نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلەمدٸك بەيبٸتشٸلٸككە قوسقان ٷلەسٸ زور

تەۋەلسٸزدٸككە قايتا قول جەتكٸزگەن 1991 جىلدان بەرٸ قازاقستان مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ ەلەمدٸك ساحنادا تەك ٶز ەلٸنٸڭ عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە باسقا كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ دە سەنٸمٸن جاۋلاعان بەيبٸتشٸلٸكتٸ جاقتاۋشى كٶشباسشى رەتٸندە تانىلۋدا. بۇل ەرينە كەزدەيسوق جاعداي ەمەس.

ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋى مەن حالىقارالىق ارەنادا تابىسقا جەتۋٸندە جەنە ايماقتاعى ەلدەر اراسىندا العا شىعۋىندا ەلباسىنىڭ اتقارعان رٶلٸ زور. بۇل ماقالادا تٷركييا جۇرتشىلىعىنىڭ ەلباسىنى جاقسىراق تانۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزۋ جەنە تاريحي دەرەكتەر كەلتٸرە وتىرىپ, ونىڭ دەنەكەرلٸك پەن داۋ-جانجالداردى شەشۋدەگٸ جەتٸستٸكتەرٸنە باسا نازار اۋدارۋ ماقساتى كٶزدەلدٸ.

تٷركييا پرەزيدەنتٸ رەجەپ تايىپ ەردوعان ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتى «تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ اقساقالى» دەپ اتادى. ونىڭ دانالىعىن, ساياسي كەمەلدٸلٸگٸن, تاتۋلاستىرۋ جەنە داۋلاردى شەشە بٸلۋ سيياقتى تۇلعالىق قاسيەتتەرٸن رەجەپ تايىپ ەردوعانمەن قاتار باسقا دا ەلەمدٸك كٶشباسشىلار جوعارى باعالاۋدا. ەلباسى «ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» اتتى كٸتابىندا «بٸلٸمدٸ مىڭدى جىعادى, بٸلگەن ۋاقىتتان وزادى» دەگەن ەدٸ. 2014 جىلى احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتٸ جانىندا قۇرىلعان ەۋرازييا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى دا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قالىپتاستىرعان جاعىمدى احۋال ارقاسىندا ٶز قىزمەتٸن سەتتٸ جالعاستىرىپ كەلەدٸ. ستراتەگييالىق زەرتتەۋ ورتالىعى رەتٸندە قىزمەت ەتەتٸن بٸزدٸكٸندەي ينستيتۋتتارعا مٷمكٸندٸكتەردٸڭ جاسالۋى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بٸلٸمگە ەرەكشە ماڭىز بەرگەنٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ.

نازارباەۆتىڭ دەنەكەرلٸك قاسيەتٸ مەن داۋ-جانجالداردى شەشۋدەگٸ رٶلٸ تٷركييانىڭ كٷن تەرتٸبٸنە ەسٸرەسە تٷركييا مەن رەسەي اراسىنداعى داعدارىستى شەشۋگە قوسقان زور ٷلەسٸمەن قاتار سيريياداعى رەجيم مەن وپپوزيتسييا اراسىنداعى كەزدەسۋدٸ استانادا ٶتكٸزۋ ۇسىنىسى جاسالعاننان كەيٸن ەندٸ. قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك ساحنادا تەۋەلسٸز مەملەكەت رەتٸندە قۇرمەتتٸ ورىنعا يە بولۋىن نەگٸزٸن قالاۋشى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇلعالىق قاسيەتتەرٸنەن بٶلەك قاراستىرماۋ قاجەت. قازاقستاننىڭ دامۋى مەن تۇراقتىلىعى تاريحتى تەرەڭ مەڭگەرگەن, بولجاۋ قابٸلەتٸ جوعارى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كٸسٸلٸك كەلبەتٸمەن تىعىز بايلانىستى. بۇل ماقالا قازاقستان ەلورداسى استانانىڭ جەنە قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ دەنەكەرلٸك قاسيەتٸ مەن داۋ-جانجالداردى شەشۋدەگٸ رٶلٸنە تاريحي دەرەكتەر كەلتٸرۋ ماقساتىندا جازىلعان.

