6-7-jeltoqsan kúnderi Astana qalalyq Jastar Teatry sahnasynda aibyny dara, «Azattyqtyń azapty jolyn» sóz etken súbeli spektakl dúnie esigin ashty. Bul qoiylym – ádebietimizdiń áýliesi sanalatyn áigili halyq jazýshysy Ábish Kekilbaevtyń «Abylai han» halyqtyq qaharmandyq dramalyq dastanyn «Nartáýekel» atymen kórermen qaýymǵa usynǵan teatr ujymynyń taǵylymdy tarihymyzǵa degen taǵzymy! Qoiylym rejisseri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri – Nurqanat Jaqypbai.
Bul shyǵarma – janrlyq jaǵynan alyp qarasaq ta, dramatýrgiialyq qurylym qyrynan zerdelesek te kúrdeli de kórkem týyndy. Ábish Kekilbaev sekildi sózi iri, oiǵa artar júgi aýyr alpaýyt darynnyń aryndy asaý dariiadai arqaly týyndysyn sahna tórinen sóiletýge kimde-kimniń batyly barmasy anyq. Ábish Kekilbaevty sahnadan sóiletpek túgili, qarapaiym otyryp oqýdyń ózi orasan zor óre kúshin qajet etedi. Aq óleńmen arqyrai tógilgen sarqyramanyń qýatyndai qudiretti tekstterdi tizgindeý asa zor akterlik keń tynystylyqty talap etetinin bárimiz bilemiz. Ábish mektebi – álemi bólek mektep.
Jastar Teatrynyń jalyndy da jaýjúrek ujymy Táýelsizdik toiyna talǵamy tereń, salmaǵy sara syi jasady. Eliniń taǵdyry men bolashaǵyna alańdaǵan, eńseli egemendigin armandaǵan, bekem birligin oilap, berekeli biligimen dúiim qazaqqa máshhúr bolǵan mereii biik tarihi tulǵany sahnalaýda kásibi saýattylyqtaryn sarqa jumsaǵan teatr ujymynyń urpaq aldyndaǵy ulaǵatty ustanymy, perzenttik peiilderi atqan tańdai arailanyp, shuǵaly oidyń shýaǵyn shashqandai.
El bileýdiń eren eńbek ekendigin, úlken syn ekendigin, ol syndy erdiń eri kóteretindigin somdaǵan sahnagerler avtor júktegen parasatty paiymnan shabyt alyp, Abylaidai Babamyzdyń alyp tulǵasyna degen qurmetterin pash etken ataýly qoiylymdarynda Táýelsizdiktiń ońymyzdan ońai týa qoimaǵan Eldigimizdiń Temirqazyǵy ekendigin astarlap túiindeidi.
Kórkem obrazdar. Kieli spektakl. Kóńilińizge keremet kúi ǵaryshtan kep quiylǵandai áser qaldyrady. Máńgilik Eldiktiń máni jaily tolǵansańyz, osy spektaklmen dostasyńyz. Elbasymyz usynǵan «Máńgilik El» ulttyq ustanymynan bastaý alǵan bul týyndynyń azamattyq-filosofiialyq mańyzdylyǵyn kókireginde kózi bar kez-kelgen «Men – Qazaqpyn!» deitin oily kórermen kóńiline berik uialatýy tiis. Otanshyldyq asqaq ún, saliqaly epikalyq saryn bar spektaklde. «Biz – baqytty urpaqpyz. Baqytymyz bop buiyrǵan Azattyqtyń aspanynda erkin qanat qaqqan qasietti urpaqpyz. Biz – Uly Dala urpaǵymyz!» dep urandaidy qoiylym. Ras. Rýhy Asqaq riiasyz spektakl osyndai bolsa kerek. «Baqyttyń kilti – birlikte, yntymaqta» dep uqtyrady ol bizge. Biz baqytymyzdyń qadirine jetip júrmiz be? Sol týraly oilanyp kórdik pe?
Spektakl – saýatty da saýapty spektakl! Saýatty deýimizdiń sebebi – rejissýradaǵy, akterlik ansambldegi, stsenografiialyq sándeýdegi, áýendik árleýdegi jańalyqtar jetip artylady. Saýapty deýimizdiń sebebi – Bahadúr Babanyń rýhyn ardaqtaǵany, ulttyń birtutastyǵy týrasynda uran tastaǵany, asyl murat jolyndaǵy adaldyqty tý etkeni, nartáýekel erliktiń dańqyn asqaqtatqany.
