بٸز سوعىستى كٶرمەگەن ۇرپاقپىز. بەيبٸت ٶمٸر بەسٸگٸندە تەربەلدٸك. تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. جىل سايىن جەڭٸس كٷنٸ عاسىر پاراقشاسىنا جاسىرىنعان سول سوعىستىڭ سالقىن لەبٸن سەزٸنەمٸز. اتالارىمىز بەن ەكەلەرٸمٸز قان مايداندا شايقاستى. كٶبٸ قۇربان بولدى. ٸز-تٷزسٸز كەتكەندەر قانشاما?! امان ورالعاندار قازاقتى قۇرىپ كەتۋدەن ساقتاپ قالدى. ەر مايدانگەر كەمٸ 6-7 بالادان ۇرپاق ٶربٸتتٸ. سول ٷشٸن دە بٸز ولارعا قارىزدارمىز.
ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ قازاق حالقىنا بەرگەن زاردابى اۋىر: مايدان دالاسىنا ٶز ەركٸمەن اتتانعان تالاي بوزداق تٷتٸنسٸز قالدى, ەرلٸك پەن ٶرلٸكتٸڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتكەن ازاماتتار كەڭەس وداعى مەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرٸندە مەڭگٸلٸك جاي تاپتى; سوعىس قازاق دەموگرافيياسىنا سۇمدىق سوققى جاسادى, 40-جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا 1 جارىم ميلليونعا دەيٸن ويسىراپ قالدىق.
«وسى سوعىستى «بولماعان, بولسا دا بٸزگە قاتىسى جوق, قاتىسى بولسا دا, قاسيەتسٸز, «ۇلى وتان» دەۋگە كەلمەيتٸن, تەك ورىستارعا اپارىپ كٸندٸگٸمٸزدٸ جابىستىراتىن» دەيتٸندەر شىعا باستادى» دەپ جازىپتى قازاقتىڭ ويشىل ۇلدارىنىڭ بٸرٸ ماماي احەتوۆ ٶز پاراقشاسىندا. ال تٷسٸپحان تٷسٸپبەكوۆ: «مەن ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرٸنٸڭ بالاسىمىن, سوندىقتان دا ەكەمٸزدٸڭ اۋزىنان سۇراپىل سوعىس جايلى ەڭگٸمە ەستٸگەنمٸن. سوعىس دەگەن – ەل باسىنا قاسٸرەت ەكەلەتٸن زۇلمات. وسى زۇلمات سوعىستا جەڭٸسكە جەتكەن ەكەلەرٸمٸزگە ريزامىز. جەڭٸستٸڭ اتى – جەڭٸس. سونىسىمەن دە جەڭٸس كٷنٸ ەرەكشە قاستەرلٸ جەنە ۇلى مەرەكە! جەڭٸس كٷنٸن تويلاي وتىرىپ, ەندٸ ەشقاشان دا اسپانىمىزدى بۇلت شالماسىن دەپ تٸلەيٸك! كەلە جاتقان ۇلى جەڭٸس مەرەكەسٸ قۇتتى بولسىن, اعايىن!» دەپ ٶز كٶزقاراسىن بٸلدٸرٸپتٸ.
راسىندا, وسى كٷنٸ «اتالارىمىز بوسقا سوعىستى, بەكەرگە قۇربان بولدى, جەڭٸس كٷنٸن اتاپ ٶتۋدٸڭ تٷككە دە قاجەتٸ جوق, بۇل – بٸزدٸڭ سوعىس ەمەس, بٸزدٸڭ جەڭٸس ەمەس» دەۋشٸلەردٸڭ قاتارى كٶبەيدٸ. ولار ۋكراينا مەن ٶزبەكستاندى مىسالعا كەلتٸرەدٸ. مايدانگەرلەر قۇرمەتٸنە تۇرعىزىلعان ەسكەرتكٸشتەردٸڭ قيراتىلۋىن جٶن سانايتىندار دا بار…
بٸرجاقتى پٸكٸر ايتۋ وڭاي. ٶتكەنگە باعا بەرۋ تٸپتەن وڭاي. قالاي بۇلتارسا دا جوعارىداعىداي پٸكٸردەگٸ ازاماتتار فاشيزمگە قارسى كٷرەس دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن قايتا بٸر قاپەرٸنە السا دەيسٸڭ. بۇل – تاريح! تاريح تاقتايداي تٷزۋ جولداردان تۇرمايدى.