ەلەمدٸك باسپاسٶزدە العاش رەت 1980-شٸ جىلداردىڭ سوڭى مەن 90-شى جىلداردىڭ باسىندا كٷن تەرتٸبٸنە ەندٸ. سول كەزەڭدەگٸ باسپاسٶز بەتتەرٸندە نازارباەۆتىڭ تالانتتى ديپلومات, ەرٸ شەبەر ساياساتكەر ەكەنٸ باسا ايتىلىپ, ەلدەگٸ تۇراقتىلىققا, ايماقتىق بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قالىپتاستىرۋعا ٷلكەن ٷلەس قوسقانىنا قاتىستى ماقالالاردىڭ جازىلعانىن كٶرۋگە بولادى.

ەلباسىنىڭ حالىقتىڭ ٸشٸنەن شىعۋى مەن مول ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸنە قوسا, حالىقتىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸ مەن تالاپتارىن تەرەڭ تالداي بٸلەتٸن پسيحولوگييالىق قابٸلەتكە يە بولۋىنىڭ ارقاسىندا ول 1990-جىلداردىڭ باسىندا باسقا پوستكەڭەستٸك مەملەكەتتەردەن بۇرىن «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيٸن ساياسات» دەگەن ستراتەگييانى ٸسكە اسىرا الدى. بۇعان قاتىستى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بٸز «الدىمەن ەكونوميكا – cودان سوڭ ساياسات» دەگەن ايقىن فورمۋلامەن ٸلگەرٸلەپ كەلەمٸز. ساياسي رەفورمالاردىڭ ەربٸر كەزەڭٸ ەكونوميكا دامۋىنىڭ دەڭگەيٸمەن ۇشتاسادى. سوندىقتان دا بٸز ساياسي ىرىقتاندىرۋ جولىن دەيەكتٸ ۇستانۋدامىز. وسىلايشا عانا ەلدٸ جاڭعىرتىپ, ونى بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەتۋگە بولادى» دەگەن بولاتىن. قازٸرگٸ تاڭدا پرەزيدەنتتٸڭ بۇل ستراتەگيياسىنىڭ كسرو ىدىراعاننان كەيٸن تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەن ەلدەر ٷشٸن قانشالىقتى پاراساتتى ستراتەگييا بولعانىن ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸنٸڭ باسشىلارى مويىنداۋدا.

قازاقستاندىق ٷلگٸنٸڭ نەگٸزٸن قالىپتاستىرعان ۇعىمداردىڭ بٸرٸ – تولەرانتتىلىق. قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ بۇل جٶنٸندە قازاق حالقى قيىن جاعدايدان قانشالىقتى زارداپ شەكسە دە ٶزگە حالىقتاردى بۇل ٷشٸن جاۋاپتى دەپ ەسەپتەمەدٸ جەنە ۇلتتىق تولەرانتتىلىعىن, قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن دوستىق تٷسٸنٸگٸن ساقتاپ قالدى. ٶز كەزەگٸندە بۇل جاعداي ەلٸمٸزدەگٸ تٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ تۇراقتى دامۋى ٷشٸن نەگٸز قالىپتاستىردى دەگەن پٸكٸر ٶربٸتتٸ. وسىدان كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, قازاقستاننىڭ كٶشباسشىسى ٸشكٸ جەنە سىرتقى قارىم-قاتىناستارىندا تولەرانتتىلىق ۇعىمىنا باسا نازار اۋدارادى جەنە بۇل ۇعىم قازاقستاندىق ٷلگٸ نەگٸزدەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. تٶمەندەگٸ مىسالداردا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى تولەرانتتىلىقتىڭ رٶلٸن كٶرۋگە بولادى.

نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ بەيبٸتشٸل ساياساتىنا, بٸتٸمگەرلٸك, دەنەكەرلٸك قاسيەتٸنە تاريحتان تاعى بٸر مىسال كەلتٸرەيٸك. 1991 جىلى 11 قىركٷيەكتە قازاق ۇلتشىلدارى مەن ورال كازاكتارى اراسىندا جانجال پايدا بولدى. بۇل جانجالعا «ورال كازاكتارىنىڭ ورىس پاتشاسىنا قىزمەت ەتۋٸنٸڭ 400 جىلدىعىن» اتاپ ٶتپەك بولعانى سەبەپ بولدى. الايدا قازاق ۇلتشىلدارى بۇعان قارسى ەكەندەرٸن بٸلدٸردٸ. كەڭەس وداعى ىدىرايىن دەپ جاتقان كەزدە تۋىنداعان جانجال قازاقتار مەن ورىستار اراسىندا ٷلكەن قاقتىعىسقا ەكەلۋٸ مٷمكٸن ەدٸ. دەگەنمەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ اراشا تٷسٸپ, ٸرٸ ەتنيكالىق قاقتىعىستاردى بولدىرمادى.

دەل سولاي نازارباەۆتىڭ ايماقتىق تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدەگٸ ماڭىزدى قادامدارىنىڭ بٸرٸ كەڭەس وداعىنان قالعان يادرولىق قارۋدى يەلەنۋدەن باس تارتىپ, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىز ەل مەرتەبەسٸنە يە بولۋىنا مٷمكٸندٸك بەرۋٸ جەنە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ساياساتىن جٷرگٸزۋٸ بولدى. نازارباەۆ بۇل شەشٸمنٸڭ ارقاسىندا حالىقارالىق ارەنادا ٷلكەن بەدەلگە يە بولدى. بەلگٸلٸ بولعانداي, قىرعي-قاباق سوعىس كەزەڭٸنٸڭ جانتالاسا جاپپاي قارۋلانۋ جارىسىندا قازاقستان كەڭەس وداعىنىڭ قارۋ-جاراق زەرتحاناسى رەتٸندە پايدالانىلىپ, تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن ەلەمدەگٸ تٶرتٸنشٸ يادرولىق كٷشكە اينالدى. نازارباەۆ ماڭىزدى شەشٸم قابىلداپ, كەڭەس وداعىنىڭ بۇل مۇراسىنان باس تارتتى. 1949-1989 جىلدارى ورتاشا ەسەپپەن ٷش اپتادا بٸر رەت يادرولىق سىناق ٶتكٸزٸلەتٸن ەدٸ. قىرىق جىل بويى 752 جارىلىس, سونىڭ ٸشٸندە 78-ٸ جەر ٷستٸندە, 26-سى اتموسفەرادا, قالعانى جەر استىندا جٷرگٸزٸلدٸ. بۇل سىناقتار تابيعي ورتاعا دا, حالىق دەنساۋلىعىنا دا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزدٸ. نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى بۇل جاعىمسىز ەسەرلەردٸ بولدىرماۋ جەنە ەۋرازييالىق ايماقتاعى قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە جەردەمدەسۋ ماقساتىندا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگوندارىن جاۋىپ, يادرولىق مۇرادان باس تارتتى. 1994 جىلى 5 جەلتوقساندا جاسالعان بۋداپەشت قالاسىنداعى ەقىۇ سامميتٸ اياسىندا سول كەزدەگٸ اقش پرەزيدەنتٸ بيلل كلينتون, رەسەي پرەزيدەنتٸ بوريس ەلتسين جەنە ۇلىبريتانييا پرەمەر-مينيسترٸ دجون مەيدجوردىڭ «قازاقستان ٷشٸن يادرولىق كەپٸلدٸكتەر مەموراندۋمىنا» قول قويۋىن قامتاماسىز ەتٸپ, بۇل مەموراندۋمعا كەيٸنٸرەك قىتاي مەن فرانتسييانىڭ قاتىسۋىنا باستاماشىلىق جاسادى. وسىلايشا, مەملەكەتارالىق كەلٸسسٶزدەردە ديپلوماتييا سالاسىنداعى تەجٸريبەسٸ ارقىلى ەلەمدٸك ساياساتتاعى الىپ ەلدەردٸڭ قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قولداۋ كٶرسەتۋٸن قامتاماسىز ەتتٸ.

