«Egemen Qazaqstan» gazetinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy jaryq kórdi. Ult portaly maqalanyń tolyq mátinin nazarlaryńyzǵa usynady.
***
Keńistik – barlyq nərseniń, al ýaqyt – búkil oqiǵanyń ólshemi. Ýaqyt pen keńistiktiń kókjiegi toǵysqan kezde ult tarihy bastalady. Bul – jai ǵana ədemi aforizm emes.
Shyn məninde, nemisterdiń, italiialyqtardyń nemese úndi halyqtarynyń jylnamasyna kóz júgirtsek, olardyń myńdaǵan jyldy qamtityn tól tarihyndaǵy uly jetistikteriniń deni osy elder qazir meken etip jatqan aýmaqtarǵa qatystylyǵy jóninde suraq týyndaityny oryndy. Ərine, ejelgi Rim degen qazirgi Italiia emes, biraq italiialyqtar ózderiniń tarihi tamyrymen maqtana alady. Bul – oryndy maqtanysh. Sol siiaqty, ejelgi gottar men búgingi nemister de bir halyq emes, biraq olar da Germaniianyń mol tarihi murasynyń bir bólshegi. Polietnikalyq bai mədenieti bar ejelgi Úndistan men búgingi úndi halqyn tarih tolqynynda úzdiksiz damyp kele jatqan biregei órkeniet retinde qarastyrýǵa bolady.
Bul – tarihqa degen durys ustanym. Sol arqyly túp tamyrymyzdy bilýge, ulttyq tarihymyzǵa tereń úńilip, onyń kúrmeýli túiinin sheshýge múmkindik týady.
Qazaqstan tarihy da jeke jurnaqtarymen emes, tutastai qalpynda qazirgi zamanaýi ǵylym turǵysynan qaraǵanda túsinikti bolýǵa tiis. Oǵan qajetti dəiekterimiz de jetkilikti.
Birinshiden, qosqan úlesteri keiinirek sóz bolatyn protomemlekettik birlestikterdiń deni qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qurylyp, qazaq ulty etnogeneziniń negizgi elementterin qurap otyr.
Ekinshiden, biz aitqaly otyrǵan zor mədeni jetistikter shoǵyry dalamyzǵa syrttan kelgen joq, kerisinshe, kópshiligi osy keń-baitaq ólkede paida bolyp, sodan keiin Batys pen Shyǵysqa, Kúngei men Teriskeige taraldy.
Úshinshiden, keiingi jyldary tabylǵan tarihi jədigerler bizdiń babalarymyzdyń óz zamanyndaǵy eń ozyq, eń úzdik tehnologiialyq jańalyqtarǵa tikelei qatysy bar ekenin aiǵaqtaidy. Bul jədigerler Uly dalanyń jahandyq tarihtaǵy ornyna tyń kózqaraspen qaraýǵa múmkindik beredi.
Tipti, qazaqtyń keibir rý-taipalarynyń ataýlary «qazaq» etnoniminen talai ǵasyr buryn belgili bolǵan. Osynyń ózi bizdiń ulttyq tarihymyzdyń kókjiegi buǵan deiin aitylyp júrgen kezeńnen tym əride jatqanyn aiǵaqtaidy. Eýropatsentristik kózqaras saqtar men ǵundar jəne basqa da búgingi túrki halyqtarynyń arǵy babalary sanalatyn etnostyq toptar bizdiń ultymyzdyń tarihi etnogeneziniń ajyramas bólshegi bolǵany týraly bultartpas faktilerdi kórýge múmkindik bergen joq.
Sonymen birge uzaq ýaqyttan beri bizdiń jerimizde ómir súrip kele jatqan kóptegen etnostarǵa ortaq Qazaqstan tarihy týraly sóz bolyp otyrǵanyn atap ótkenimiz jón. Bul – túrli etnostardyń kóptegen kórnekti tulǵalary óz úlesterin qosqan búkil halqymyzǵa ortaq tarih.
Búginde tól tarihymyzǵa oń kózqaras kerek. Biraq qandai da bir tarihi oqiǵany tańdamaly jəne koniýnktýralyq turǵydan ǵana sipattaý men shektelýge bolmaidy. Aq pen qara – bir-birinen ajyramaityn uǵymdar. Bular ózara birleskende jeke adamdardyń da, tutas halyq tardyń da ómirine qaitalanbas reńk beredi. Bizdiń tarihymyzda qasiretti sətter men qaiǵyly oqiǵalar, surapyl soǵystar men qaqtyǵystar, əleýmettik turǵydan qaýipti synaqtar men saiasi qýǵyn-súrginder az bolmady. Muny umytýǵa haqymyz joq. Kópqyrly əri aýqymdy tarihymyzdy durys túsinip, qabyldai bilýimiz kerek.
