Jaqynda áleýmettik jelide bir zamandasymyz shyryldady da qaldy. Sóitsek, onyń baspanaǵa qatysty barlyq qujatyn belgisiz bireý jasyryn paidalanǵan kórinedi. Anaý baiǵus shyr-pyry shyǵyp HQKO-ǵa barady, olar anda silteidi, mynda silteidi. Ózine tiesili aqparattyń qalai «qoldy bolǵanyn» bile almai, sharasyz kúi keshken jannyń jaǵdaiyn kórgennen keiin kiberqaýipsizdik deitin máseleni kún tártibine shyǵarýǵa týra keledi.
«Kiberqaýipsizdik» degen termin bar. Osydan týyndaityn uǵymdar taǵy bar: kiberkeńistik, kiberqorǵaý, kiberataka, kibershabýyl, kiberqalqan degendei. Alaida bul uǵymnyń halyqaralyq deńgeide kópshilik moiyndaǵan biryńǵai zańdy anyqtamasy joq.
BUU deńgeiinde Halyqaralyq elektr bailanys odaǵynyń (HEO) Ǵalamdyq kiberqaýipsizdik baǵdarlamasy nemese «Kiberqaýipsizdiktiń ǵalamdyq mádenietin qalyptastyrý jáne asa mańyzdy aqparattyq infraqurylymdardy qorǵaý jónindegi ulttyq kúshterdi baǵalaý» BUU Bas assambleiasynyń qarary sekildi birqatar qujattar bar. Bul qujattarda úsh nárse qatty eskerilgen.
1. Jeke ómirge qolsuǵylmaýshylyq.
2. Elektrondyq nysandaǵy aqparattyń qupiialylyǵy, tutastyǵy men qoljetimdiligi.
3.Internetpen ózara is-qimyl jasaityn asa mańyzdy aqparattyq-kommýnikatsiialyq infraqurylymdy ziian keltiretin yqpaldan baǵdarlamalyq-tehnikalyq ádistermen qorǵaýdy qamtamasyz etý máselelerinde aqparattyq-kommýnikatsiialyq tehnologiialardy qaýipsiz paidalaný.
Dúniejúzinde kiberqaýipsizdik máselesi qalai qorǵalǵan?
Norvegiiada jańa qyzmetter men qurylǵylardy qoldanýshylardyń quzyretine óte joǵary talaptar qoiylǵan. Aqparattyń, júieler men jelilerdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge basty jaýapkershilik menshik iesine nemese operatorǵa júkteledi. Estoniiada aqparattyq júielerdiń qaýipsizdigine basty nazar aýdarylady. Finliandiiada kiberqaýipsizdikti findik aqparattyq qoǵamnyń damýymen tyǵyz bailanysty ekonomikalyq sipattaǵy problema retinde qabyldaǵan. Slovakiia aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi qoǵamnyń qalypty jumys isteýi men damýynyń qajetti sharty retinde qarastyrady. Chehiianyń kiberqaýipsizdik strategiiasynyń negizgi maqsattary aqparattyq-kommýnikatsiialyq júielerdi ushyraýy múmkin osaldyqtardan qorǵaýdy jáne júielerge jasalatyn atakalardan keletin yqtimal ziiandy azaitýdy qamtidy.
Frantsiia aqparattyq júielerdiń aqparattyń qoljetimdiligine, tutastyǵyna jáne qupiialylyǵyna áser etýi múmkin oqiǵalarǵa qarsy turýǵa qabiletti bolýyna basty kóńil bóledi. Germaniianyń strategiiasy asa mańyzdy aqparattyq júielerdiń qaýipsizdiginiń negizin qalaidy. Munda kibershabýyldardyń aldyn alýǵa jáne olardy qylmystyq qýdalaýǵa, sondai-aq kezdeisoq faktorlardan týyndaityn IT jabdyqtyń isten shyǵýyna jol bermeýge baǵdarlanǵan. Niderlandy, bir jaǵynan, osy júielerdegi aýyr buzýshylyqtardan qaýiptengendikten, qaýipsiz jáne senimdi aqparattyq-kommýnikatsiialyq júielerge umtylady, ekinshi jaǵynan, internet-keńistiktiń erkin jáne ashyq bolý qajettiligin moiyndaidy. Ulybritaniianyń tásili kiberqaýipsizdikti damytýǵa baǵyttalǵan. Birikken Koroldiktiń maqsaty – aqparattyq-telekommýnikatsiialyq tehnologiialar salasyndaǵy innovatsiialar, investitsiialar jáne servisterdiń sapasy boiynsha birinshi orynǵa shyǵý jáne sol arqyly kiberkeńistiktiń barlyq artyqshylyǵy men igiligin tolyq kólemde paidalaný.
Qazaqstanda 2010 jyldan bastap, 2016 jylǵa deiingi kezeńde internetti paidalanýshylar qatary kúrt ósti, al mobildi internetti paidalanýshylar sany 11-12 millionǵa jetti. Internet paidalanýshylar sanynyń jedel ulǵaiýy kiberqaýipsizdik máselesin týyndatady. Qazaqstanda 2017 jyly 100 myńǵa tarta kibershabýyl jasalǵany tirkelgen. Demek, qorǵanys álsiz. Jurttyń kópshiligi ózderiniń derbes kompiýterlerin, smartfondaryn, planshetterin qorǵaý úshin mamandandyrylǵan baǵdarlamalyq jasaqtamalardy paidalanbaidy. Muny hakerler tiimdi paidalanýda.
Memlekettik, sondai-aq jekemenshik sektorda aqparattyq qaýipsizdik jónindegi mamandardyń jetispeýshiligi baiqalady. Eldegi 93 joǵary oqý ornynyń ishinen tek qana 7-eýi «Aqparattyq qaýipsizdik júieleri» mamandyǵy boiynsha maman daiarlaidy. 2015-2016 jyldary 32439 stýdenttiń ishinde memlekettik tapsyrys boiynsha 226 adam ǵana oqyǵan.
Zaman alǵa ketken saiyn ozyq tehnologiianyń jaqsy jaǵy da, jaman jaǵy da bar. Memleket tarapynan kiberqaýipsizdik máselesine qatysty arnaiy tujyrymdama qabyldanǵanymen, «troian-shifrovalshikter» bir sát te qalǵymaidy. Osy da esten shyqpasa deimiz.
Nurtóre JÚSIP,
"Aiqyn" gazeti
