ۇلتتىڭ رۋحى بار. بٸز وسىلارمەن ماقتانامىز, وسى دٷنيەلەر بولعان كەزدە ٶزٸمٸزدٸ ۇلت رەتٸندە سەزٸنەمٸز. ٶيتكەنٸ, بۇل – بٸزدٸڭ بولمىسىمىز. ال, بازبٸرەۋلەر وسى قازاقي بولمىسىمىزعا تەن دٷنيەلەردٸ بيدعاتقا بالاپ, شاريعاتتا جوق شاتپاقتارعا شىعارۋ ارقىلى جاستاردى ٶز بولمىسىنا جيٸركەنە قاراتۋعا تىرىسادى. ال, ٶزٸنەن جيٸركەنگەن ۇرپاق جاۋعا وڭاي شاعىلاتىن جاڭعاق بولماق. اتا-بابالارىمىز ۇستانعان دەستٷرلٸ يسلام دٸنٸ – قاشاندا ٶمٸرشەڭ. ول اشارشىلىق نەۋباتتارى مەن زۇلمات زامانداردا اتا-بابالارىمىزدى بٷگٸنگٸدەي ارسىزدىق پەن ايۋاندىق ەرەكەتتەردەن اراشالاپ قالعان. سوندىقتان, سول اتا-بابالارىمىز ۇستانعان دەستٷرلٸ دٸندٸ ناسيحاتتاۋ, ەل اراسىندا تاراتۋ اۋاداي قاجەت.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان جايىق ناعىماش
e-islam.kz
.jpg)