Biz basqa halyqtardyń rólin tómendetip, ózimizdiń ulylyǵymyzdy kórseteiin dep otyrǵanymyz joq. Eń bastysy, biz naqty ǵylymi derekterge súiene otyryp, jahandyq tarihtaǵy óz rólimizdi baiyppen əri durys paiymdaýǵa tiispiz. Sonymen, Uly dalanyń jeti qyryna toqtalaiyq.
I. ULT TARIHYNDAǴY KEŃISTIK PEN ÝAQYT
Bizdiń jerimiz materialdyq mədeniettiń kóptegen dúnieleriniń paida bolǵan orny, bastaý bulaǵy desek, asyra aitqandyq emes. Qazirgi qoǵam ómiriniń ajyramas bólshegine ainalǵan kóptegen buiymdar kezinde bizdiń ólkemizde oilap tabylǵan. Uly dalany meken etken ejelgi adamdar talai tehnikalyq jańalyqtar oilap taýyp, buryn-sońdy qoldanylmaǵan jańa quraldar jasaǵan. Bulardy adamzat balasy jer júziniń ər túkpirinde əli kúnge deiin paidalanyp keledi. Kóne jylnamalar búgingi qazaqtardyń arǵy babalary ulanǵaiyr Eýraziia qurlyǵyndaǵy saiasi jəne ekonomikalyq tarihtyń betalysyn talai ret túbegeili ózgertkeni týraly syr shertedi.
1. ATQA MINÝ MÁDENIETI
Atqa miný mədenieti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵany tarihtan belgili.
Elimizdiń soltústik óńirindegi eneolit dəýirine tiesili «Botai» qonysynda júrgizilgen qazba jumystary jylqynyń tuńǵysh ret qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qolǵa úiretilgenin dəleldedi.
Jylqyny qolǵa úiretý arqyly bizdiń babalarymyz óz dəýirinde adam aitqysyz ústemdikke ie boldy. Al jahandyq aýqymda alsaq, sharýashylyq pen əskeri saladaǵy teńdessiz revoliýtsiiaǵa jol ashty.
Jylqynyń qolǵa úiretilýi atqa miný mədenietiniń de negizin qalady. Bes qarýyn asynǵan salt atty sarbaz aibarly kóshpendiler imperiialary tarih sahnasyna shyqqan dəýirdiń simvolyna ainaldy.
Tý ustaǵan salt atty jaýyngerdiń beinesi – batyrlar zamanynyń eń tanymal emblemasy, sonymen qatar atty əskerdiń paida bolýyna bailanysty qalyptasqan kóshpendiler əlemi «mədeni kodynyń» airyqsha elementi.
Avtokólik qozǵaltqyshtarynyń qýaty əli kúnge deiin attyń kúshimen ólshenedi. Bul dəstúr – jer júzinde salt attylar ústemdik qurǵan uly dəýirge degen qurmettiń belgisi.
Biz əlemniń barlyq túkpirine ejelgi qazaq jerinen taraǵan osynaý uly tehnologiialyq revoliýtsiianyń jemisin adamzat balasy HIH ǵasyrǵa deiin paidalanyp kelgenin umytpaýǵa tiispiz.
Qazirgi kiim úlgisiniń bazalyq komponentteri Dala órkenietiniń erte kezeńinen tamyr tartady. Atqa miný mədenieti salt atty jaýyngerdiń yqsham kiim úlgisin dúniege əkeldi. At ústinde júrgende yńǵaily bolýy úshin babalarymyz alǵash ret kiimdi ústińgi jəne astyńǵy dep ekige bóldi. Osylaisha kədimgi shalbardyń alǵashqy nusqasy paida boldy.
Bul salt atty adamdardyń at qulaǵynda oinaýyna, urys kezinde erkin qimyldaýyna múmkindik berdi. Dala turǵyndary teriden, kiizden, kendir men júnnen, kenepten shalbar tikti. Sodan beri myńdaǵan jyl ótse de, kiimniń osy túri ózgere qoimady. Qazba jumystary kezinde tabylǵan kóne shalbarlardyń qazirgi shalbardan esh aiyrmasy joq.
