Muny jazbaýǵa da bolar edi…
Onsyz da turmystyń aýyrlyǵyn bir iyǵymen kóterip, júreginiń jyrtyǵyn kóz jasymen jamap, qalt-qult etip kún kórip júrgen qazaq áielderiniń joidasyz jaǵdaiyna qarap turyp.
Ár nársege – bir nárse túrtki. Jaqynda ǵana belgili memleket jáne qoǵam qairatkeri Amangeldi Aitaly myrza qazaq qoǵamyndaǵy aýyr taqyrypty kótergen. «Maǵan bir mekteptiń direktory: «Meniń oqýshylarymnyń 45 paiyzynyń ákesi joq, ajyrasqan otbasynan. Ol balanyń psihologiiasy áke-sheshesi bar balanyń otbasyndai turaqty emes. Meniń muǵalimderimniń deni – áielder. Onyń 40 paiyzy baiynan aiyrylǵan. Bul – shyndyq», – dep ustazdardyń janaiqaiyn jetkizgen bolatyn.
– Biz tutynýshy qoǵam qurdyq. Dúnieqor, aqsha aldyna shyqqan, rýhani qundylyqtardan keiin qalǵan qoǵam. Sotsialistik qoǵamda ne nársege de zárý boldyq. Bizdiń anaǵan, mynaǵan qolymyz jetpedi. Myna zaman keldi. Bárine qolymyz jetti. Tárbie men rýhani qundylyq keiinge qaldy, – degen sóz aitty Amangeldi Aitaly.
Qazaqtyń arǵy-bergi tarihynda «tiri jetim» jasaý degen joq edi. Qazir bári bar. Tynysh zaman. Soǵys joq. Jaýgershilik joq. Er-azamattar qynadai qyrylyp jatqan joq. Biraq jetim kóbeidi. Taǵdyrdyń jazýymen «jetim» atansa bir jón, kózi tiri áke men shesheniń kikiljińinen, kerisken, urysqan, túsinispegen, uǵynysýǵa umtylmaǵan qatardaǵy pendeshilik tutas bir urpaqty pushaiman kúige túsirdi. Kim kináli? Ushyn da, ushyǵyn da tappai qalasyz…
Jaqynda bir tanysym osy taqyrypqa orailas áńgime aitty. «1-synyp oqýlyǵynda «Áke men sheshe qustyń qos qanatyndai» dep jazypty. «Qos qanaty joq» balalarǵa bul sóz qalai áser etedi?!. Sabaqta «tiri jetim» balalar otyrady. Olarǵa qalai uǵyndyramyz? Jan jarasyn tyrnaýdan aryǵa bara almaimyz ǵoi».
Bastaýysh synyptyń bir muǵalimi «kúń» degendi balalarǵa túsindirýdiń qiyn bolǵanyn aitty. «Óz bilgenimshe, «kúń» degen bailarǵa jaldanyp, kúnin kóretin jan» degen boldym, – dedi ol.
– Synypta otyrǵan bir bala «meniń anam bir baidyń úiinde tamaq pisiredi, sonda meniń anam «kúń» bolǵany ma?» degende ne derimdi bilmei qaldym..».
Rasynda, ne derińizdi bilmei qalasyz.
Bar másele – ulttyq tárbie men rýhani qundylyqta. «Ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen zaman týǵanda ózimshildiktiń óktemdigi bilinbei turmaityn da shyǵar. Tek qana óziniń qara basyn oilaý etek aldy. Erdiń de, áieldiń de júikesi juqa. Shydam, tózim, sabyr, shúkir degen uǵymdar uranyń astynda qalǵandai. Tózbes, kónbes, uqpas, uǵynbas piǵyl kúsheiip ketkendei. Sonyń saldarynan otbasy, oshaq qasyndaǵy eki adamnyń moiynynan JAÝAPKERShILIK degen talap ysyrylyp túskendei. Erkek – otbasyn asyraýshy, syrttan tabys tabýshy, jaǵdai jasaýshy adam edi. Áiel – januianyń berekesin keltirýshi, tárbie berýshi, salt-dástúrdi saqtaýshy bolatyn. Qazir osynyń bári sapyrylysyp, orny aýysyp ketkendei. Qazaq qoǵamynda erkek ataýlyny jaýapkershilikten alystatqan – araq bolatyn. «Iship ketipti, iship júr, ishken soń osy ǵoi» degen sózder jeńil jeleý boldy. Erkek ez boldy. Ezbelik kezbelikke ákeldi. «Ái» deitin adam bolmaǵasyn áielderdiń de túgi tikireidi. Áýeli jylady. Kózdiń jasyn bulady. Jylaǵannan jubanbasyn uqty. Jan baǵýǵa kóshti. Jaǵdaiynyń jónsiz buzylǵany úshin ol da jaýapty emes…
Urpaqtyń jaiyn oilai almady. Ata qazaq urpaǵy úshin bárine bardy. Urpaǵy úshin qurban da boldy. Urpaq úshin mahabbatyn da qiǵan analar az emes…
Qazir úsh bólek: erkek – bir bólek, áiel – bir bólek, urpaq – bir bólek.
Eshkim eshteńege jaýapty emes. Jaýaptan jaltarý kóbeidi.
Memlekettiń sheshetin nárseleri bolady. Ekonomikalyq, áleýmettik salalarda jetistikterge qol jetkizedi. Otbasy máselesin myqty degen esh Úkimet sheshe almaidy. «Qustyń qos qanatyndai – áke men sheshe» sheshe almaǵan másele – keler urpaqtyń kózindegi – jas, kóńilindegi – túitkil, kómeiindegi – óksik, júregindegi – dyq.
«Sýdyń da suraýy bar» deitin. Túbi bir suraq bolady.
Qustyń qos qanaty qaiyrylsa qaitemiz?!.
O deńiz, bu deńiz. Báribir jaýap beremiz!
Nurtóre JÚSIP,
"Aiqyn" gazeti
.jpg)