جاقىندا ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە بٸر زامانداسىمىز شىرىلدادى دا قالدى. سٶيتسەك, ونىڭ باسپاناعا قاتىستى بارلىق قۇجاتىن بەلگٸسٸز بٸرەۋ جاسىرىن پايدالانعان كٶرٸنەدٸ. اناۋ بايعۇس شىر-پىرى شىعىپ حقكو-عا بارادى, ولار اندا سٸلتەيدٸ, مىندا سٸلتەيدٸ. ٶزٸنە تيەسٸلٸ اقپاراتتىڭ قالاي «قولدى بولعانىن» بٸلە الماي, شاراسىز كٷي كەشكەن جاننىڭ جاعدايىن كٶرگەننەن كەيٸن كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك دەيتٸن مەسەلەنٸ كٷن تەرتٸبٸنە شىعارۋعا تۋرا كەلەدٸ.
«كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك» دەگەن تەرمين بار. وسىدان تۋىندايتىن ۇعىمدار تاعى بار: كيبەركەڭٸستٸك, كيبەرقورعاۋ, كيبەراتاكا, كيبەرشابۋىل, كيبەرقالقان دەگەندەي. الايدا بۇل ۇعىمنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە كٶپشٸلٸك مويىنداعان بٸرىڭعاي زاڭدى انىقتاماسى جوق.
بۇۇ دەڭگەيٸندە حالىقارالىق ەلەكتر بايلانىس وداعىنىڭ (حەو) عالامدىق كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك باعدارلاماسى نەمەسە «كيبەرقاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ عالامدىق مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋ جەنە اسا ماڭىزدى اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمداردى قورعاۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كٷشتەردٸ باعالاۋ» بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ قارارى سەكٸلدٸ بٸرقاتار قۇجاتتار بار. بۇل قۇجاتتاردا ٷش نەرسە قاتتى ەسكەرٸلگەن.
1. جەكە ٶمٸرگە قولسۇعىلماۋشىلىق.
2. ەلەكتروندىق نىسانداعى اقپاراتتىڭ قۇپييالىلىعى, تۇتاستىعى مەن قولجەتٸمدٸلٸگٸ.
3.ينتەرنەتپەن ٶزارا ٸس-قيمىل جاسايتىن اسا ماڭىزدى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق ينفراقۇرىلىمدى زييان كەلتٸرەتٸن ىقپالدان باعدارلامالىق-تەحنيكالىق ەدٸستەرمەن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەلەرٸندە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالاردى قاۋٸپسٸز پايدالانۋ.
دٷنيەجٷزٸندە كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ قالاي قورعالعان?
نورۆەگييادا جاڭا قىزمەتتەر مەن قۇرىلعىلاردى قولدانۋشىلاردىڭ قۇزىرەتٸنە ٶتە جوعارى تالاپتار قويىلعان. اقپاراتتىڭ, جٷيەلەر مەن جەلٸلەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە باستى جاۋاپكەرشٸلٸك مەنشٸك يەسٸنە نەمەسە وپەراتورعا جٷكتەلەدٸ. ەستونييادا اقپاراتتىق جٷيەلەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە باستى نازار اۋدارىلادى. فينلياندييادا كيبەرقاۋٸپسٸزدٸكتٸ فيندٸك اقپاراتتىق قوعامنىڭ دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى ەكونوميكالىق سيپاتتاعى پروبلەما رەتٸندە قابىلداعان. سلوۆاكييا اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدٸ قوعامنىڭ قالىپتى جۇمىس ٸستەۋٸ مەن دامۋىنىڭ قاجەتتٸ شارتى رەتٸندە قاراستىرادى. چەحييانىڭ كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك ستراتەگيياسىنىڭ نەگٸزگٸ ماقساتتارى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق جٷيەلەردٸ ۇشىراۋى مٷمكٸن وسالدىقتاردان قورعاۋدى جەنە جٷيەلەرگە جاسالاتىن اتاكالاردان كەلەتٸن ىقتيمال زيياندى ازايتۋدى قامتيدى.