Sonymen qatar búgingi etikterdiń barlyq túri kóshpendiler atqa mingende kigen jumsaq óksheli saptama etiktiń «muragerleri» ekeni belgili.
At ústinde júrgen kóshpendiler taqymyna basqan səigúligine neǵurlym erkin minip júrýi úshin biik er-turman men úzeńgini oilap tapty. Bul jańalyq salt atty adamnyń at ústinde qaqqan qazyqtai myǵym otyrýyna, sonymen birge shaýyp bara jatyp, qolyndaǵy qarýyn esh qiyndyqsyz jəne neǵurlym tiimdi qoldanýyna múmkindik berdi.
Babalarymyz shapqan attyń ústinen sadaq tartýdy barynsha jetildirdi. Soǵan bailanysty qarýdyń qurylymy da ózgerip, kúrdeli, yńǵaily əri qýatty bola tústi. Masaǵyna qaýyrsyn taǵylyp, metalmen ushtalǵan jebe beren saýytty tesip ótetin kóbebuzarǵa ainaldy.
Qazaqstan aýmaǵynda ómir súrgen túrki taipalary oilap tapqan taǵy bir tehnologiialyq jańalyq – qylysh. Onyń oqtai túzý nemese iilgen júzi – erekshe belgisi. Bul qarý eń mańyzdy əri keń taralǵan soǵys quralyna ainaldy.
Sarbaz ben onyń mingen atyn qorǵaýǵa arnalǵan saýytty da alǵash ret bizdiń babalarymyz jasaǵan. Eýraziia kóshpendileriniń airyqsha mańyzdy əskeri jańalyǵyna balanǵan muzdai temir qursanǵan atty əsker osylaisha paida boldy. Otty qarý paida bolyp, jappai qoldanysqa engenge deiin atty əskerdiń damýy bizdiń dəýirimizge deiingi I myńjyldyq pen bizdiń dəýirimizdiń I ǵasyry arasynda kóshpendilerdiń uzaq ýaqyt boiy buryn-sońdy bolmaǵan jaýyngerlik ústemdik ornatýyn qamtamasyz etken jasaqtyń erekshe túri – aibarly atty əskerdiń qalyptasýyna yqpal etti.
2. ULY DALADAǴY EJELGI METALLÝRGIIa
Metall óndirýdiń amal-təsilderin tabý tarihtyń jańa kezeńine jol ashyp, adamzat damýynyń barysyn túbegeili ózgertti. San alýan metall kenderine bai qazaq jeri – metallýrgiia paida bolǵan alǵashqy ortalyqtardyń biri. Ejelgi zamanda-aq Qazaqstannyń Ortalyq, Soltústik jəne Shyǵys aimaqtarynda taýken óndirisiniń oshaqtary paida bolyp, qola, mys, myrysh, temir, kúmis pen altyn qorytpalary alyna bastady.
Ata-babalarymyz jańa, neǵurlym berik metaldar óndirý isin damytyp, olardyń jedel tehnologiialyq ilgerileýine jol ashty. Qazba jumystary barysynda tabylǵan metall qorytatyn peshter men qoldan jasalǵan əshekei buiymdary, ejelgi dəýirdiń turmystyq zattary men qarý-jaraqtary bul týraly tereńnen syr shertedi. Osynyń bəri ejelgi zamandarda bizdiń jerimizdegi dala órkenieti tehnologiialyq turǵydan qanshalyqty qarqyndy damyǵanyn kórsetedi.
3. AŃ STILI
Bizdiń ata-babalarymyz qorshaǵan ortamen etene ómir súrip, ózderin tabiǵattyń ajyramas bólshegi sanaǵan. Bul basty turmys qaǵidaty Uly dalany mekendegen halyqtardyń dúnietanymy men qundylyqtaryn qalyptastyrdy. Óz jazýy men mifologiiasy bar Qazaqstannyń ejelgi turǵyndarynyń ozyq mədenieti boldy.
Olardyń murasynyń jarqyn kórinisi, kórkem bolmysy men rýhani bailyǵynyń aishyqty belgisi – «ań stili» óneri. Janýarlar beinesin turmysta paidalaný adam men tabiǵattyń ózara bailanysynyń simvolyna balanyp, kóshpendilerdiń rýhani baǵdaryn aiqyndap otyrǵan.
