مۇنى جازباۋعا دا بولار ەدٸ…
ونسىز دا تۇرمىستىڭ اۋىرلىعىن بٸر يىعىمەن كٶتەرٸپ, جٷرەگٸنٸڭ جىرتىعىن كٶز جاسىمەن جاماپ, قالت-قۇلت ەتٸپ كٷن كٶرٸپ جٷرگەن قازاق ەيەلدەرٸنٸڭ جويداسىز جاعدايىنا قاراپ تۇرىپ.
ەر نەرسەگە – بٸر نەرسە تٷرتكٸ. جاقىندا عانا بەلگٸلٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ امانگەلدٸ ايتالى مىرزا قازاق قوعامىنداعى اۋىر تاقىرىپتى كٶتەرگەن. «ماعان بٸر مەكتەپتٸڭ ديرەكتورى: «مەنٸڭ وقۋشىلارىمنىڭ 45 پايىزىنىڭ ەكەسٸ جوق, اجىراسقان وتباسىنان. ول بالانىڭ پسيحولوگيياسى ەكە-شەشەسٸ بار بالانىڭ وتباسىنداي تۇراقتى ەمەس. مەنٸڭ مۇعالٸمدەرٸمنٸڭ دەنٸ – ەيەلدەر. ونىڭ 40 پايىزى بايىنان ايىرىلعان. بۇل – شىندىق», – دەپ ۇستازداردىڭ جانايقايىن جەتكٸزگەن بولاتىن.
– بٸز تۇتىنۋشى قوعام قۇردىق. دٷنيەقور, اقشا الدىنا شىققان, رۋحاني قۇندىلىقتاردان كەيٸن قالعان قوعام. سوتسياليستٸك قوعامدا نە نەرسەگە دە زەرۋ بولدىق. بٸزدٸڭ اناعان, مىناعان قولىمىز جەتپەدٸ. مىنا زامان كەلدٸ. بەرٸنە قولىمىز جەتتٸ. تەربيە مەن رۋحاني قۇندىلىق كەيٸنگە قالدى, – دەگەن سٶز ايتتى امانگەلدٸ ايتالى.
قازاقتىڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىندا «تٸرٸ جەتٸم» جاساۋ دەگەن جوق ەدٸ. قازٸر بەرٸ بار. تىنىش زامان. سوعىس جوق. جاۋگەرشٸلٸك جوق. ەر-ازاماتتار قىناداي قىرىلىپ جاتقان جوق. بٸراق جەتٸم كٶبەيدٸ. تاعدىردىڭ جازۋىمەن «جەتٸم» اتانسا بٸر جٶن, كٶزٸ تٸرٸ ەكە مەن شەشەنٸڭ كيكٸلجٸڭٸنەن, كەرٸسكەن, ۇرىسقان, تٷسٸنٸسپەگەن, ۇعىنىسۋعا ۇمتىلماعان قاتارداعى پەندەشٸلٸك تۇتاس بٸر ۇرپاقتى پۇشايمان كٷيگە تٷسٸردٸ. كٸم كٸنەلٸ? ۇشىن دا, ۇشىعىن دا تاپپاي قالاسىز…
جاقىندا بٸر تانىسىم وسى تاقىرىپقا ورايلاس ەڭگٸمە ايتتى. «1-سىنىپ وقۋلىعىندا «ەكە مەن شەشە قۇستىڭ قوس قاناتىنداي» دەپ جازىپتى. «قوس قاناتى جوق» بالالارعا بۇل سٶز قالاي ەسەر ەتەدٸ?!. ساباقتا «تٸرٸ جەتٸم» بالالار وتىرادى. ولارعا قالاي ۇعىندىرامىز? جان جاراسىن تىرناۋدان ارىعا بارا المايمىز عوي».
باستاۋىش سىنىپتىڭ بٸر مۇعالٸمٸ «كٷڭ» دەگەندٸ بالالارعا تٷسٸندٸرۋدٸڭ قيىن بولعانىن ايتتى. «ٶز بٸلگەنٸمشە, «كٷڭ» دەگەن بايلارعا جالدانىپ, كٷنٸن كٶرەتٸن جان» دەگەن بولدىم, – دەدٸ ول.
– سىنىپتا وتىرعان بٸر بالا «مەنٸڭ انام بٸر بايدىڭ ٷيٸندە تاماق پٸسٸرەدٸ, سوندا مەنٸڭ انام «كٷڭ» بولعانى ما?» دەگەندە نە دەرٸمدٸ بٸلمەي قالدىم..».
