قولىما قازاق تٸلٸ «دليا شكول س رۋسسكيم يازىكوم وبۋچەنييا» دەپ اتالاتىن 4 سىنىپقا ارنالعان وقۋلىق تٷستٸ. اۆتورلارى ەرمەكوۆا ت.ن., سەتبەكوۆا ا.ا., سيسەمبينا ا.ۋ., تاجيباەۆا گ.ب.. ٸشٸنە ٷڭٸلدٸم دە تٷڭٸلدٸم. سٸزدەر دە تانىسىپ كٶرٸڭٸزدەر:
8 بەت: قازاق ەلٸپپەسٸ دەگەن سٶزدٸڭ بەرٸن قازاق الفاۆيتٸ دەپ الىپ قازاقشا اۋدارماسىن بەرمەگەن.
9 بەت: ەرٸپتەردٸڭ دىبىستالۋىن ەرٸپتەردٸڭ اتى دەپ قاتە بەرگەن. بب – بە (دۇرىسى بى), گگ – گە (دۇرىسى – گٸ), عع – عا (دۇرىسى - عى), دد – دە (دۇرىسى - دى), جج – جە (دۇرىسى - جى), زز – زە (دۇرىسى - زى), كك – كە (دۇرىسى - كٸ), قق – قا (دۇرىسى - قى), لل – ەل (دۇرىسى - لى), مم – ەم (دۇرىسى - مى), نن – ەن (دۇرىسى - نى), ڭڭ – ەڭ (دۇرىسى - ىڭ), پپ – پە (دۇرىسى - پى), رر – ەر (دۇرىسى - ىر), سس – ەس (دۇرىسى - سى), تت – تە (دۇرىسى - تى), ھھ – ھا (دۇرىسى - ھ), شش – شا (دۇرىسى - شى) دەپ بەرٸلگەن. ەرٸپتەردٸ كٸتاپتا بەرٸلگەندەي ەتٸپ دىبىستاۋ, قازاق تٸلٸن اكتسەنتپەن بۇزىپ سٶيلەۋگە اپارادى.
79 بەت: «قازاق حالقى ٷش جٷزگە بٶلٸنەدٸ» دەپ جازىلعان. دۇرىسى «قازاق حالقى ٷش جٷزدەن قۇرالادى» بولۋى تيٸس ەدٸ. سەبەبٸ, بارلىق اۋىزشا دا, جازباشا دا دەرەكتەردٸڭ بەرٸندە قازاقتىڭ «ٷش جٷز دەپ اتالاتىن ٷش بالاسى بار» دەلٸنەدٸ. «بٶلٸنەدٸ» دەگەن سٶز ۇرپاقتارىمىزدى بٶلٸنۋگە اپارادى ەمەس پە?
81 بەت: «ەيتەكە بي – كٸشٸ جٷزدٸڭ بيٸ. ول جاسىنان باتىر, شەشەن بولعان. وعان حالىق مال, جەر تاعى باسقالار. داۋمەن بارعان. ول تۋىسقان قازاق, قاراقالپاق, قىرعىز حالىقتارىن بٸرٸكتٸرگەن. ەيتەكە بي تەۋكە حاننىڭ كەڭەسشٸسٸ بولعان».
دۇرىسى: ەيتەكە بي – كٸشٸ جٷزدٸڭ بيٸ. ول جاسىنان زەرەك, العىر, بٸلٸمدٸ, باتىر, شەشەن بولعان. وعان حالىق مال, جەر تاعى باسقا داۋلارىن شەشۋ ٷشٸن بارعان. ونى حالىق داۋلاردى ەدٸل شەشەتٸن بولعانى ٷشٸن بي سايلاعان. ول تۋىسقان قازاق, قاراقالپاق, قىرعىز حالىقتارىن بٸرٸكتٸرگەن. ەيتەكە بي تەۋكە حاننىڭ كەڭەسشٸسٸ بولعان».
82 بەت. «تۋرا بيدە تۋىس جوق» دەگەننەن گٶرٸ «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن حالىق ماقالىن تۇتاس بەرٸپ, بالالارىمىزعا ەدٸلدٸكپەن بٸرگە يمان دەگەن ۇعىمنىڭ دا ماعىناسىن اشا كەتكەندەرٸ جٶن بولار ەدٸ.