Olar jyrtqyshtardyń, negizinen mysyq tuqymdas ańdardyń sýretin kóbirek qoldanǵan. Egemen Qazaqstannyń simvoldarynyń biri – jergilikti janýarlar əleminde sirek kezdesetin turpaty tekti qar barysy ekeni kezdeisoq emes.
Bul rette, ań stili babalarymyzdyń airyqsha joǵary óndiristik təjiribesi bolǵanyn kórsetedi. Olar oiýlap keskindeýdi, metalmen jumys isteýdiń tehnikasyn, sonyń ishinde, mys pen qoladan balqymalar jasaýdyń jəne quimalar quiýdyń, jaima altyn daiyndaýdyń kúrdeli ədisterin jaqsy meńgergen.
Jalpy, «ań stili» fenomeni əlemdik ónerdegi biik belesterdiń biri sanalady.
4. ALTYN ADAM
Bizdiń túp-tamyrymyzǵa jańasha kózqaraspen qaraýǵa jol ashyp, əlemdik ǵylym úshin sensatsiia sanalǵan jańalyq – 1969 jyly Qazaqstannyń Esik qorǵanynan tabylǵan, ónertanýshy ǵalymdar arasynda «qazaqstandyq Týtan hamon» degen atqa ie bolǵan «Altyn adam».
Bul jaýynger talai tylsym qupiianyń betin ashty. Bizdiń babalarymyz əli kúnge deiin óziniń asqan kórkemdigimen tamsandyratyn asa joǵary deńgeidegi kórkem dúnieler jasaǵan. Jaýyngerdiń altynmen aptalǵan kiimderi ejelgi sheberlerdiń altyn óńdeý tehnikasyn jaqsy meńgergenin ańǵartady. Sonymen birge bul jańalyq Dala órkenietiniń zor qýaty men estetikasyn əigileitin bai mifologiiany pash etti.
Dala halqy óz kósemderin osylaisha ulyqtap, onyń mərtebesin kún sekildi qudiret deńgeiine kóterip asqaqtatqan. Qorymdaǵy sən-saltanatty jasaý-jabdyqtar ejelgi babalarymyzdyń ziiatkerlik dəstúrlerinen de mol habar beredi. Jaýyngerdiń janynan tabylǵan kúmis keselerdiń birinde oiyp jazylǵan tańbalar bar. Bul – Ortalyq Aziia aýmaǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi.
5. TÚRKI ÁLEMINIŃ BESIGI
Qazaqtardyń jəne Eýraziianyń basqa da halyqtarynyń tarihynda Altaidyń alar orny erekshe. Osynaý asqar taýlar ǵasyrlar boiy Qazaqstan jeriniń təji ǵana emes, kúlli túrki əleminiń besigi sanaldy. Dəl osy óńirde bizdiń dəýirimizdiń I myńjyldyǵynyń orta sheninde Túrki dúniesi paida bolyp, Uly dala tósinde jańa kezeń bastaldy.
Tarih pen geografiia túrki memleketteri men uly kóshpendiler imperiialary sabaqtastyǵynyń airyqsha modelin qalyptastyrdy. Bul memleketter uzaq ýaqyt boiy birin-biri almastyryp, orta ǵasyrdaǵy Qazaqstannyń ekonomikalyq, saiasi jəne mədeni ómirinde óziniń óshpes izin qaldyrdy.
Orasan zor keńistikti igere bilgen túrkiler ulanǵaiyr dalada kóshpeli jəne otyryqshy órkeniettiń ózindik órnegin qalyptastyryp, óner men ǵylymnyń jəne əlemdik saýdanyń ortalyǵyna ainalǵan ortaǵasyrlyq qalalardyń gúldenýine jol ashty. Məselen, orta ǵasyrdaǵy Otyrar qalasy əlemdik órkeniettiń uly oishyldarynyń biri – Əbý Nasyr Əl-Farabidi dúniege əkelse, túrki halyqtarynyń rýhani kóshbasshylarynyń biri Qoja Ahmet Iasaýi Túrkistan qalasynda ómir súrip, ilim taratqan.
