Biz soǵysty kórmegen urpaqpyz. Beibit ómir besiginde terbeldik. Táýelsizdik tusynda ómir súrip jatyrmyz. Jyl saiyn Jeńis kúni ǵasyr paraqshasyna jasyrynǵan sol soǵystyń salqyn lebin sezinemiz. Atalarymyz ben ákelerimiz qan maidanda shaiqasty. Kóbi qurban boldy. Iz-túzsiz ketkender qanshama?! Aman oralǵandar qazaqty quryp ketýden saqtap qaldy. Ár maidanger kemi 6-7 baladan urpaq órbitti. Sol úshin de biz olarǵa qaryzdarmyz.
Ekinshi Dúniejúzilik soǵystyń qazaq halqyna bergen zardaby aýyr: maidan dalasyna óz erkimen attanǵan talai bozdaq tútinsiz qaldy, erlik pen órliktiń úlgisin kórsetken azamattar Keńes odaǵy men Shyǵys Eýropa elderinde máńgilik jai tapty; soǵys qazaq demografiiasyna sumdyq soqqy jasady, 40-jyldardyń orta tusynda 1 jarym millionǵa deiin oisyrap qaldyq.
«Osy soǵysty «bolmaǵan, bolsa da bizge qatysy joq, qatysy bolsa da, qasietsiz, «Uly Otan» deýge kelmeitin, tek orystarǵa aparyp kindigimizdi jabystyratyn» deitinder shyǵa bastady» dep jazypty qazaqtyń oishyl uldarynyń biri Mamai Ahetov óz paraqshasynda. Al Túsiphan Túsipbekov: «Men Uly Otan soǵysy ardageriniń balasymyn, sondyqtan da ákemizdiń aýzynan surapyl soǵys jaily áńgime estigenmin. Soǵys degen – el basyna qasiret ákeletin zulmat. Osy zulmat soǵysta jeńiske jetken ákelerimizge rizamyz. Jeńistiń aty – jeńis. Sonysymen de Jeńis kúni erekshe qasterli jáne uly mereke! Jeńis kúnin toilai otyryp, endi eshqashan da aspanymyzdy bult shalmasyn dep tileiik! Kele jatqan Uly Jeńis merekesi qutty bolsyn, aǵaiyn!» dep óz kózqarasyn bildiripti.
Rasynda, osy kúni «atalarymyz bosqa soǵysty, bekerge qurban boldy, Jeńis kúnin atap ótýdiń túkke de qajeti joq, bul – bizdiń soǵys emes, bizdiń jeńis emes» deýshilerdiń qatary kóbeidi. Olar Ýkraina men Ózbekstandy mysalǵa keltiredi. Maidangerler qurmetine turǵyzylǵan eskertkishterdiń qiratylýyn jón sanaityndar da bar…
Birjaqty pikir aitý ońai. Ótkenge baǵa berý tipten ońai. Qalai bultarsa da joǵarydaǵydai pikirdegi azamattar fashizmge qarsy kúres degenniń ne ekenin qaita bir qaperine alsa deisiń. Bul – tarih! Tarih taqtaidai túzý joldardan turmaidy.
«Ókinishke qarai, tarihta tutas ulttardyń eshqashan oryndalmaityn eles ideologiialarǵa shyrmalyp, aqyry sý túbine ketkeni týraly mysaldar az emes. Ótken ǵasyrdyń basty úsh ideologiiasy – kommýnizm, fashizm jáne liberalizm bizdiń kóz aldymyzda kúiredi. Búginde radikal ideologiialar ǵasyry kelmeske ketti. Endi aiqyn, túsinikti jáne bolashaqqa jiti kóz tikken baǵdarlar kerek. Adamnyń da, tutas ulttyń da naqty maqsatqa jetýin kózdeitin osyndai baǵdarlar ǵana damýdyń kógine temirqazyq bola alady. Eń bastysy, olar eldiń múmkindikteri men shama-sharqyn muqiiat eskerýge tiis», – degen Nursultan Nazarbaevtyń ataly sózi esten shyqpaýy tiis.
«Qasietti Qazaqstan» ǵylymi-zertteý ortalyǵynyń basshysy Berik Ábdiǵaliuly «Umytylǵan batyrlar» týraly tamasha bastama kóterdi. Ekinshi Dúniejúzilik soǵystyń tarihynda ashylmaǵan aqtańdaqtar bar. «Soǵys kezinde júzdegen qazaq Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan. Atalǵan marapatqa eki ret usynylǵan jaýyngerler de bar. Ártúrli sebeptermen ol ataqty bermegen. Ondai azamattar kóp. Mysaly, snaiper Tóleýǵali Ábdibekovti bári biledi. Ol 400-ge jýyq dushpandy óltirgen. Sosyn tankist Jumash Ahmetov bar. Byltyr ǵana ondai azamattardyń sany 14-15 adam dep oilaǵanbyz. Qazir biraz jańa derek shyǵyp jatyr. Soǵan sáikes, 100-den astam jerlesimiz erekshe erlik kórsetip, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylsa da mundai ataqty ala almapty. Mundai azamattardyń týǵan-týystaryn izdestirý jumystaryna «Nur Otan» partiiasy da atsalysady. «Partiia tizim boiynsha barlyq týystaryn anyqtaýǵa kómektesedi. «Nur Otan» partiiasy óz filialdary arqyly izdestirý jumystaryn júrgizedi. Bizde tizim de, árbir adamnyń nagradalyq paraǵy da bar. Sonyń bárin týǵan-týystaryna tapsyryp, jergilikti ákimshilikterimen birge olardyń esimderin este qaldyrýǵa atsalysamyz. Atyn kóshege bere me, mektepke bere me, batyrlardyń esimderi umytylmaýy tiis» deidi Berik Ábdiǵaliuly.
Osy rette Reseidiń Jeńistiń 70 jyldyǵy tusynda «Podvig naroda» atty sait ashyp, Uly Otan soǵysyna qatysqan keńes áskerleriniń tolyq deregin jinaýǵa degen umtylysy eske túsedi. Osy sait arqyly burynǵy KSRO boiynsha milliondaǵan adamnyń soǵys kezinde jasaǵan erligi men olardyń ómirbaiandyq málimeti jinaqtaldy. Tap osyndai málimetter bazasyn Qazaqstan boiynsha da jasaý qajet.
Bul – jas urpaq úshin kerek. «Soǵys» degen sumdyq soiqannyń bulty qaita úiirilmesin. Qazaqtyń kórgen qasireti az emes. Ótkennen sabaq alý esh ýaqytta kesh bolmaidy.
Nurtóre JÚSIP,
.jpg)