Qolyma Qazaq tili «dlia shkol s rýsskim iazykom obýcheniia» dep atalatyn 4 synypqa arnalǵan oqýlyq tústi. Avtorlary Ermekova T.N., Sátbekova A.A., Sisembina A.Ý., Tajibaeva G.B.. Ishine úńildim de túńildim. Sizder de tanysyp kórińizder:
8 bet: Qazaq Álippesi degen sózdiń bárin Qazaq Alfaviti dep alyp qazaqsha aýdarmasyn bermegen.
9 bet: Áripterdiń dybystalýyn áripterdiń aty dep qate bergen. Bb – Be (durysy By), Gg – Ge (durysy – Gi), ǴǴ – Ǵa (durysy - Ǵy), Dd – De (durysy - Dy), Jj – Je (durysy - Jy), Zz – Ze (durysy - Zy), Kk – Ke (durysy - Ki), Qq – Qa (durysy - Qy), Ll – El (durysy - Ly), Mm – Em (durysy - My), Nn – En (durysy - Ny), Ńń – Eń (durysy - Yń), Pp – Pe (durysy - Py), Rr – Er (durysy - Yr), SS – Es (durysy - Sy), Tt – Te (durysy - Ty), Hh – Ha (durysy - H), Shsh – Sha (durysy - Shy) dep berilgen. Áripterdi kitapta berilgendei etip dybystaý, qazaq tilin aktsentpen buzyp sóileýge aparady.
79 bet: «Qazaq halqy úsh júzge bólinedi» dep jazylǵan. Durysy «Qazaq halqy Úsh júzden quralady» bolýy tiis edi. Sebebi, barlyq aýyzsha da, jazbasha da derekterdiń bárinde Qazaqtyń «Úsh Júz dep atalatyn úsh balasy bar» delinedi. «Bólinedi» degen sóz urpaqtarymyzdy bólinýge aparady emes pe?
81 bet: «Áiteke bi – kishi júzdiń bii. Ol jasynan batyr, sheshen bolǵan. Oǵan halyq mal, jer taǵy basqalar. Daýmen barǵan. Ol týysqan qazaq, qaraqalpaq, qyrǵyz halyqtaryn biriktirgen. Áiteke bi Táýke hannyń keńesshisi bolǵan».
Durysy: Áiteke bi – Kishi júzdiń bii. Ol jasynan zerek, alǵyr, bilimdi, batyr, sheshen bolǵan. Oǵan halyq mal, jer taǵy basqa daýlaryn sheshý úshin barǵan. Ony halyq daýlardy ádil sheshetin bolǵany úshin Bi sailaǵan. Ol týysqan qazaq, qaraqalpaq, qyrǵyz halyqtaryn biriktirgen. Áiteke bi Táýke hannyń keńesshisi bolǵan».
82 bet. «Týra bide týys joq» degennen góri «Týra bide týǵan joq, Týǵandy bide iman joq» degen halyq maqalyn tutas berip, balalarymyzǵa ádildikpen birge iman degen uǵymnyń da maǵynasyn asha ketkenderi jón bolar edi.
82 bet. «Qabanbai, Bógenbai, Naýryzbai – qazaq halqynyń batyrlary. Durysy «Qarakerei Qabanbai, Qanjyǵaly Bógenbai, Shapyrashty Naýryzbai – qazaq halqynyń batyrlary» dep Ata-tekterin kórsetý jón. Qazaq halqy árqashan da dańqty uldaryn Ata tegimen qosyp ataǵan. Aǵashty tamyrynan ajyratýǵa bolmaidy emes pe?
84 bet. «Eldi batyrlar bilegen». Eldi batyr emes, handar men qaǵandar bilegen. Batyrlar eldi jaýdan qorǵaǵan.
86 bet. «Dombyra - qazaq halqynyń mýzykalyq aspaby. Ol qos ishekti. Dombyra aǵashtan jasalady» degen jerdi sál tolyqtyryp:
Dombyra – qazaq halqynyń mýzykalyq aspaby. Ol qos ishekti. Dombyrany aǵashtan jáne maldyń keptirilgen isheginen jasaǵan. Dombyranyń avtorlyq quqyǵy ejelgi qazaqtar da jatyr. Qazaq elinde dombyra jasaityn sheberler aýyly kóp bolǵan. Olardy halyq qurmetpen Omby, Domby, Dombai, Dombyraly, Dombaýyl (Dombyra jasaýshylar aýyly) dep ataǵan.