6. ULY JIBEK JOLY
Elimizdiń geografiialyq turǵydan utymdy, iaǵni Eýraziia qurlyǵynyń kindiginde orna lasýy ejelden ərtúrli memleketter men órkenietter arasynda tranzittik «dəlizderdiń» paida bolýyna septigin tigizdi. Bizdiń dəýirimizden bastap bul qurlyq joldary Úlken Eýraziianyń Shyǵysy men Batysy, Soltústigi men Ońtústigi arasyndaǵy saýda jəne mədeniet salasyndaǵy bailanystardyń transkontinentaldy jelisine – Uly Jibek joly júiesine ainaldy.
Bul jol halyqtar arasyndaǵy jahandyq ózara taýar ainalymy men ziiatkerlik yntymaqtastyqtyń qalyptasyp, damýy úshin ornyqty platforma boldy.
Kerýen joldaryn minsiz uiymdastyryp, qaýipsizdigin qamtamasyz etken Uly dala halqy ejelgi jəne orta ǵasyrlardaǵy asa mańyzdy saýda qatynasynyń basty dənekeri sanaldy. Dala beldeýi Qytai, Úndi, Parsy, Jerorta teńizi, Taiaý Shyǵys jəne slavian órkenietterin bailanystyrdy.
Alǵash paida bolǵan sətten bastap, Uly Jibek joly kartasy, negizinen, Túrik imperiialarynyń aýmaǵyn qamtydy. Ortalyq Eýraziiada túrkiler ústemdik qurǵan kezeńde Uly Jibek joly gúldený shegine jetip, halyqaralyq aýqymda ekonomikany órkendetýge jəne mədenietti damytýǵa septigin tigizdi.
7. QAZAQSTAN – ALMA MEN QYZǴALDAQTYŃ OTANY
Asqaq Alataýdyń baýraiy alma men qyzǵaldaqtyń «tarihi otany» ekeni ǵylymi turǵydan dəleldengen. Qarapaiym, biraq búkil əlem úshin ózindik mən-mańyzy zor bul ósimdikter osy jerde búr jaryp, jer júzine taralǵan. Qazaqstan qazir de əlemdegi alma ataýlynyń arǵy atasy – Sivers almasynyń otany sanalady. Dəl osy tuqym eń kóp taralǵan jemisti əlemge tartý etti. Bərimiz biletin alma – bizdegi almanyń genetikalyq bir túri. Ol Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Ile Alataýy baýraiynan Uly Jibek jolynyń kóne baǵyty arqyly alǵashqyda Jerorta teńizine, keiinnen búkil əlemge taralǵan. Osy tanymal jemistiń tereń tarihynyń simvoly retinde elimizdiń ońtústigindegi eń əsem qalalardyń biri Almaty dep ataldy.
Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Shý, Ile taýlarynyń eteginen əli kúnge deiin jergilikti ósimdikter əleminiń jaýhary sanalatyn Regel qyzǵaldaqtaryn bastapqy kúiinde kezdestirýge bolady. Bul əsem ósimdikter bizdiń jerimizde Tian-Shan taýlarynyń etegi men shóleit dalanyń túiiser tusynda paida bolǵan. Qazaq topyraǵyndaǵy osynaý qarapaiym, sondai-aq erekshe gúlder óz ədemiligimen kóptegen halyqtyń júregin jaýlap, birtindep búkil əlemge tarady.
Búginde jer júzinde qyzǵaldaqtyń 3 myńnan astam túri bar, olardyń basym kópshiligi – bizdiń dala qyzǵaldaǵynyń «urpaǵy». Qazir Qazaqstanda qyzǵaldaqtyń 35 túri ósedi.
II. TARIHI SANANY JAŃǴYRTÝ
Kóterilgen məseleler jan-jaqty oi eleginen ótkizip, tereń zerdeleýdi talap etedi. Sondai-aq bizdiń dúnietanymymyzdyń, halqymyzdyń ótkeni men búgininiń jəne bolashaǵynyń irgeli negizderine tikelei qatysty.
Bul jumysty birneshe iri jobalar arqyly bastaýǵa bolady dep oilaimyn.
1. ARHIV – 2025
Təýelsizdik jyldarynda halqymyzdyń ótkenin zertteýge qatysty aýqymdy jumystar atqaryldy. Elimizdiń tarihi jylnamasyndaǵy aqtańdaqtardy qaita qalpyna keltirýge jol ashqan «Mədeni mura» baǵdarlamasy tabysty iske asyryldy. Biraq, babalarymyzdyń ómiri men olardyń ǵajap órkenieti jónindegi kóptegen derekti qujattar, əli de bolsa, ǵylymi ainalymǵa túsken joq. Olar əlemniń búkil arhivterinde óz izdeýshisi men zertteýshisin kútip jatyr.