Qoiýshy rejissior Nurqanat Jaqypbai – ózine ǵana tán baǵyty bar ekendigin dúiim elge dáiim ýaqyt dáleldep kele jatqan daryny dara sýretker. Teatr Tarlanynyń qai qoiylymyn eske alsaq ta, onyń ózgege uqsaǵysy kelmeitin ózindik qoltańbasymen oqshaýlanatynyn tanyp-túsiný oily maman úshin orasan qiyndyq týǵyzbaityny belgili. Spektakl quraýda kópirme kóbik sózden góri, kórikti áreket pen mazmundy mizanstsenaǵa basymdyq beretin bilgir rejisserdiń «Rejisser, eń aldymen, spektakldi esti bilýi tiis» deitin V.Meierholdtyń tujyrymymen úndesetin talǵamy tamsanýǵa turarlyq. Ol – shynymen, eń aldymen, spektakldi esti bilýimen, ár sahnanyń áldi de áserli bolýyna jol ashatyn joǵary sapaly mýzykany durys tańdaýda birden-bir kóregendigimen, sezim taktysynyń tamyryn tap basatyn tapqyrlyǵymen erekshelenetin qulaǵynyń qudireti bar qairatker. Rejisserdiń spektaklderi kózińdi jumyp kórýge bolatyn názik kúshke ie. «Soqyr kózden jas shyǵaratyn» sýretkerdiń kezekti kesek týyndysy – osy «Nartáýekel» qoiylymy.
«Nartáýekel!» dep narkesken namystaryn janyǵan Jastar Teatry «qulasaq, nardan qulaiyq» degendei! Alaida, olar osy spektakldi sahnalaý synynda qulaǵan joq! Qaita, qaisarlana túskendei! Qoiýshy sýretshi Erlan Tuiaqov, Hormeisterler Gúlmira Quttybadamova men Aida Beisenova, Horegraf Shyryn Mustafina sekildi maitalman mamandar tarihi qoiylym janrynyń tazalyǵyn aqtaýǵa kúsh jumyldyryp, qoiýshy-rejissermen birge jumys jasaýda shyǵarmashylyq úilesimdiliktiń biik údesinen shyǵa bilgen.
Abylai han rólindegi akter Ádil Ahmetovtiń (Memlekettik «Daryn» Jastar syilyǵynyń laýreaty) anyq daýysy, óleń joldaryn jetkizýdegi ótkirligi kórermen kókiregindegi órshil rýhty oiatqandai. Akter óz keiipkeriniń bahadúrligin ǵana emes, memlekettik masshtabta, strategiialyq salmaqta oilana biletin aqyl-parasattylyǵyn da tereń asha túsken. Batyrdyń Sabalaq-Ábilmansur tanylǵan jas kezin keiiptegen akter Shyńǵys Jaqypbaidyń jarqyn úninde «jetim bolsam da jasymaimyn!» degen jigerli jańǵyryq bar. Óz keiipkerleriniń kókeikesti maqsattaryn tereń túisikpen túsine bilgen akterler bar maqsattaryn asqaq arman men ulttyq uly murat jolyna baǵyndyrǵan bahadúr babanyń beinesin bekem somdaǵan. Keiýana (Buhar), Diýana (Oraz Atalyq) sekildi keiipkerlerdi keskindegen akterler Bahyt Hadjybaev pen Jandáýlet Bataidyń arasyndaǵy sahnalyq tartys ta tabysty órilgen. Qaldan Sheri keipindegi Bekbolat Qurmanǵojaev pen Ábilmámbet keipindegi Ǵani Quljanov akterlik sheberliktiń shyrqaý shyńy sanalatyn «keiipkermándilik» dárejesine kóterile bilgen desek artyq aitqandyq emes (eki akter de «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri» ataǵynyń iegerleri). Dáýletbai rólindegi Muhtarhan Manaptyń da (Qazaqstannyń eńbek sińirgen artisi) bilikti maman ekendigin moiyndadyq. Lama Dorjy jáne 1-shi aq kiimdi adam, Oirat elshisi rólderin oily oryndaýda Daniiar Orazaev oza shaýyp óner kórsetse, Syban Dorjy jáne 2-shi aq kiimdi adam, Edige shonjar rólderiniń reńin ashýda Eldos Sháikenov aldyna jan salmady. Ámirsana rólindegi Meiirǵat Amangeldin obraz jasaýda taýdai tabandylyq tanytty. Daýashy rólindegi Azamat Esqulovtyń, Qaldan Sheriniń qyzy Topyshtyń eresek