Táýelsizdikke qaita qol jetkizgen 1991 jyldan beri Qazaqstan memlekettiliginiń negizin qalaýshy Tuńǵysh Prezidenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev álemdik sahnada tek óz eliniń ǵana emes, sonymen birge basqa kóptegen elderdiń de senimin jaýlaǵan beibitshilikti jaqtaýshy kóshbasshy retinde tanylýda. Bul árine kezdeisoq jaǵdai emes.
Eldiń áleýmettik-ekonomikalyq damýy men halyqaralyq arenada tabysqa jetýinde jáne aimaqtaǵy elder arasynda alǵa shyǵýynda Elbasynyń atqarǵan róli zor. Bul maqalada Túrkiia jurtshylyǵynyń Elbasyny jaqsyraq tanýyna septigin tigizý jáne tarihi derekter keltire otyryp, onyń dánekerlik pen daý-janjaldardy sheshýdegi jetistikterine basa nazar aýdarý maqsaty kózdeldi.
Túrkiia Prezidenti Rejep Taiyp Erdoǵan Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevty «túrki áleminiń aqsaqaly» dep atady. Onyń danalyǵyn, saiasi kemeldiligin, tatýlastyrý jáne daýlardy sheshe bilý siiaqty tulǵalyq qasietterin Rejep Taiyp Erdoǵanmen qatar basqa da álemdik kóshbasshylar joǵary baǵalaýda. Elbasy «Uly dala ulaǵattary» atty kitabynda «Bilimdi myńdy jyǵady, bilgen ýaqyttan ozady» degen edi. 2014 jyly Ahmet Iasaýi Ýniversiteti janynda qurylǵan Eýraziia ǵylymi-zertteý institýty da Nursultan Nazarbaev qalyptastyrǵan jaǵymdy ahýal arqasynda óz qyzmetin sátti jalǵastyryp keledi. Strategiialyq zertteý ortalyǵy retinde qyzmet etetin bizdikindei institýttarǵa múmkindikterdiń jasalýy Nursultan Nazarbaevtyń bilimge erekshe mańyz bergeniniń kórinisi.
Nazarbaevtyń dánekerlik qasieti men daý-janjaldardy sheshýdegi róli Túrkiianyń kún tártibine ásirese Túrkiia men Resei arasyndaǵy daǵdarysty sheshýge qosqan zor úlesimen qatar Siriiadaǵy rejim men oppozitsiia arasyndaǵy kezdesýdi Astanada ótkizý usynysy jasalǵannan keiin endi. Qazaqstannyń álemdik sahnada táýelsiz memleket retinde qurmetti orynǵa ie bolýyn negizin qalaýshy Prezident Nursultan Nazarbaevtyń tulǵalyq qasietterinen bólek qarastyrmaý qajet. Qazaqstannyń damýy men turaqtylyǵy tarihty tereń meńgergen, boljaý qabileti joǵary Prezident Nursultan Nazarbaevtyń kisilik kelbetimen tyǵyz bailanysty. Bul maqala Qazaqstan elordasy Astananyń jáne Qazaqstan Prezidentiniń dánekerlik qasieti men daý-janjaldardy sheshýdegi róline tarihi derekter keltirý maqsatynda jazylǵan.
Álemdik baspasózde alǵash ret 1980-shi jyldardyń sońy men 90-shy jyldardyń basynda kún tártibine endi. Sol kezeńdegi baspasóz betterinde Nazarbaevtyń talantty diplomat, ári sheber saiasatker ekeni basa aitylyp, eldegi turaqtylyqqa, aimaqtyq beibitshilik pen qaýipsizdikti qalyptastyrýǵa úlken úles qosqanyna qatysty maqalalardyń jazylǵanyn kórýge bolady.