Sondyqtan ejelgi dəýirden qazirgi zamanǵa deiingi kezeńdi qamtityn barlyq otandyq jəne sheteldik muraǵattar dúniesine eleýli irgeli zertteýler júrgizý úshin «Arhiv – 2025» jeti jyldyq baǵdarlamasyn jasaýymyz qajet dep sanaimyn.
Bul jobany júzege asyrý barysynda tarihshylardan, derektanýshylar men mədeniettanýshylardan qurylǵan arnaiy toptardyń otandyq jəne sheteldik iri arhivtermen ózara júieli əri uzaq merzimdi yqpaldastyqta bolyp, izdeý-zertteý jumystaryn júrgizýine basa mən berý kerek.
Qai jaǵynan bolsyn, bul mańyzdy jumys memleket esebinen atqarylatyn «akademiialyq týrizmge» ainalmaýǵa tiis. Arhiv derekterin tek jinaqtap qana qoimai, barlyq múddeli zertteýshiler men qalyń jurtshylyqqa qoljetimdi bolýy úshin olardy belsendi túrde tsifrlyq formatqa kóshirý qajet.
Óz tarihyna degen maqtanysh sezimin uialatyp, otanshyldyq tərbie berý mektep qabyrǵasynan bastalýǵa tiis. Sondyqtan mektepter men barlyq óńirlerdegi ólketaný mýzeileriniń janynan tarihi-arheologiialyq qozǵalystar qurý mańyzdy. Ult tarihyn sanaǵa sińirý barsha qazaqstandyqtardyń boiynda óz bastaýlaryna degen ortaqtyq sezimin qalyptastyrady.
2. ULY DALANYŃ ULY ESIMDERI
Kópshiliktiń sanasynda tarihi úderister, negizinen, tulǵalandyrý sipatyna ie bolatyny belgili. Kóptegen halyqtar óz eliniń erekshe elshisi syndy uly babalarynyń esimderin maqtan tutady.
Mysaly, ótken dəýirlerdegi Týtanhamon, Konfýtsii, Eskendir Zulqarnaiyn, Shekspir, Gete, Pýshkin jəne Djordj Vashington siiaqty dúnie júzine belgili tulǵalar búginde «óz memleketteriniń» baǵa jetpes simvoldyq kapitaly sanalady əri sol elderdiń halyqaralyq arenada tiimdi ilgerileýine septigin tigizip otyr.
Uly dala Əl-Farabi men Iasaýi, Kúltegin men Beibarys, Əz-Təýke men Abylai, Kenesary men Abai jəne basqa da kóptegen uly tulǵalar shoǵyryn dúniege əkeldi.
Sondyqtan, biz birinshiden, ataqty tarihi tulǵalarymyz ben olardyń jetistikteriniń qurmetine ashyq aspan astynda eskertkish-músinder qoiylatyn «Uly dalanyń uly esimderi» atty oqý-aǵartý entsiklopediialyq saiabaǵyn ashýymyz kerek.
Ekinshiden, maqsatty memlekettik tapsyrys uiymdastyrý arqyly qazirgi ədebiettegi, mýzyka men teatr salasyndaǵy jəne beineleý ónerindegi uly oishyldar, aqyndar jəne el bilegen tulǵalar beinesiniń mańyzdy galereiasyn jasaýdy qolǵa alý qajet.
Sondai-aq bul jerde klassikalyq qalyptan tys, balamaly jastar óneriniń kreativti əleýetin de paidalanýdyń məni zor. Osyǵan orai, bul iske tek otandyq qana emes, sonymen birge sheteldik sheberler men shyǵarmashylyq ujymdardy da tartqan jón.
Úshinshiden, elimizdiń tarihi kezeńderin keńinen qamti otyryp, «Uly Dala tulǵalary» atty ǵylymi-kópshilik seriialardy shyǵaryp, taratý jumystaryn júielendirý jəne jandandyrý qajet.
Bul baǵytta qazaqstandyq ǵalymdarmen qatar sheteldik mamandar da tartylatyn halyqaralyq kópbeiindi ujym qurýǵa bolady. Nətijesinde, bizdiń qaharmandarymyzdyń ómiri men qyzmeti jóninde tek elimizdegiler ǵana emes, sondai-aq shet eldegiler de biletin bolady.
