«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كٶردٸ. ۇلت پورتالى ماقالانىڭ تولىق مەتٸنٸن نازارلارىڭىزعا ۇسىنادى.
***
كەڭٸستٸك – بارلىق نəرسەنٸڭ, ال ۋاقىت – بٷكٸل وقيعانىڭ ٶلشەمٸ. ۋاقىت پەن كەڭٸستٸكتٸڭ كٶكجيەگٸ توعىسقان كەزدە ۇلت تاريحى باستالادى. بۇل – جاي عانا əدەمٸ افوريزم ەمەس.
شىن مəنٸندە, نەمٸستەردٸڭ, يتالييالىقتاردىڭ نەمەسە ٷندٸ حالىقتارىنىڭ جىلناماسىنا كٶز جٷگٸرتسەك, ولاردىڭ مىڭداعان جىلدى قامتيتىن تٶل تاريحىنداعى ۇلى جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ دەنٸ وسى ەلدەر قازٸر مەكەن ەتٸپ جاتقان اۋماقتارعا قاتىستىلىعى جٶنٸندە سۇراق تۋىندايتىنى ورىندى. Əرينە, ەجەلگٸ ريم دەگەن قازٸرگٸ يتالييا ەمەس, بٸراق يتالييالىقتار ٶزدەرٸنٸڭ تاريحي تامىرىمەن ماقتانا الادى. بۇل – ورىندى ماقتانىش. سول سيياقتى, ەجەلگٸ گوتتار مەن بٷگٸنگٸ نەمٸستەر دە بٸر حالىق ەمەس, بٸراق ولار دا گەرمانييانىڭ مول تاريحي مۇراسىنىڭ بٸر بٶلشەگٸ. پوليەتنيكالىق باي مəدەنيەتٸ بار ەجەلگٸ ٷندٸستان مەن بٷگٸنگٸ ٷندٸ حالقىن تاريح تولقىنىندا ٷزدٸكسٸز دامىپ كەلە جاتقان بٸرەگەي ٶركەنيەت رەتٸندە قاراستىرۋعا بولادى.
بۇل – تاريحقا دەگەن دۇرىس ۇستانىم. سول ارقىلى تٷپ تامىرىمىزدى بٸلۋگە, ۇلتتىق تاريحىمىزعا تەرەڭ ٷڭٸلٸپ, ونىڭ كٷرمەۋلٸ تٷيٸنٸن شەشۋگە مٷمكٸندٸك تۋادى.
قازاقستان تاريحى دا جەكە جۇرناقتارىمەن ەمەس, تۇتاستاي قالپىندا قازٸرگٸ زاماناۋي عىلىم تۇرعىسىنان قاراعاندا تٷسٸنٸكتٸ بولۋعا تيٸس. وعان قاجەتتٸ دəيەكتەرٸمٸز دە جەتكٸلٸكتٸ.
بٸرٸنشٸدەن, قوسقان ٷلەستەرٸ كەيٸنٸرەك سٶز بولاتىن پروتومەملەكەتتٸك بٸرلەستٸكتەردٸڭ دەنٸ قازٸرگٸ قازاقستان اۋماعىندا قۇرىلىپ, قازاق ۇلتى ەتنوگەنەزٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتتەرٸن قۇراپ وتىر.
ەكٸنشٸدەن, بٸز ايتقالى وتىرعان زور مəدەني جەتٸستٸكتەر شوعىرى دالامىزعا سىرتتان كەلگەن جوق, كەرٸسٸنشە, كٶپشٸلٸگٸ وسى كەڭ-بايتاق ٶلكەدە پايدا بولىپ, سودان كەيٸن باتىس پەن شىعىسقا, كٷنگەي مەن تەرٸسكەيگە تارالدى.