Elbasynyń halyqtyń ishinen shyǵýy men mol ómirlik tájiribesine qosa, halyqtyń qajettilikteri men talaptaryn tereń taldai biletin psihologiialyq qabiletke ie bolýynyń arqasynda ol 1990-jyldardyń basynda basqa postkeńestik memleketterden buryn «aldymen – ekonomika, sodan keiin saiasat» degen strategiiany iske asyra aldy. Buǵan qatysty Nursultan Nazarbaev «Biz «Aldymen ekonomika – codan soń saiasat» degen aiqyn formýlamen ilgerilep kelemiz. Saiasi reformalardyń árbir kezeńi ekonomika damýynyń deńgeiimen ushtasady. Sondyqtan da biz saiasi yryqtandyrý jolyn dáiekti ustanýdamyz. Osylaisha ǵana eldi jańǵyrtyp, ony básekege qabiletti etýge bolady» degen bolatyn. Qazirgi tańda Prezidenttiń bul strategiiasynyń KSRO ydyraǵannan keiin táýelsizdikke qol jetkizgen elder úshin qanshalyqty parasatty strategiia bolǵanyn álemniń barlyq elderiniń basshylary moiyndaýda.
Qazaqstandyq úlginiń negizin qalyptastyrǵan uǵymdardyń biri – toleranttylyq. Qazaqstan Prezidenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev bul jóninde qazaq halqy qiyn jaǵdaidan qanshalyqty zardap shekse de ózge halyqtardy bul úshin jaýapty dep eseptemedi jáne ulttyq toleranttylyǵyn, qaýipsizdigi men dostyq túsinigin saqtap qaldy. Óz kezeginde bul jaǵdai elimizdegi túrli ult ókilderi arasyndaǵy qarym-qatynastardyń turaqty damýy úshin negiz qalyptastyrdy degen pikir órbitti. Osydan kórip otyrǵanymyzdai, Qazaqstannyń kóshbasshysy ishki jáne syrtqy qarym-qatynastarynda toleranttylyq uǵymyna basa nazar aýdarady jáne bul uǵym qazaqstandyq úlgi negizderiniń biri bolyp sanalady. Tómendegi mysaldarda Qazaqstannyń syrtqy saiasatyndaǵy toleranttylyqtyń rólin kórýge bolady.
Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń beibitshil saiasatyna, bitimgerlik, dánekerlik qasietine tarihtan taǵy bir mysal keltireiik. 1991 jyly 11 qyrkúiekte qazaq ultshyldary men Oral kazaktary arasynda janjal paida boldy. Bul janjalǵa «Oral kazaktarynyń orys patshasyna qyzmet etýiniń 400 jyldyǵyn» atap ótpek bolǵany sebep boldy. Alaida qazaq ultshyldary buǵan qarsy ekenderin bildirdi. Keńes Odaǵy ydyraiyn dep jatqan kezde týyndaǵan janjal qazaqtar men orystar arasynda úlken qaqtyǵysqa ákelýi múmkin edi. Degenmen Nursultan Nazarbaev arasha túsip, iri etnikalyq qaqtyǵystardy boldyrmady.
Dál solai Nazarbaevtyń aimaqtyq turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi mańyzdy qadamdarynyń biri Keńes odaǵynan qalǵan iadrolyq qarýdy ielenýden bas tartyp, Qazaqstannyń iadrolyq qarýsyz el mártebesine ie bolýyna múmkindik berýi jáne iadrolyq qarýdy taratpaý saiasatyn júrgizýi boldy. Nazarbaev bul sheshimniń arqasynda halyqaralyq arenada úlken bedelge ie boldy. Belgili bolǵandai, qyrǵi-qabaq soǵys kezeńiniń jantalasa jappai qarýlaný jarysynda Qazaqstan Keńes Odaǵynyń qarý-jaraq zerthanasy retinde paidalanylyp, táýelsizdik alǵannan keiin álemdegi tórtinshi iadrolyq kúshke ainaldy. Nazarbaev mańyzdy sheshim qabyldap, Keńes Odaǵynyń bul murasynan bas tartty. 1949-1989 jyldary ortasha eseppen úsh aptada bir ret iadrolyq synaq ótkiziletin edi. Qyryq jyl boiy 752 jarylys, sonyń ishinde 78-i jer ústinde, 26-sy atmosferada, qalǵany jer astynda júrgizildi. Bul synaqtar tabiǵi ortaǵa da, halyq densaýlyǵyna da keri áserin tigizdi. Nursultan Ábishuly bul jaǵymsyz áserlerdi boldyrmaý jáne Eýraziialyq aimaqtaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etýge járdemdesý maqsatynda Semei iadrolyq synaq poligondaryn jaýyp, iadrolyq muradan bas tartty. 1994 jyly 5 jeltoqsanda jasalǵan Býdapesht qalasyndaǵy EQYU sammiti aiasynda sol kezdegi AQSh Prezidenti Bill Klinton, Resei Prezidenti Boris Eltsin jáne Ulybritaniia Premer-ministri Djon Meidjordyń «Qazaqstan úshin iadrolyq kepildikter memorandýmyna» qol qoiýyn qamtamasyz etip, bul memorandýmǵa keiinirek Qytai men Frantsiianyń qatysýyna bastamashylyq jasady. Osylaisha, memleketaralyq kelissózderde diplomatiia salasyndaǵy tájiribesi arqyly álemdik saiasattaǵy alyp elderdiń Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdigine qoldaý kórsetýin qamtamasyz etti.