shaǵyn keiiptegen aktrisalar Ainur Rahipova, Aiman Esenqyzy eńbekterin de erekshe biik baǵalaimyz. Qaldan Sheriniń qyzy Topyshtyń jas kezin kelisti keskindegen Shehnaz Qazyhanova, Ǵaziza Muqannyń jáne de Qaldan Sheriniń kishi áieli Kúlpáshtiń rólindegi Nazerke Serikbolova, Qundyz Qanǵojinanyń jumystary da jemisti. Qazaq batyry Qabanbai men Oirat batyry Sharysh rólderin somdaýda Bekjan Kerimbaevtyń, Qazaq shonjary Tursynbai batyr men Qoqan elshisi rólderin somdaýda Aslanbek Januzaqovtyń, Qazaq sultany men 1-shabarman rólderin keskindeýde Ábýtálip Ámireniń, Botahan sultan rólin somdaýda Nurlybek Tólegenniń, Jaqai sultan rólin somdaýda Erbol Tileýkenovtiń, Resei elshisi men qyrǵyz elshisi rólderin keskindeýde Nurbek Álibektiń, Qytai elshisi rólin beineleýde Aisultan Jálievtiń, Jasaýyl men 2-shabarman rólderin beineleýde Sherhan Talǵatulynyń akterlik qabilet-qarymdary airyqsha jarqyrai kórindi. Qazaq teatr synynyń saiypqyrany, ulaǵatty ustaz Áshirbek Syǵai: «...Úlken óner jasaý úshin kóterińki kóńil-kúi, biik sezim, taza júrek kerek. Ániń, úniń, sóziń, sezimiń, sániń, saltanatyń, bir arnada toǵysyp, belgili núktede tabysqan shabytty shaqta ǵana siz mamandyq syryn meńgergen jeńimpaz, jasampaz óner iesi atanbaqsyz» dep ósiet etkendei, teatr akterleri ónegeli ónerlerimen kórermen kóńilderin shyn tebirentti.
Teatr áleminde tóńkeris jasaǵan tanymal rejisser Piter Brýk: «Rejisser jumysynyń bir bóligi – avtordyń aitpaǵyna qanyp, ádebi nusqany sahna tiline aýdarý. «Rejisser – tekstiń quly» deidi. Jaýyr bolǵan bul teris pikir alǵashynda durys bolyp kóriner. Rejisser – avtorlyq oidyń quly. Al, bul degenińiz tipten bólek» deidi. «Nartáýekel» spektaklinen baiqaǵanymyz – rejisser avtordyń aitpaǵyn akterlerge ashyp túsindirip, mejeli maqsatqa jete bilgen. «Tildiń tazalyǵy, ótkirligi úshin kúres – mádeniet quraly úshin kúres. Bul qural neǵurlym ótkir bolsa, soǵurlym dál baǵdarlanyp, jeńimpazdyq maǵynaǵa ie bolady» dep orystyń uly klassik jazýshysy M.Gorkii tujyrymdaǵandai, artister avtor oiyn kórermenge uǵynyqty qabyldatýda diktsiialyq dáldikterin durys paidalana alǵan deýge bolady. Akter sheberligi mektebiniń kúrdeli tetigi sanalatyn «ekinshi planmen» oinaý teoriiasyn eskergendikterinen erekshe tabysty eńbekke qol sozǵan. Poetikalyq qoiylymdardyń sózdiń qulaqqa simfoniialyq orkestr oinaǵan mýzykadai estilýin, áser etýin talap etetinin tereń túisine bilgen artister sahna tili mektebindegi «qisyndy perspektiva hám birtutastylyq» teoriiasynyń utymdy keńesterin umytpaǵan. Teatr rejissýrasy mektebindegi ulaǵatty ustaz I.M.Týmanov «Qoiylymdaryńda qandai tehnikalyq jetistikterdi qoldansańdar da, basty keiipker akter ekendigin umytpańdar. Onyń eńbegi men orynyn eshteńe aýystyra almaidy. Teatr sonysymen máńgilik. Rejisserdiń barlyq oilap tapqan effektileri qoiylymnyń túpki maqsatyna jetý úshin arpalysyp júrgen akterlerge qyzmet etýi kerek. Ol rejisserdiń kórkemdik sheshimin iske asyrýdaǵy kóp tásiliniń biri ǵana» dep túsindirgenindei, bul spektakldegi barlyq rejisserlik sheshimder akterler izdenisine dem berip, qoiylymnyń túpki maqsatyn, naqty taqyrybyn dóp taýyp, spektakl stiline sai utymdy qoldanylǵan.