راسىندا, نە دەرٸڭٸزدٸ بٸلمەي قالاسىز.
بار مەسەلە – ۇلتتىق تەربيە مەن رۋحاني قۇندىلىقتا. «ٶزٸم دەگەندە ٶگٸز قارا كٷشٸم بار» دەگەن زامان تۋعاندا ٶزٸمشٸلدٸكتٸڭ ٶكتەمدٸگٸ بٸلٸنبەي تۇرمايتىن دا شىعار. تەك قانا ٶزٸنٸڭ قارا باسىن ويلاۋ ەتەك الدى. ەردٸڭ دە, ەيەلدٸڭ دە جٷيكەسٸ جۇقا. شىدام, تٶزٸم, سابىر, شٷكٸر دەگەن ۇعىمدار ۇرانىڭ استىندا قالعانداي. تٶزبەس, كٶنبەس, ۇقپاس, ۇعىنباس پيعىل كٷشەيٸپ كەتكەندەي. سونىڭ سالدارىنان وتباسى, وشاق قاسىنداعى ەكٸ ادامنىڭ مويىنىنان جاۋاپكەرشٸلٸك دەگەن تالاپ ىسىرىلىپ تٷسكەندەي. ەركەك – وتباسىن اسىراۋشى, سىرتتان تابىس تابۋشى, جاعداي جاساۋشى ادام ەدٸ. ەيەل – جانۇيانىڭ بەرەكەسٸن كەلتٸرۋشٸ, تەربيە بەرۋشٸ, سالت-دەستٷردٸ ساقتاۋشى بولاتىن. قازٸر وسىنىڭ بەرٸ ساپىرىلىسىپ, ورنى اۋىسىپ كەتكەندەي. قازاق قوعامىندا ەركەك اتاۋلىنى جاۋاپكەرشٸلٸكتەن الىستاتقان – اراق بولاتىن. «ٸشٸپ كەتٸپتٸ, ٸشٸپ جٷر, ٸشكەن سوڭ وسى عوي» دەگەن سٶزدەر جەڭٸل جەلەۋ بولدى. ەركەك ەز بولدى. ەزبەلٸك كەزبەلٸككە ەكەلدٸ. «ەي» دەيتٸن ادام بولماعاسىن ەيەلدەردٸڭ دە تٷگٸ تٸكٸرەيدٸ. ەۋەلٸ جىلادى. كٶزدٸڭ جاسىن بۇلادى. جىلاعاننان جۇبانباسىن ۇقتى. جان باعۋعا كٶشتٸ. جاعدايىنىڭ جٶنسٸز بۇزىلعانى ٷشٸن ول دا جاۋاپتى ەمەس…
ۇرپاقتىڭ جايىن ويلاي المادى. اتا قازاق ۇرپاعى ٷشٸن بەرٸنە باردى. ۇرپاعى ٷشٸن قۇربان دا بولدى. ۇرپاق ٷشٸن ماحابباتىن دا قيعان انالار از ەمەس…
قازٸر ٷش بٶلەك: ەركەك – بٸر بٶلەك, ەيەل – بٸر بٶلەك, ۇرپاق – بٸر بٶلەك.
ەشكٸم ەشتەڭەگە جاۋاپتى ەمەس. جاۋاپتان جالتارۋ كٶبەيدٸ.
مەملەكەتتٸڭ شەشەتٸن نەرسەلەرٸ بولادى. ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك سالالاردا جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزەدٸ. وتباسى مەسەلەسٸن مىقتى دەگەن ەش ٷكٸمەت شەشە المايدى. «قۇستىڭ قوس قاناتىنداي – ەكە مەن شەشە» شەشە الماعان مەسەلە – كەلەر ۇرپاقتىڭ كٶزٸندەگٸ – جاس, كٶڭٸلٸندەگٸ – تٷيتكٸل, كٶمەيٸندەگٸ – ٶكسٸك, جٷرەگٸندەگٸ – دىق.
«سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەيتٸن. تٷبٸ بٸر سۇراق بولادى.
قۇستىڭ قوس قاناتى قايىرىلسا قايتەمٸز?!.
و دەڭٸز, بۇ دەڭٸز. بەرٸبٸر جاۋاپ بەرەمٸز!
نۇرتٶرە جٷسٸپ,
"ايقىن" گازەتٸ
.jpg)