Qazaqstan Nursultan Nazarbaevtyń kóshbasshylyǵymen álem beibitshiligi, ishki jáne syrtqy turaqtylyq pen ornyqty saiasi-ekonomikalyq damýǵa umtylǵan elderdiń biri retinde álemdik sahnada óz ornyn aldy. Elbasynyń kisilik erekshelikteri kórinis tapqan taǵy bir sala – syrtqy saiasat. 1992 jyly ázirlegen «Qazaqstannyń egemendi memleket retinde qalyptasýy men damý strategiiasy» atty maqalasynda Nursultan Nazarbaev memlekettiń syrtqy saiasatyn belgileýde eldiń geosaiasi jaǵdaiyn, ekonomikalyq, áleýmettik-mádeni jáne etno-dini erekshelikterin, Eýraziia aimaǵynda jáne odan tys jerlerde kúshtiń taralý áserin eskere otyryp, «barshamen dostyq pen tepe-teńdikke negizdelgen kóp vektorlyq syrtqy saiasat» júrgizýdiń memleket múddeleri men qaýipsizdigi úshin neǵurlym qolaily bolatynyn aiqyndady. Qazaqstan budan keiingi syrtqy saiasi qarym-qatynastarynda bir vektorlyq saiasat júrgizýdiń ornyna barlyq eldermen teń dárejede kóp vektorlyq syrtqy saiasat júrgizýge baǵyttaldy.
Osy turǵyda Qazaqstan qýatty aimaqtyq elder, sondai-aq BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleri – Resei men Qytai siiaqty kórshilerimen tatý-tátti, dostyq qatynasta ómir súrýge talpynyp, ásirese AQSh pen Túrkiia tárizdi basqa da álemdik eldermen barlyq salalarda ekijaqty qarym-qatynastardy damytýǵa kúsh saldy. Qazaqstan táýelsizdik alǵaly beri beibit jolmen damýdy tańdady. Qazaqstannyń keń-baitaq aýmaǵy eldi Aziia ári Eýropa turǵysynan geostrategiialyq myqty el bolýyna septigin tigizip jatqany málim. Alaida, geostrategiialyq jaǵdaiynan paida tabýy Qazaqstannyń syrtqy saiasatyn muqiiat júrgizýine bailanysty jáne muny Nazarbaev óte jaqsy biledi. Sondyqtan Qazaqstan strategiialyq jaǵdaiyn nazarǵa ala otyryp, syrtqy saiasat basymdyqtary men diplomatiialyq qyzmetin anyqtady. Bul filosofiia men strategiiany syrtqy saiasatta júzege asyrý nátijesinde Qazaqstan el tutastyǵyn nyǵaitty, sondai-aq ózge memleketterdiń aralasýyna tosqaýyl qoiyp, ásirese túrkitildes eldermen ózara tiimdi qarym-qatynastar ornata aldy.