Teatrdaǵy qoiylymnyń kórkemdik tutastyǵy ujymdaǵy eńbek etýshi ár adamnyń belgili ortaq maqsatqa qol jetkizýge múddeli bolyp, uiymshyldyqpen izdenýlerine tikelei bailanysty ekenin bárimiz túsinemiz. «Nartáýekel» spektakliniń zor jetistikke jetýiniń basty sebebi rejisser men direktordan bastap, bútindei shyǵarmashylyq ujymnyń oi-armanynyń bir bolýynda, etikalyq hám estetikalyq kózqarastarynyń ortaq murattastyqtarynda dep bilemiz. Teatrdyń kórkemdik jetekshisi Nurqanat Jaqypbai men teatr direktory Ernar Jumataevtyń «Teatr – shyǵarmashylyq biik maqsattardy júzege asyratyn murattas mamandardyń kieli oryny, qasietti ordasy» degen ǵibratty oilary kóńil qýantady. Direktor Ernar Jumataev óz isiniń daryndy mamany ekendigin alǵashqy aiaq alysynan-aq anyq ańǵartty. Teatrdy teoriialyq turǵydan ǵana emes, naqty is júzinde tereń túsinetindigin dáleldedi. Munyń bir syry Ernar myrzanyń Nurqanat Jaqypbaidai dara tulǵanyń dáristerin tyńdap, sahna sańlaǵynyń sheberhanasynda tálim alyp, tárbielenýinde jatsa kerek. «Ustazy jaqsynyń ustamy jaqsy» deidi dana halqymyz. Ustamdy basshy, talapty uiymdastyrýshy degen asyl qasietter bir boiynda úilesim tapqan teatr direktorynyń kishipeiildigi men óz kásibine degen adaldyǵy – óskeleń jas urpaqqa óreli ónege bolmaq.
Abylai Babamyzdyń Asqaq Rýhy Astana qalalyq Jastar Teatry sahnasynyń tórinde jańǵyrdy. Ata-babalarymyz uly murattar men qundylyqtardy, el men jerdi, til men dildi, dástúr men saltty, ádebi muralarymyz ben mádeni jádigerlerimizdi bizge amanat etken ǵoi. Amanatty ardaqtaýdyń aibyndy nyshany – «Nártáýekel» qoiylymynyń sátti sahnalanýy. «Bizdiń maqsatymyz – eli baqytty, jeri gúldengen qasietti Otanymyz Qazaqstandy Máńgilik El etý! Rýhy biik, eńbegi eren, birligi myǵym Máńgilik El bolý úshin bizde bári bar. Táýelsizdiktiń týyn jelbiretip, tuǵyryn nyǵaitqan bizdiń tarih aldynda júzimiz jarqyn! Bizdiń tiregimiz – táýelsizdik, tilegimiz – turaqtylyq, bilegimiz – birlik!» dep Elbasymyz N.Á.Nazarbaev Óz Joldaýynda aiqyn atap kórsetkenindei, ónegeli óner jolyndaǵy óreli azamattar retinde Jastar Teatrynyń jarqyn joldaýdy qýattaityn qadamy Qazaq Elin rýhani bai qazynasymen qaýyshtyrdy. Astana qalalyq Jastary Teatry – óner jolynda óz imidjin qalyptastyryp úlgergen, ustanǵan baǵyty bekem teatr. Talantty da talapty teatr ujymy jas urpaqty otansúigishtik, ultjandylyq, memleketshildik rýhta tárbielep, qazaq mádeni ómiriniń damýyna árqashan úlken úlesterin qosyp kele jatyr dep maqtanyshpen aitýǵa tolyq negiz bar.
Baltabek Nurǵaliev, Ónertaný magistri
Ult portaly