89 bet. «KIIZ ÚI. Kiiz úi – kóshpeli halyqtardyń baspanasy. Ol – óte qolaily. Kiiz úi tez qurylyp, tez jinalady. Qysta jyly, jazda salqyn bolady. Qazaq halqy kiiz úidi ásem bezendiredi. Kiiz úidiń ishinde aǵash tósek, shymyldyq, sandyq taǵy basqa buiymdar bolady» degen taqyrypty:
KIIZ ÚI. Kiiz úi – ejelgi qazaqtar jasaǵan baspana. Ony kóshpeli halyqtardyń bári paidalanǵan. Adamzattyń asyl murasy retinde IýNESKO tizimine engen. Ol – óte qolaily. Kiiz úi tez qurylyp, tez jinalady. Qysta jyly, jazda salqyn bolady. Qazaq halqy kiiz úidi ásem bezendiredi. Kiiz úidiń ishinde aǵash tósek, shymyldyq, sandyq taǵy basqa buiymdar bolady.
92 bet. «Kiiz úi tórt bólshekten turady. Olar – kerege, ýyq, shańraq, esik. Bular aǵashtan jasalady. Kiiz úi tórt, alty, segiz, on eki qanatty bolady. Kiiz úidiń negizgi bólshegi - shańyraq. Shańyraqtyń mańyzy zor. Ol atadan balaǵa mura bolyp qalady. Ul bala shańyraǵynyń iesi.
Durysy. Ol atadan balaǵa mura bolyp qalady. Áke shańyraǵynyń iesi kenje ul. Ol qarashańyraq dep atalady.
93 bet. «Oqtaý tartys» degenniń ornyna «arqan tartys» oiyny degen durys. Qazaq «oqtaý» dep ettiń nanyn jazatyn taiaqshany ataǵan. Ony qasterlep taza ustaǵan. Qazaq balasy «oqtaýmen» oinamaǵan.
120 bet. «Erte zamanda qazaqtar árbir maldyń piri bolady dep uqqan. Mysaly, qoidyń piri – Shopan ata, Túieniń piri – Oisylqara, jylqynyń piri – Qambar ata, siyrdyń piri – baba, eshkiniń piri – Seksek ata dep bilgen. Qazaqtar osy pirlerge siynǵan».
Durysy: Qazaq halqynyń tegi óte eski zamandardan bastaý alady. Olar dalanyń jabaiy ańyn eń alǵash qolǵa úiretken adamdardyń esimin kúni búginge deiin saqtaǵan jáne olardy asa qurmetpen árbir mal men malshynyń piri (ustazy) dep ataidy. Mysaly, qoidyń piri – Shopan ata, Túieniń piri – Oisylqara, jylqynyń piri – Qambar ata, siyrdyń piri – baba, eshkiniń piri – Seksek ata dep bilgen».
145 bet. «KÓLIKTE. Qala kóshelerinde túrli kólik júredi. Olar – mashinalar, avtobýstar, trolleibýstar, tramvailar. Qalalyq kólik adamdardy kerek jerine ýaqytynda jetkizedi. Avtobýs, trolleibýs, tramvaimen júrý úshin jol aqysyn tóleidi. Keibir adamdar bir ailyq jol biletin alady. Ol óte yńǵaily».
Mine, osy áńgimeni «Qala kóshelerinde túrli kólik júredi. Olar – mashinalar, avtobýstar, trolleibýstar, tramvailar. Qalalyq kólik adamdardy kerek jerine ýaqytynda jetkizedi. Kólikte balalar jasy úlkenderge oryn beredi. Qazaqtyń Ata saltynda úlken turǵanda kishi otyrmaidy. Avtobýs, trolleibýs, tramvaimen júrý úshin jol aqysyn tóleidi. Keibir adamdar bir ailyq jol biletin alady. Ol óte yńǵaily» delingende balalarymyz qazaq halqynyń álemge úlgi bolǵan jaqsy bir saltyn bilip ósken bolar edi.
Jaraidy. Osymen toqtaiyn. Áitpese, mundai mysaldardy áli de kóptep keltirýge bolady. Mine, ózderińiz kórip otyrǵandai, qazirgi mektep oqýlyqtary ulttyq múddege sai kelip turǵan joq. Sondyqtan barlyq til janashyrlaryn qazirgi mektep oqýlyqtarynyń bárine ulttyq múdde turǵysynan osyndai saraptama jasap kóptiń talqysyna salýdy USYNAMYN!
Qojyrbaiuly Muhambetkárim,
Mańǵystaý
.jpg)