Nursultan Nazarbaev sondai-aq Qazaqstannyń halyqaralyq ortaǵa integratsiialanýy úshin saiasi jáne ekonomikalyq reformalardy júzege asyrý arqyly jańǵyrtýdy kózdedi. Munda da Qazaqstannyń turaqty jáne ekonomikalyq damýyna syrttan kele alatyn yqtimal qaýip-qaterden qorǵaý úshin «qaýipsizdik beldeýin qurý» strategiiasyn qolǵa aldy. Osyǵan bailanysty Aziiada beibitshilik pen qaýipsizdik ústemdigin ornatyp, onyń jalǵasýyn qamtamasyz etý úshin 1992 jyly 5 qazanda ótken Birikken Ulttar Uiymy Bas Assambleiasynyń 47-shi sessiiasynda Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary jónindegi keńes (AÓISShK) qurý týraly usynys jasady jáne uiymnyń damýyn qamtamasyz etip, 2010 jylǵa deiin barlyq shyǵyndardy ózine aldy. Alǵashqy Sammit dál on jyl ótken soń 2012 jyly Almaty qalasynda ótti. Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Syndarly on jyl» atty eńbeginde uiymnyń qurylýyna qatysty mynandai pikirdi órbitti: Búkil ishki jáne syrtqy máselelerimizdi tolyǵymen beibit jolmen jáne zorlyq-zombylyqsyz sheshtik. Memleket qarym-qatynastary ózara túsinistik pen senim negizinde qurylǵan jaǵdaida árqashanda kelisimge kelýge bolatynyn anyq túsindik. Saiasattyń negizinde beibitshilik pen beibitshilikti ornatýǵa shynaiy niet bar bolǵan jaǵdaida ǵana bul saiasat beibitshilikke ulasady. Qazaqstan kóptegen jyldar boiy qaqtyǵystardy beibit jolmen sheshýge talpyndy. Almaty qalasynda Eýraziia elderi kezdesip, aimaqta beibitshilikti qamtamasyz etý boiynsha qyzmet etetin úlken forým – Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń 1-shi Sammiti osynyń aiǵaǵy bolyp tabylady.
Elbasynyń eń mańyzdy diplomatiialyq jetistikteriniń biri – 2010 jyly Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi jáne 2010 jyly 30 jeltoqsanda Sammit ótkizýi. 1999 jyly Ystambulda ótken Sammitten 11 jyldyq úzilisten keiin EQYU sammiti Astanada jasaldy. Qazaqstan TMD jáne Ortalyq Aziia elderi arasynda EQYU-ǵa birinshi bolyp tóraǵalyq etti. Qazaqstannyń EQYU-daǵy tóraǵalyǵynyń urany latynnyń tórt «T» árpi boldy: senim (trust), dástúr (tradition), transparenttilik (transparency) jáne tózimdilik (tolerance). Qazaqstan tóraǵalyǵynyń arqasynda EQYU-nyń Eýraziia aimaǵyna kóńil bóle bastaǵanyn jáne osy saladaǵy máselelerdi sheshý boiynsha mańyzdy qadamdardyń jasalǵanyn da atap ótken jón.