قازاقستان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كٶشباسشىلىعىمەن ەلەم بەيبٸتشٸلٸگٸ, ٸشكٸ جەنە سىرتقى تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋعا ۇمتىلعان ەلدەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە ەلەمدٸك ساحنادا ٶز ورنىن الدى. ەلباسىنىڭ كٸسٸلٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ كٶرٸنٸس تاپقان تاعى بٸر سالا – سىرتقى ساياسات. 1992 جىلى ەزٸرلەگەن «قازاقستاننىڭ ەگەمەندٸ مەملەكەت رەتٸندە قالىپتاسۋى مەن دامۋ ستراتەگيياسى» اتتى ماقالاسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتٸڭ سىرتقى ساياساتىن بەلگٸلەۋدە ەلدٸڭ گەوساياسي جاعدايىن, ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك-مەدەني جەنە ەتنو-دٸني ەرەكشەلٸكتەرٸن, ەۋرازييا ايماعىندا جەنە ودان تىس جەرلەردە كٷشتٸڭ تارالۋ ەسەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, «بارشامەن دوستىق پەن تەپە-تەڭدٸككە نەگٸزدەلگەن كٶپ ۆەكتورلىق سىرتقى ساياسات» جٷرگٸزۋدٸڭ مەملەكەت مٷددەلەرٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸ ٷشٸن نەعۇرلىم قولايلى بولاتىنىن ايقىندادى. قازاقستان بۇدان كەيٸنگٸ سىرتقى ساياسي قارىم-قاتىناستارىندا بٸر ۆەكتورلىق ساياسات جٷرگٸزۋدٸڭ ورنىنا بارلىق ەلدەرمەن تەڭ دەرەجەدە كٶپ ۆەكتورلىق سىرتقى ساياسات جٷرگٸزۋگە باعىتتالدى.