82 بەت. «قابانباي, بٶگەنباي, ناۋرىزباي – قازاق حالقىنىڭ باتىرلارى. دۇرىسى «قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بٶگەنباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي – قازاق حالقىنىڭ باتىرلارى» دەپ اتا-تەكتەرٸن كٶرسەتۋ جٶن. قازاق حالقى ەرقاشان دا داڭقتى ۇلدارىن اتا تەگٸمەن قوسىپ اتاعان. اعاشتى تامىرىنان اجىراتۋعا بولمايدى ەمەس پە?
84 بەت. «ەلدٸ باتىرلار بيلەگەن». ەلدٸ باتىر ەمەس, حاندار مەن قاعاندار بيلەگەن. باتىرلار ەلدٸ جاۋدان قورعاعان.
86 بەت. «دومبىرا - قازاق حالقىنىڭ مۋزىكالىق اسپابى. ول قوس ٸشەكتٸ. دومبىرا اعاشتان جاسالادى» دەگەن جەردٸ سەل تولىقتىرىپ:
دومبىرا – قازاق حالقىنىڭ مۋزىكالىق اسپابى. ول قوس ٸشەكتٸ. دومبىرانى اعاشتان جەنە مالدىڭ كەپتٸرٸلگەن ٸشەگٸنەن جاساعان. دومبىرانىڭ اۆتورلىق قۇقىعى ەجەلگٸ قازاقتار دا جاتىر. قازاق ەلٸندە دومبىرا جاسايتىن شەبەرلەر اۋىلى كٶپ بولعان. ولاردى حالىق قۇرمەتپەن ومبى, دومبى, دومباي, دومبىرالى, دومباۋىل (دومبىرا جاساۋشىلار اۋىلى) دەپ اتاعان.
89 بەت. «كيٸز ٷي. كيٸز ٷي – كٶشپەلٸ حالىقتاردىڭ باسپاناسى. ول – ٶتە قولايلى. كيٸز ٷي تەز قۇرىلىپ, تەز جينالادى. قىستا جىلى, جازدا سالقىن بولادى. قازاق حالقى كيٸز ٷيدٸ ەسەم بەزەندٸرەدٸ. كيٸز ٷيدٸڭ ٸشٸندە اعاش تٶسەك, شىمىلدىق, ساندىق تاعى باسقا بۇيىمدار بولادى» دەگەن تاقىرىپتى:
كيٸز ٷي. كيٸز ٷي – ەجەلگٸ قازاقتار جاساعان باسپانا. ونى كٶشپەلٸ حالىقتاردىڭ بەرٸ پايدالانعان. ادامزاتتىڭ اسىل مۇراسى رەتٸندە يۋنەسكو تٸزٸمٸنە ەنگەن. ول – ٶتە قولايلى. كيٸز ٷي تەز قۇرىلىپ, تەز جينالادى. قىستا جىلى, جازدا سالقىن بولادى. قازاق حالقى كيٸز ٷيدٸ ەسەم بەزەندٸرەدٸ. كيٸز ٷيدٸڭ ٸشٸندە اعاش تٶسەك, شىمىلدىق, ساندىق تاعى باسقا بۇيىمدار بولادى.
92 بەت. «كيٸز ٷي تٶرت بٶلشەكتەن تۇرادى. ولار – كەرەگە, ۋىق, شاڭراق, ەسٸك. بۇلار اعاشتان جاسالادى. كيٸز ٷي تٶرت, التى, سەگٸز, ون ەكٸ قاناتتى بولادى. كيٸز ٷيدٸڭ نەگٸزگٸ بٶلشەگٸ - شاڭىراق. شاڭىراقتىڭ ماڭىزى زور. ول اتادان بالاعا مۇرا بولىپ قالادى. ۇل بالا شاڭىراعىنىڭ يەسٸ.
دۇرىسى. ول اتادان بالاعا مۇرا بولىپ قالادى. ەكە شاڭىراعىنىڭ يەسٸ كەنجە ۇل. ول قاراشاڭىراق دەپ اتالادى.