3. TÚRKI ÁLEMINIŃ GENEZISI
Qazaqstan – kúlli túrki halyqtarynyń qasietti «Qara shańyraǵy». Búgingi qazaqtyń saiyn dalasynan əlemniń ər túkpirine taraǵan túrki tektes taipalar men halyqtar basqa elder men óńirlerdiń tarihi úderisterine eleýli úles qosty.
Osyǵan bailanysty, «Túrki órkenieti: túp tamyrynan qazirgi zamanǵa deiin» atty jobany qolǵa alý qajet. Bul joba aiasynda 2019 jyly Astanada Túrkologtardyń dúnie júzilik kongresin jəne ərtúrli elder mýzeileriniń ekspozitsiialaryna ejelgi túrki jədigerleri qoiylatyn Túrki halyqtarynyń mədeni kúnderin uiymdastyrý kerek. Sondai-aq, Vikipediianyń úlgisinde Qazaqstannyń moderatorlyǵymen Túrki halyqtaryna ortaq týyndylardyń biryńǵai onlain kitaphanasyn ashý da mańyzdy.
Sonymen qatar jańa oblys ortalyǵy retinde Túrkistandy damytý barysynda onyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin júieli túrde arttyrý qajet.
Qazaqstannyń ejelgi astanasy halqymyzdyń rýhani ortalyǵy ǵana emes, sondai-aq, búkil túrki əlemi úshin kieli oryn bolyp sanalady.
4. ULY DALANYŃ EJELGI ÓNER JÁNE TEHNOLOGIIaLAR MÝZEII
«Uly dala» atty ejelgi óner jəne tehnologiialar mýzeiin ashýǵa tolyq múmkindigimiz bar. Oǵan ozyq óner men tehnologiia úlgilerin – ań stilinde jasalǵan buiymdardy, «Altyn adamnyń» jaraqtaryn, jylqyny qolǵa úiretý, metallýrgiiany damytý, qarý-jaraq, saýyt-saiman daiyndaý úderisin kórsetetin zattardy jəne basqa da jədigerlerdi jinaqtaýǵa bolady. Onda Qazaqstan jerinen tabylǵan qundy arheologiialyq eskertkishter men arheologiialyq keshenderdiń ekspozitsiialary qoiylady. Bul zattar tarihi dəýirlerdiń qandai da bir kezeńindegi ərtúrli sharýashylyq salalarynyń damý úderisin kórsetedi.
Sonymen qatar «Uly dalanyń uly órkenietteri» atty jalpyulttyq tarihi rekonstrýktsiialar klýbyn quryp, sonyń negizinde Astanada jəne Qazaqstannyń ózge de óńirlerinde ejelgi saqtar, ǵundar, uly túrki qaǵandarynyń dəýiri jəne basqa da taqyryptar boiynsha festivaldar ótkizýge bolady. Buǵan qyzyǵýshylyq bildirgen adamdardy tarta otyryp, osy taqyryptar aiasyndaǵy jumystardy bir mezgilde júrgizýge bolady.
Ejelgi Otyrar qalasynyń birqatar nysandaryn – úileri men kóshelerin, qoǵamdyq oryndaryn, sý qubyrlaryn, qala qamalynyń qabyrǵalary men taǵy da basqa jerlerin ishinara qalpyna keltiretin týristik joba da qyzyqty bolmaq.
Osynyń negizinde bilimdi dəripteýge jəne týrizmdi damytýǵa basa mən berilýi qajet.
5. DALA FOLKLORY MEN MÝZYKASYNYŃ MYŃ JYLY
Bul joba aiasynda bizge «Dala folklorynyń antologiiasyn» jasaý kerek. Munda Uly dala muragerleriniń ótken myńjyldyqtaǵy halyq aýyz ədebietiniń tańdaýly úlgileri – ertegileri, ańyz-əfsanalary, qissalary men epostary jinaqtalady.
Sonymen qatar qazaqtyń qobyz, dombyra, sybyzǵy, sazsyrnai jəne basqa da dəstúrli mýzykalyq aspaptarymen oryndaýǵa arnalǵan mańyzdy týyndylar toptamasyn – «Uly dalanyń kóne saryndary» jinaǵyn basyp shyǵarý qajet.