وسى تۇرعىدا قازاقستان قۋاتتى ايماقتىق ەلدەر, سونداي-اق بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى مٷشەلەرٸ – رەسەي مەن قىتاي سيياقتى كٶرشٸلەرٸمەن تاتۋ-تەتتٸ, دوستىق قاتىناستا ٶمٸر سٷرۋگە تالپىنىپ, ەسٸرەسە اقش پەن تٷركييا تەرٸزدٸ باسقا دا ەلەمدٸك ەلدەرمەن بارلىق سالالاردا ەكٸجاقتى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا كٷش سالدى. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرٸ بەيبٸت جولمەن دامۋدى تاڭدادى. قازاقستاننىڭ كەڭ-بايتاق اۋماعى ەلدٸ ازييا ەرٸ ەۋروپا تۇرعىسىنان گەوستراتەگييالىق مىقتى ەل بولۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزٸپ جاتقانى مەلٸم. الايدا, گەوستراتەگييالىق جاعدايىنان پايدا تابۋى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن مۇقييات جٷرگٸزۋٸنە بايلانىستى جەنە مۇنى نازارباەۆ ٶتە جاقسى بٸلەدٸ. سوندىقتان قازاقستان ستراتەگييالىق جاعدايىن نازارعا الا وتىرىپ, سىرتقى ساياسات باسىمدىقتارى مەن ديپلوماتييالىق قىزمەتٸن انىقتادى. بۇل فيلوسوفييا مەن ستراتەگييانى سىرتقى ساياساتتا جٷزەگە اسىرۋ نەتيجەسٸندە قازاقستان ەل تۇتاستىعىن نىعايتتى, سونداي-اق ٶزگە مەملەكەتتەردٸڭ ارالاسۋىنا توسقاۋىل قويىپ, ەسٸرەسە تٷركٸتٸلدەس ەلدەرمەن ٶزارا تيٸمدٸ قارىم-قاتىناستار ورناتا الدى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ سونداي-اق قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ورتاعا ينتەگراتسييالانۋى ٷشٸن ساياسي جەنە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋ ارقىلى جاڭعىرتۋدى كٶزدەدٸ. مۇندا دا قازاقستاننىڭ تۇراقتى جەنە ەكونوميكالىق دامۋىنا سىرتتان كەلە الاتىن ىقتيمال قاۋٸپ-قاتەردەن قورعاۋ ٷشٸن «قاۋٸپسٸزدٸك بەلدەۋٸن قۇرۋ» ستراتەگيياسىن قولعا الدى. وسىعان بايلانىستى ازييادا بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸك ٷستەمدٸگٸن ورناتىپ, ونىڭ جالعاسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن 1992 جىلى 5 قازاندا ٶتكەن بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-شٸ سەسسيياسىندا ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەس (اٶٸسشك) قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى جەنە ۇيىمنىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتٸپ, 2010 جىلعا دەيٸن بارلىق شىعىنداردى ٶزٸنە الدى. العاشقى سامميت دەل ون جىل ٶتكەن سوڭ 2012 جىلى الماتى قالاسىندا ٶتتٸ. نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ «سىندارلى ون جىل» اتتى ەڭبەگٸندە ۇيىمنىڭ قۇرىلۋىنا قاتىستى مىنانداي پٸكٸردٸ ٶربٸتتٸ: بٷكٸل ٸشكٸ جەنە سىرتقى مەسەلەلەرٸمٸزدٸ تولىعىمەن بەيبٸت جولمەن جەنە زورلىق-زومبىلىقسىز شەشتٸك. مەملەكەت قارىم-قاتىناستارى ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن سەنٸم نەگٸزٸندە قۇرىلعان جاعدايدا ەرقاشاندا كەلٸسٸمگە كەلۋگە بولاتىنىن انىق تٷسٸندٸك. ساياساتتىڭ نەگٸزٸندە بەيبٸتشٸلٸك پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸ ورناتۋعا شىنايى نيەت بار بولعان جاعدايدا عانا بۇل ساياسات بەيبٸتشٸلٸككە ۇلاسادى. قازاقستان كٶپتەگەن جىلدار بويى قاقتىعىستاردى بەيبٸت جولمەن شەشۋگە تالپىندى. الماتى قالاسىندا ەۋرازييا ەلدەرٸ كەزدەسٸپ, ايماقتا بەيبٸتشٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قىزمەت ەتەتٸن ٷلكەن فورۋم – ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ 1-شٸ سامميتٸ وسىنىڭ ايعاعى بولىپ تابىلادى. 

ەلباسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ديپلوماتييالىق جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ – 2010 جىلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا تٶراعالىق ەتۋٸ جەنە 2010 جىلى 30 جەلتوقساندا سامميت ٶتكٸزۋٸ. 1999 جىلى ىستامبۇلدا ٶتكەن سامميتتەن 11 جىلدىق ٷزٸلٸستەن كەيٸن ەقىۇ سامميتٸ استانادا جاسالدى. قازاقستان تمد جەنە ورتالىق ازييا ەلدەرٸ اراسىندا ەقىۇ-عا بٸرٸنشٸ بولىپ تٶراعالىق ەتتٸ. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى تٶراعالىعىنىڭ ۇرانى لاتىننىڭ تٶرت «T» ەرپٸ بولدى: سەنٸم (trust), دەستٷر (tradition), ترانسپارەنتتٸلٸك (transparency) جەنە تٶزٸمدٸلٸك (tolerance). قازاقستان تٶراعالىعىنىڭ ارقاسىندا ەقىۇ-نىڭ ەۋرازييا ايماعىنا كٶڭٸل بٶلە باستاعانىن جەنە وسى سالاداعى مەسەلەلەردٸ شەشۋ بويىنشا ماڭىزدى قادامداردىڭ جاسالعانىن دا اتاپ ٶتكەن جٶن.

سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ەلەمدٸك دٸندەر اراسىندا ديالوگ پەن تولەرانتتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ» مەسەلەسٸن دە قولعا الىپ, كونگرەسس ٶتكٸزۋ يدەياسىن جٷزەگە اسىردى. نازارباەۆتىڭ كونفەسسيياارالىق ديالوگ ٷشٸن تۇعىرناما قۇرۋ يدەياسىن فاناتيزم, ەكسترەميزم جەنە لاڭكەستٸككە قارسى كٷرەستە ماڭىزدى قادام رەتٸندە قاراستىرعان جٶن. 2003 جىلى 24 قىركٷيەكتە ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ 1-شٸ سەزٸ استانادا ٶتكەننەن كەيٸن 5-شٸ سەزد 2015 جىلى 11 ماۋسىمدا قايتادان استانا قالاسىندا ٶتتٸ. مەسەلەن, ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ 5-شٸ سەزٸنەن كەيٸن دٸني كٶشباسشىلار مەن ساياساتكەرلەر استانا دەكلاراتسيياسىن قابىلدادى. بۇل دەكلاراتسييادا دٸني كٶشباسشىلاردىڭ ەلەمدە بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ساياساتكەرلەردٸ ىنتالاندىرۋ قاجەتتٸگٸنە كٶڭٸل بٶلٸنگەن. سونداي-اق, بۇل سەزدەن كەيٸن 2018 جىلى استانادا 6-شى سەزدٸ ٶتكٸزۋ جٶنٸندە شەشٸم قابىلداندى. استانادا كونفەسسيياارالىق سامميتتٸڭ ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ ماڭىزى زور دەۋگە بولادى. XXI ع. باسىندا ەلەمنٸڭ تٷرلٸ دٸن جەنە مەدەنيەت ٶكٸلدەرٸنٸڭ اراسىندا ٶزارا قۇرمەت بولماسا حالىقتار اراسىندا كەلٸسٸمگە كەلۋدٸڭ قيىنعا سوعاتىنى بەرٸنە دە تٷسٸنٸكتٸ. سوندىقتان, ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ سەزٸ 2005 جىلى تٷركييا مەن يسپانييا پرەمەر-مينيسترلەرٸ قۇرىپ, كەيٸنٸرەك بۇۇ باس حاتشىلىعى قابىلداعان ٶركەنيەتتەر اليانسى سيياقتى باسقا دا جاھاندىق باستامالار اراسىندا ماڭىزدى ورىنعا يە بولدى. لاڭكەستٸك, ەكسترەميزم جەنە يسلاموفوبييا قاۋپٸ كٷننەن-كٷنگە ٶرشٸپ بارا جاتقان ەلەمدە وسىنداي سەزد بەن ٶركەنيەتتەر اليانسىنىڭ تٷرلٸ مەدەنيەت جەنە دٸن ٶكٸلدەرٸ مەن قاۋىمداستىقتار اراسىندا تيٸمدٸ ديالوگ جٷرگٸزۋگە سٷيەنگەن حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك پاراديگماسىنا سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸنٸن ەرەكشە اتاپ ٶتۋ قاجەت. 