فرانتسييا اقپاراتتىق جٷيەلەردٸڭ اقپاراتتىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸنە, تۇتاستىعىنا جەنە قۇپييالىلىعىنا ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن وقيعالارعا قارسى تۇرۋعا قابٸلەتتٸ بولۋىنا باستى كٶڭٸل بٶلەدٸ. گەرمانييانىڭ ستراتەگيياسى اسا ماڭىزدى اقپاراتتىق جٷيەلەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ نەگٸزٸن قالايدى. مۇندا كيبەرشابۋىلداردىڭ الدىن الۋعا جەنە ولاردى قىلمىستىق قۋدالاۋعا, سونداي-اق كەزدەيسوق فاكتورلاردان تۋىندايتىن IT جابدىقتىڭ ٸستەن شىعۋىنا جول بەرمەۋگە باعدارلانعان. نيدەرلاندى, بٸر جاعىنان, وسى جٷيەلەردەگٸ اۋىر بۇزۋشىلىقتاردان قاۋٸپتەنگەندٸكتەن, قاۋٸپسٸز جەنە سەنٸمدٸ اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق جٷيەلەرگە ۇمتىلادى, ەكٸنشٸ جاعىنان, ينتەرنەت-كەڭٸستٸكتٸڭ ەركٸن جەنە اشىق بولۋ قاجەتتٸلٸگٸن مويىندايدى. ۇلىبريتانييانىڭ تەسٸلٸ كيبەرقاۋٸپسٸزدٸكتٸ دامىتۋعا باعىتتالعان. بٸرٸككەن كورولدٸكتٸڭ ماقساتى – اقپاراتتىق-تەلەكوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالار سالاسىنداعى يننوۆاتسييالار, ينۆەستيتسييالار جەنە سەرۆيستەردٸڭ ساپاسى بويىنشا بٸرٸنشٸ ورىنعا شىعۋ جەنە سول ارقىلى كيبەركەڭٸستٸكتٸڭ بارلىق ارتىقشىلىعى مەن يگٸلٸگٸن تولىق كٶلەمدە پايدالانۋ.
قازاقستاندا 2010 جىلدان باستاپ, 2016 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە ينتەرنەتتٸ پايدالانۋشىلار قاتارى كٷرت ٶستٸ, ال موبيلدٸ ينتەرنەتتٸ پايدالانۋشىلار سانى 11-12 ميلليونعا جەتتٸ. ينتەرنەت پايدالانۋشىلار سانىنىڭ جەدەل ۇلعايۋى كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸن تۋىنداتادى. قازاقستاندا 2017 جىلى 100 مىڭعا تارتا كيبەرشابۋىل جاسالعانى تٸركەلگەن. دەمەك, قورعانىس ەلسٸز. جۇرتتىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٶزدەرٸنٸڭ دەربەس كومپيۋتەرلەرٸن, سمارتفوندارىن, پلانشەتتەرٸن قورعاۋ ٷشٸن مامانداندىرىلعان باعدارلامالىق جاساقتامالاردى پايدالانبايدى. مۇنى حاكەرلەر تيٸمدٸ پايدالانۋدا.
مەملەكەتتٸك, سونداي-اق جەكەمەنشٸك سەكتوردا اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ مامانداردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ بايقالادى. ەلدەگٸ 93 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ٸشٸنەن تەك قانا 7-ەۋٸ «اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەلەرٸ» ماماندىعى بويىنشا مامان دايارلايدى. 2015-2016 جىلدارى 32439 ستۋدەنتتٸڭ ٸشٸندە مەملەكەتتٸك تاپسىرىس بويىنشا 226 ادام عانا وقىعان.
زامان العا كەتكەن سايىن وزىق تەحنولوگييانىڭ جاقسى جاعى دا, جامان جاعى دا بار. مەملەكەت تاراپىنان كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸنە قاتىستى ارنايى تۇجىرىمداما قابىلدانعانىمەن, «ترويان-شيفروۆالشيكتەر» بٸر سەت تە قالعىمايدى. وسى دا ەستەن شىقپاسا دەيمٸز.
نۇرتٶرە جٷسٸپ,
"ايقىن" گازەتٸ