Uly Dalanyń folklory men əýenderi zamanaýi tsifrlyq formatta «jańa tynys» alýǵa tiis. Bul jobalardy júzege asyrý úshin kóshpendilerdiń bai murasyn júieleýge qabiletti ǵana emes, sondai-aq onyń ózektiligin arttyra alatyn otandyq jəne sheteldik kəsibi mamandardy tartý mańyzdy.
Bizdiń mədenietimizdiń negizgi siýjetterinde, keiipkerleri men saryndarynda shekara bolmaidy, sol sebepti ony júieli zerttep, búkil Ortalyq Eýraziia keńistigi men barsha əlemde dəripteýge tiispiz.
Aýyzsha jəne mýzykalyq dəstúrdi jańǵyrtý qazirgi zamanǵy aýditoriiaǵa jaqyn əri túsinikti formatta bolýy kerek.
Atap aitqanda, kónergen sózder men mətinderdi sýretterimen qosa berýge, aiqyn videomaterialdar formasynda usynýǵa bolady. Mýzykalyq dybystar men əýender tabiǵi aspaptarmen ǵana emes, olardyń zamanaýi elektrondy nusqalary arqyly da shyǵarylady.
Sonymen qatar folklorlyq dəstúrdiń ortaq tarihi negizderin izdeý úshin Qazaqstannyń túr li óńirleri men ózge elderge birneshe izdeý-zertteý ekspeditsiialaryn uiymdastyrý qajet.
6. TARIHTYŃ KINO ÓNERI MEN TELEVIZIIaDAǴY KÓRINISI
Qazirgi zamandaǵy halyqtardyń tarihi tanym-túisiginde kino óneri erekshe oryn alady. Jalpy halyqtyń sanasynda filmderdegi jarqyn kinoobrazdar irgeli ǵylymi monografiialardaǵy derekti portretterden góri mańyzdyraq ról atqarady.
Sondyqtan tez arada Qazaqstannyń órkeniet tarihynyń úzdiksiz damýyn kórsetetin derekti-qoiylymdyq filmderdiń, televiziialyq serialdar men tolyq metrajdy kórkem kartinalardyń arnaiy tsiklin óndiriske engizý kerek.
Atalǵan jobalar keń halyqaralyq yntymaqtastyq aiasynda otandyq jəne sheteldik úzdik stsenaristerdi, rejisserlerdi, akterlerdi, prodiýserlerdi jəne zamanaýi kino óndirisiniń basqa da mamandaryn tartý arqyly júzege asyrylýǵa tiis.
Qyzyqty əri melodramalyq saryndarmen qatar, kórermender úshin tanymal fentezi jəne shytyrman oqiǵaly blokbasterlerdiń elementterin qosa otyryp, jańa tarihi tele-kinotýyndylardyń janrlaryn barynsha keńeitý qajet.
Osy maqsatpen Uly dalanyń bai mifologiialyq jəne folklorlyq materialdaryn paidalanýǵa bolady.
Ult qaharmandaryn úlgi tutý úrdisin qalyp tastyrýǵa jol ashatyn sapaly balalar filmderi men mýltiplikatsiialyq serialdardy asa qajet etetin óskeleń urpaqtyń da talǵamyna erekshe nazar aýdarý kerek.
Bizdiń dańqty batyrlarymyz, oishyldarymyz ben el bileýshilerimiz – tek Qazaqstan ǵana emes, sondai-aq búkil əlem boiynsha elikteýge laiyqty tulǵalar.
QORYTYNDY
Osydan bir jarym jyl buryn meniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalam jaryqqa shyqty.
Joǵaryda atalǵan jobalardy «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jalǵasy retinde qarastyramyn.
«Rýhani jańǵyrý» jalpyulttyq baǵdarlamasynyń jańa komponentteri ata-babalarymyzdyń kóp ǵasyrlyq murasynyń tsifrlyq órkeniet jaǵdaiynda túsinikti əri suranysqa ie bolýyn qamtamasyz ete otyryp, ony jańǵyrtýǵa múmkindik beredi.
Tól tarihyn biletin, baǵalaityn jəne maqtan etetin halyqtyń bolashaǵy zor bolady dep senemin. Ótkenin maqtan tutyp, búginin naqty baǵalai bilý jəne bolashaqqa oń kózqaras tanytý – elimizdiń tabysty bolýynyń kepili degenimiz osy.
Nursultan Ábishuly Nazarbaev
21.11.2018 jyl