بارلىق وسى باستامالار نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كٷش-جٸگەرٸ ەرٸ ەۋرازييا ايماعىنداعى تۇراقتىلىققا, ەرٸ جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸككە زور ٷلەس قوسىپ جاتقانىن كٶرسەتۋدە. كٶپتەگەن سٶزدەرٸندە جاڭا ەلەم مەن ورتاق بولاشاق ٷشٸن ەربٸر تۇلعانىڭ جاۋاپتى ەكەنٸن ايتقان نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوعىستى اياقتاۋ قاجەتتٸگٸن باسا ايتىپ, مەسەلەلەرگە شەشٸمدٸ سىندارلى سىن مەن ديالوگ ارقىلى ٸزدەۋ كەرەكتٸگٸن بٸلدٸردٸ.

قىسقاشا ايتقاندا, قازاقستان 1991 جىلى جەلتوقساننان كەيٸن نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ كٶشباسشىلىعىمەن حالىقارالىق ارەنادا بەلسەندٸ ساياسات ۇستانا باستادى. كٶپ ۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتىڭ جٷزەگە اسىرىلۋى استانانىڭ داعدارىستاعى تاراپتار اراسىندا دەنەكەر نەمەسە كەم دەگەندە ديپلوماتييالىق ارنا رٶلٸن اتقارۋىن قامتاماسىز ەتتٸ. ەسٸرەسە, 2015 جىلى قاراشا ايىندا بولعان ۇشاق داعدارىسىنان كەيٸن تٷركييا مەن رەسەي اراسىنداعى داعدارىستى شەشۋدە دەنەكەر بولا العان ەل نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىنداعى قازاقستان بولدى. سەبەبٸ, قازاقستان تٷركييامەن دە, رەسەيمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستار ورناتقان. ەلباسى تاريحي رٶل اتقارىپ, تٷركييا مەن رەسەي اراسىندا قايتادان ديالوگ تەتٸكتەرٸن قۇرۋ ٷشٸن كٶپ ەڭبەك سٸڭٸردٸ. تٸپتٸ دەرەۋ ۇشاق داعدارىسىنان كەيٸن رەدجەپ تاييپ ەردوعان ەلباسىعا ارنايى تەلەفون شالىپ, العىس ايتتى. نازارباەۆ پۋتينمەن بولعان كەلٸسسٶزدەردەن جاعىمدى سيگنالدار العاننان كەيٸن ەكٸ ەل اراسىنداعى داۋدى شەشۋ ٷشٸن تاريحي دەنەكەرلٸك رٶل اتقاردى. 

نازارباەۆتىڭ رەسەي مەن تٷركييا اراسىنداعى تابىستى دەنەكەرلٸك رٶلٸ سيريياعا قاتىستى بەيبٸت كەلٸسسٶزدەردٸ بەيتاراپ ايماقتا – استانادا ٶتكٸزۋگە سەبەپكەر بولدى. ەلباسىنىڭ جوعارىداعى مىسالداردا كەلتٸرٸلگەن دەنەكەرلٸك رٶلٸن سيرييا ٷشٸن دە جٷزەگە اسىرۋعا دايىن ەكەنٸن بٸلدٸرٸپ, سيرييادا تولاستاماعان قاتىگەز سوعىستى توقتاتۋ مەسەلەسٸنە مەن بەرەتٸنٸن راستادى.

بٸر سٶزبەن ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە جەتۋٸن قامتاماسىز ەتٸپ, قازاقستاننىڭ ساياسي قۇرىلىمىن سالعان جەنە ەلٸن ەرٸ ەۋرازييا ايماعىندا, ەرٸ ەلەمدٸك ساحنادا ماڭىزدى كٷشكە اينالدىرۋعا ەڭبەك سٸڭٸرگەن تۇلعا – نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ. تاريح بەيبٸتشٸلٸك ٷشٸن كٷرەسكەن ادامداردى ەش ۇمىتپايدى. سەبەبٸ قانالعانداردىڭ دۇعاسى ەردايىم ولارمەن بٸرگە بولادى.

نەۆزات شيمشەك