«ٶكٸنٸشكە قاراي, تاريحتا تۇتاس ۇلتتاردىڭ ەشقاشان ورىندالمايتىن ەلەس يدەولوگييالارعا شىرمالىپ, اقىرى سۋ تٷبٸنە كەتكەنٸ تۋرالى مىسالدار از ەمەس. ٶتكەن عاسىردىڭ باستى ٷش يدەولوگيياسى – كوممۋنيزم, فاشيزم جەنە ليبەراليزم بٸزدٸڭ كٶز الدىمىزدا كٷيرەدٸ. بٷگٸندە راديكال يدەولوگييالار عاسىرى كەلمەسكە كەتتٸ. ەندٸ ايقىن, تٷسٸنٸكتٸ جەنە بولاشاققا جٸتٸ كٶز تٸككەن باعدارلار كەرەك. ادامنىڭ دا, تۇتاس ۇلتتىڭ دا ناقتى ماقساتقا جەتۋٸن كٶزدەيتٸن وسىنداي باعدارلار عانا دامۋدىڭ كٶگٸنە تەمٸرقازىق بولا الادى. ەڭ باستىسى, ولار ەلدٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ مەن شاما-شارقىن مۇقييات ەسكەرۋگە تيٸس», – دەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتالى سٶزٸ ەستەن شىقپاۋى تيٸس.
«قاسيەتتٸ قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى بەرٸك ەبدٸعاليۇلى «ۇمىتىلعان باتىرلار» تۋرالى تاماشا باستاما كٶتەردٸ. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ تاريحىندا اشىلماعان اقتاڭداقتار بار. «سوعىس كەزٸندە جٷزدەگەن قازاق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. اتالعان ماراپاتقا ەكٸ رەت ۇسىنىلعان جاۋىنگەرلەر دە بار. ەرتٷرلٸ سەبەپتەرمەن ول اتاقتى بەرمەگەن. ونداي ازاماتتار كٶپ. مىسالى, سنايپەر تٶلەۋعالي ەبدٸبەكوۆتٸ بەرٸ بٸلەدٸ. ول 400-گە جۋىق دۇشپاندى ٶلتٸرگەن. سوسىن تانكيست جۇماش احمەتوۆ بار. بىلتىر عانا ونداي ازاماتتاردىڭ سانى 14-15 ادام دەپ ويلاعانبىز. قازٸر بٸراز جاڭا دەرەك شىعىپ جاتىر. سوعان سەيكەس, 100-دەن استام جەرلەسٸمٸز ەرەكشە ەرلٸك كٶرسەتٸپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلسا دا مۇنداي اتاقتى الا الماپتى. مۇنداي ازاماتتاردىڭ تۋعان-تۋىستارىن ٸزدەستٸرۋ جۇمىستارىنا «نۇر وتان» پارتيياسى دا اتسالىسادى. «پارتييا تٸزٸم بويىنشا بارلىق تۋىستارىن انىقتاۋعا كٶمەكتەسەدٸ. «نۇر وتان» پارتيياسى ٶز فيليالدارى ارقىلى ٸزدەستٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزەدٸ. بٸزدە تٸزٸم دە, ەربٸر ادامنىڭ ناگرادالىق پاراعى دا بار. سونىڭ بەرٸن تۋعان-تۋىستارىنا تاپسىرىپ, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸكتەرٸمەن بٸرگە ولاردىڭ ەسٸمدەرٸن ەستە قالدىرۋعا اتسالىسامىز. اتىن كٶشەگە بەرە مە, مەكتەپكە بەرە مە, باتىرلاردىڭ ەسٸمدەرٸ ۇمىتىلماۋى تيٸس» دەيدٸ بەرٸك ەبدٸعاليۇلى.
وسى رەتتە رەسەيدٸڭ جەڭٸستٸڭ 70 جىلدىعى تۇسىندا «پودۆيگ نارودا» اتتى سايت اشىپ, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان كەڭەس ەسكەرلەرٸنٸڭ تولىق دەرەگٸن جيناۋعا دەگەن ۇمتىلىسى ەسكە تٷسەدٸ. وسى سايت ارقىلى بۇرىنعى كسرو بويىنشا ميلليونداعان ادامنىڭ سوعىس كەزٸندە جاساعان ەرلٸگٸ مەن ولاردىڭ ٶمٸرباياندىق مەلٸمەتٸ جيناقتالدى. تاپ وسىنداي مەلٸمەتتەر بازاسىن قازاقستان بويىنشا دا جاساۋ قاجەت.
بۇل – جاس ۇرپاق ٷشٸن كەرەك. «سوعىس» دەگەن سۇمدىق سويقاننىڭ بۇلتى قايتا ٷيٸرٸلمەسٸن. قازاقتىڭ كٶرگەن قاسٸرەتٸ از ەمەس. ٶتكەننەن ساباق الۋ ەش ۋاقىتتا كەش بولمايدى.
نۇرتٶرە جٷسٸپ,
.jpg)