Sondai-aq, Nursultan Nazarbaev «álemdik dinder arasynda dialog pen toleranttylyqty qamtamasyz etý» máselesin de qolǵa alyp, kongress ótkizý ideiasyn júzege asyrdy. Nazarbaevtyń konfessiiaaralyq dialog úshin tuǵyrnama qurý ideiasyn fanatizm, ekstremizm jáne lańkestikke qarsy kúreste mańyzdy qadam retinde qarastyrǵan jón. 2003 jyly 24 qyrkúiekte Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń 1-shi sezi Astanada ótkennen keiin 5-shi sezd 2015 jyly 11 maýsymda qaitadan Astana qalasynda ótti. Máselen, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń 5-shi sezinen keiin dini kóshbasshylar men saiasatkerler Astana deklaratsiiasyn qabyldady. Bul Deklaratsiiada dini kóshbasshylardyń álemde beibitshilik pen kelisimdi qamtamasyz etý úshin saiasatkerlerdi yntalandyrý qajettigine kóńil bólingen. Sondai-aq, bul sezden keiin 2018 jyly Astanada 6-shy sezdi ótkizý jóninde sheshim qabyldandy. Astanada konfessiiaaralyq sammittiń uiymdastyrylýynyń mańyzy zor deýge bolady. XXI ǵ. basynda álemniń túrli din jáne mádeniet ókilderiniń arasynda ózara qurmet bolmasa halyqtar arasynda kelisimge kelýdiń qiynǵa soǵatyny bárine de túsinikti. Sondyqtan, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi 2005 jyly Túrkiia men Ispaniia premer-ministrleri quryp, keiinirek BUU Bas hatshylyǵy qabyldaǵan Órkenietter aliansy siiaqty basqa da jahandyq bastamalar arasynda mańyzdy orynǵa ie boldy. Lańkestik, ekstremizm jáne islamofobiia qaýpi kúnnen-kúnge órship bara jatqan álemde osyndai sezd ben Órkenietter aliansynyń túrli mádeniet jáne din ókilderi men qaýymdastyqtar arasynda tiimdi dialog júrgizýge súiengen halyqaralyq qaýipsizdik paradigmasyna septigin tigizetinin erekshe atap ótý qajet.
Barlyq osy bastamalar Nursultan Nazarbaevtyń kúsh-jigeri ári Eýraziia aimaǵyndaǵy turaqtylyqqa, ári jahandyq qaýipsizdikke zor úles qosyp jatqanyn kórsetýde. Kóptegen sózderinde jańa álem men ortaq bolashaq úshin árbir tulǵanyń jaýapty ekenin aitqan Nursultan Nazarbaev soǵysty aiaqtaý qajettigin basa aityp, máselelerge sheshimdi syndarly syn men dialog arqyly izdeý kerektigin bildirdi.
Qysqasha aitqanda, Qazaqstan 1991 jyly jeltoqsannan keiin Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń kóshbasshylyǵymen halyqaralyq arenada belsendi saiasat ustana bastady. Kóp vektorly syrtqy saiasattyń júzege asyrylýy Astananyń daǵdarystaǵy taraptar arasynda dáneker nemese kem degende diplomatiialyq arna rólin atqarýyn qamtamasyz etti. Ásirese, 2015 jyly qarasha aiynda bolǵan ushaq daǵdarysynan keiin Túrkiia men Resei arasyndaǵy daǵdarysty sheshýde dáneker bola alǵan el Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵyndaǵy Qazaqstan boldy. Sebebi, Qazaqstan Túrkiiamen de, Reseimen de jaqsy qarym-qatynastar ornatqan. Elbasy tarihi ról atqaryp, Túrkiia men Resei arasynda qaitadan dialog tetikterin qurý úshin kóp eńbek sińirdi. Tipti dereý ushaq daǵdarysynan keiin Redjep Taiip Erdoǵan Elbasyǵa arnaiy telefon shalyp, alǵys aitty. Nazarbaev Pýtinmen bolǵan kelissózderden jaǵymdy signaldar alǵannan keiin eki el arasyndaǵy daýdy sheshý úshin tarihi dánekerlik ról atqardy.
Nazarbaevtyń Resei men Túrkiia arasyndaǵy tabysty dánekerlik róli Siriiaǵa qatysty beibit kelissózderdi beitarap aimaqta – Astanada ótkizýge sebepker boldy. Elbasynyń joǵarydaǵy mysaldarda keltirilgen dánekerlik rólin Siriia úshin de júzege asyrýǵa daiyn ekenin bildirip, Siriiada tolastamaǵan qatygez soǵysty toqtatý máselesine mán beretinin rastady.
Bir sózben aitqanda, Qazaqstannyń úlken jetistikterge jetýin qamtamasyz etip, Qazaqstannyń saiasi qurylymyn salǵan jáne elin ári Eýraziia aimaǵynda, ári álemdik sahnada mańyzdy kúshke ainaldyrýǵa eńbek sińirgen tulǵa – Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Tarih beibitshilik úshin kúresken adamdardy esh umytpaidy. Sebebi qanalǵandardyń duǵasy árdaiym olarmen birge bolady.
Nevzat Shimshek
