Nurtóre Júsip. Ókpesiz ómir súrý

Memleket basshysy «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý»  maqalasynda «Básekelik qabilet degenimiz – ulttyń aimaqtyq nemese jahandyq naryqta baǵasy, ia bolmasa sapasy jóninen ózgelerden utymdy dúnie usyna alýy. Bul materialdyq ónim ǵana emes, sonymen birge, bilim, qyzmet, ziiatkerlik ónim nemese sapaly eńbek resýrstary bolýy múmkin.

Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabiǵi bailyǵymen emes, adamda­ry­nyń básekelik qabiletimen aiqyndalady. Son­dyqtan árbir qazaqstandyq, sol ar­qy­ly tutas ult HHI ǵasyrǵa laiyqty qa­siet­terge ie bolýy kerek. Mysaly, kom­piý­terlik saýattylyq, shet tilderin bilý, má­deni ashyqtyq siiaqty faktorlar ár­kim­niń alǵa basýyna sózsiz qajetti alǵy­sharttardyń sanatynda» dep jazdy.

Adamdardyń básekelik qabileti qai kez­de artady? Búgingi qazaq balasy Elba­sy­nyń kórsetip bergen baǵyt-baǵdaryna ne­ge jappai jumyla almai otyr? Osynyń se­bebin izdep kórdik pe?
Oi degeniń – kók dónen: osy saýalǵa jaýap izdep ary-beri shapqylaidy, sanań­dy sansyratyp sandaltady; kókeiińdi til­gilep, janǵa maza bermeidi; mardymdy bir­deńe tapqandai bolasyń, lezde onyń da tuǵyry tilge tirek bola almai qalady; ary oilap, beri oilap bizdiń básekelik qa­bi­l­etimizdiń tusaýly bir tusy «osy bizdiń ók­peshildigimizde jatqan joq pa eken?» de­gen oiǵa taban tireidi.

On tórtinshi qarasózinde Abai atamyz «Til júrektiń aitqanyna kónse, jalǵan shyq­paidy. Amaldyń tilin alsa, júrek umyt qalady. Bizdiń qazaqtyń «júrektisi» maq­taýǵa syimaidy. Aitqanǵa kóngish, ýaǵ­dada turǵysh, boiyn jamanshylyqtan tez jiyp alǵysh, kóshtiń sońynan itshe ere bermei, adasqan kópten atynyń basyn bu­ryp alýǵa jaraǵan, ádiletti aqyl mo­iyn­daǵan nárseni, qiyn da bolsa, moiyn­daý, ádiletti aqyl moiyndamaǵan nárseni, ońai da bolsa, moiyndamaý – erlik, ba­tyr­lyq osy bolmasa, qazaqtyń aitqan ba­tyry – ánsheiin júrekti emes, qasqyr jú­rek­ti degen sóz» dep tujyrypty.

Nege ekenin qaidam, bizdiń qazaq joq jer­den ókpelegish, bar jerden bazynashyl, pen­delik kúiki tirliktiń tek kóleńke tusyn pa­nalaǵysh, bireý alǵa ozyp bara jatsa, ekin­shisi etekten tartqysh, baiybyna bar­mai jatyp baibalam salǵysh, bireýi jy­ǵyl­sa, júzi kúlgish, qaida qarasań da kileń bil­gish keledi.

Anadan týǵanda qolyna ókpesin ustap týǵan­dai renjigish, sol renjigishtiń arty «al­dyńa kelse, atańnyń qunyn keshetin» keń­shildikke emes, júrek jibimes kekshil­dik­ke, qatygez qarymtashyldyqqa, balta­ly barymtashylyqqa ulasyp kete beretini nesi?!

Ozyq elderdiń qataryna qosylyp, ol­ja salýdyń ornyna orynsyz opyný, qara­dai jaýyǵý, ólgenshe ókpelesý, talǵansha tep­kilesý jurttyń ǵadetine ainalyp bara jat­qandai…

Ókpe-renishten arylýdyń joly bar ma? Bar eken! Jaqynda ǵana Atyraý qa­la­syn­da «Amal», jalpaq uǵymmen aitqanda «Kó­risý» kúni ótti. Elimizdiń batys aimaq­taryn­da ejelden atalyp kele jatqan osy dástúrli merekeniń maǵan unaǵan jeri – «Kó­risý» keshirim atty shapaǵatty sharaǵa tu­nyp tur eken. Ár áýlet úlken úige ji­nalady, bar aǵaiyn bir-birimen kórisedi; al­qaly jiynda aǵaiyn arasyndaǵy araz­dyq­qa toqtam, ókpe-renishke keshirim ja­sa­lady. Boldy! Endi eshkim kelgen jyl boiy­na kóńilinde dyq, júreginde syz, miyn­da muz saqtamaidy. Qandai jaqsy amal!

Osy «Amal» nemese «Kórisý» merekesin jal­­pyulttyq sipatqa kóshirý kerek! Mu­ny atalǵan batys óńirde ǵana emes, búkil Qa­zaqstan boiynsha atap ótken abzal. Bi­ri­men-biri it pen mysyqtai yrylda­syp, ai­tysyp, tartysyp, aiqasyp, arpa­ly­syp ómir súrip jatqan qansha aǵaiyn­nyń ók­pe-renishin ilezde tarqatý úshin de Qu­dai – Taǵala arnaiy bir kúndi belgilep te qoiyp­­ty. Budan artyq ne kerek?

Osydan birer jyl buryn el aldynda bet­keustar aǵalarymyzdy «Samarqannyń kók tasy da eridi, siz ózińizben ustasyp, ai­tysyp-tartysyp júrgen azamatty ke­shi­rer me edińiz?» dep saýalnamaǵa tartqan­byz. Sonda barlyǵy da bir aýyzdan «ólsem de keshirmeimin» degen sóz aitqan…

Ólgenshe ókpe-renish arqalap júrý kim­ge jeńil? Bolar eldiń balasy bolmashy­ǵa nege araz, dúrdaraz, kúnde araz? Eriksiz erin tistep qalǵanbyz…

Bir-birimizge «bolmasyn» degennen ult uta ma? «Bolsyn» degenge bas iiý sonsha­lyq­ty qiyn ba?! Ultymyzdyń básekege qa­­bilettiligi boiymyzda ókpe-renish, qa­ny­myzda qatqan kek turǵanda qalai arta­dy? Rahym nurynan nege úrkemiz? «Ádi­let­ti aqyl moiyndaǵan nárseni» moiyn­damai­ty­nymyz qalai?!

Nurtóre JÚSIP,

"Aiqyn" gazeti