93 بەت. «وقتاۋ تارتىس» دەگەننٸڭ ورنىنا «ارقان تارتىس» ويىنى دەگەن دۇرىس. قازاق «وقتاۋ» دەپ ەتتٸڭ نانىن جازاتىن تاياقشانى اتاعان. ونى قاستەرلەپ تازا ۇستاعان. قازاق بالاسى «وقتاۋمەن» ويناماعان.
120 بەت. «ەرتە زاماندا قازاقتار ەربٸر مالدىڭ پٸرٸ بولادى دەپ ۇققان. مىسالى, قويدىڭ پٸرٸ – شوپان اتا, تٷيەنٸڭ پٸرٸ – ويسىلقارا, جىلقىنىڭ پٸرٸ – قامبار اتا, سيىردىڭ پٸرٸ – بابا, ەشكٸنٸڭ پٸرٸ – سەكسەك اتا دەپ بٸلگەن. قازاقتار وسى پٸرلەرگە سيىنعان».
دۇرىسى: قازاق حالقىنىڭ تەگٸ ٶتە ەسكٸ زامانداردان باستاۋ الادى. ولار دالانىڭ جابايى اڭىن ەڭ العاش قولعا ٷيرەتكەن ادامداردىڭ ەسٸمٸن كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ساقتاعان جەنە ولاردى اسا قۇرمەتپەن ەربٸر مال مەن مالشىنىڭ پٸرٸ (ۇستازى) دەپ اتايدى. مىسالى, قويدىڭ پٸرٸ – شوپان اتا, تٷيەنٸڭ پٸرٸ – ويسىلقارا, جىلقىنىڭ پٸرٸ – قامبار اتا, سيىردىڭ پٸرٸ – بابا, ەشكٸنٸڭ پٸرٸ – سەكسەك اتا دەپ بٸلگەن».
145 بەت. «كٶلٸكتە. قالا كٶشەلەرٸندە تٷرلٸ كٶلٸك جٷرەدٸ. ولار – ماشينالار, اۆتوبۋستار, تروللەيبۋستار, ترامۆايلار. قالالىق كٶلٸك ادامداردى كەرەك جەرٸنە ۋاقىتىندا جەتكٸزەدٸ. اۆتوبۋس, تروللەيبۋس, ترامۆايمەن جٷرۋ ٷشٸن جول اقىسىن تٶلەيدٸ. كەيبٸر ادامدار بٸر ايلىق جول بيلەتٸن الادى. ول ٶتە ىڭعايلى».
مٸنە, وسى ەڭگٸمەنٸ «قالا كٶشەلەرٸندە تٷرلٸ كٶلٸك جٷرەدٸ. ولار – ماشينالار, اۆتوبۋستار, تروللەيبۋستار, ترامۆايلار. قالالىق كٶلٸك ادامداردى كەرەك جەرٸنە ۋاقىتىندا جەتكٸزەدٸ. كٶلٸكتە بالالار جاسى ٷلكەندەرگە ورىن بەرەدٸ. قازاقتىڭ اتا سالتىندا ٷلكەن تۇرعاندا كٸشٸ وتىرمايدى. اۆتوبۋس, تروللەيبۋس, ترامۆايمەن جٷرۋ ٷشٸن جول اقىسىن تٶلەيدٸ. كەيبٸر ادامدار بٸر ايلىق جول بيلەتٸن الادى. ول ٶتە ىڭعايلى» دەلٸنگەندە بالالارىمىز قازاق حالقىنىڭ ەلەمگە ٷلگٸ بولعان جاقسى بٸر سالتىن بٸلٸپ ٶسكەن بولار ەدٸ.
جارايدى. وسىمەن توقتايىن. ەيتپەسە, مۇنداي مىسالداردى ەلٸ دە كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولادى. مٸنە, ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, قازٸرگٸ مەكتەپ وقۋلىقتارى ۇلتتىق مٷددەگە ساي كەلٸپ تۇرعان جوق. سوندىقتان بارلىق تٸل جاناشىرلارىن قازٸرگٸ مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ بەرٸنە ۇلتتىق مٷددە تۇرعىسىنان وسىنداي ساراپتاما جاساپ كٶپتٸڭ تالقىسىنا سالۋدى ۇسىنامىن!
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم,
ماڭعىستاۋ
.jpg)