ٷشٸنشٸدەن, كەيٸنگٸ جىلدارى تابىلعان تاريحي جəدٸگەرلەر بٸزدٸڭ بابالارىمىزدىڭ ٶز زامانىنداعى ەڭ وزىق, ەڭ ٷزدٸك تەحنولوگييالىق جاڭالىقتارعا تٸكەلەي قاتىسى بار ەكەنٸن ايعاقتايدى. بۇل جəدٸگەرلەر ۇلى دالانىڭ جاھاندىق تاريحتاعى ورنىنا تىڭ كٶزقاراسپەن قاراۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
تٸپتٸ, قازاقتىڭ كەيبٸر رۋ-تايپالارىنىڭ اتاۋلارى «قازاق» ەتنونيمٸنەن تالاي عاسىر بۇرىن بەلگٸلٸ بولعان. وسىنىڭ ٶزٸ بٸزدٸڭ ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ كٶكجيەگٸ بۇعان دەيٸن ايتىلىپ جٷرگەن كەزەڭنەن تىم əرٸدە جاتقانىن ايعاقتايدى. ەۋروپاتسەنتريستٸك كٶزقاراس ساقتار مەن عۇندار جəنە باسقا دا بٷگٸنگٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ارعى بابالارى سانالاتىن ەتنوستىق توپتار بٸزدٸڭ ۇلتىمىزدىڭ تاريحي ەتنوگەنەزٸنٸڭ اجىراماس بٶلشەگٸ بولعانى تۋرالى بۇلتارتپاس فاكتٸلەردٸ كٶرۋگە مٷمكٸندٸك بەرگەن جوق.
سونىمەن بٸرگە ۇزاق ۋاقىتتان بەرٸ بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدە ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقان كٶپتەگەن ەتنوستارعا ورتاق قازاقستان تاريحى تۋرالى سٶز بولىپ وتىرعانىن اتاپ ٶتكەنٸمٸز جٶن. بۇل – تٷرلٸ ەتنوستاردىڭ كٶپتەگەن كٶرنەكتٸ تۇلعالارى ٶز ٷلەستەرٸن قوسقان بٷكٸل حالقىمىزعا ورتاق تاريح.
بٷگٸندە تٶل تاريحىمىزعا وڭ كٶزقاراس كەرەك. بٸراق قانداي دا بٸر تاريحي وقيعانى تاڭدامالى جəنە كونيۋنكتۋرالىق تۇرعىدان عانا سيپاتتاۋ مەن شەكتەلۋگە بولمايدى. اق پەن قارا – بٸر-بٸرٸنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار. بۇلار ٶزارا بٸرلەسكەندە جەكە ادامداردىڭ دا, تۇتاس حالىق تاردىڭ دا ٶمٸرٸنە قايتالانباس رەڭك بەرەدٸ. بٸزدٸڭ تاريحىمىزدا قاسٸرەتتٸ سəتتەر مەن قايعىلى وقيعالار, سۇراپىل سوعىستار مەن قاقتىعىستار, əلەۋمەتتٸك تۇرعىدان قاۋٸپتٸ سىناقتار مەن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸندەر از بولمادى. مۇنى ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق. كٶپقىرلى əرٸ اۋقىمدى تاريحىمىزدى دۇرىس تٷسٸنٸپ, قابىلداي بٸلۋٸمٸز كەرەك.
بٸز باسقا حالىقتاردىڭ رٶلٸن تٶمەندەتٸپ, ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلىلىعىمىزدى كٶرسەتەيٸن دەپ وتىرعانىمىز جوق. ەڭ باستىسى, بٸز ناقتى عىلىمي دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, جاھاندىق تاريحتاعى ٶز رٶلٸمٸزدٸ بايىپپەن əرٸ دۇرىس پايىمداۋعا تيٸسپٸز. سونىمەن, ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرىنا توقتالايىق.
ٸ. ۇلت تاريحىنداعى كەڭٸستٸك پەن ۋاقىت
بٸزدٸڭ جەرٸمٸز ماتەريالدىق مəدەنيەتتٸڭ كٶپتەگەن دٷنيەلەرٸنٸڭ پايدا بولعان ورنى, باستاۋ بۇلاعى دەسەك, اسىرا ايتقاندىق ەمەس. قازٸرگٸ قوعام ٶمٸرٸنٸڭ اجىراماس بٶلشەگٸنە اينالعان كٶپتەگەن بۇيىمدار كەزٸندە بٸزدٸڭ ٶلكەمٸزدە ويلاپ تابىلعان. ۇلى دالانى مەكەن ەتكەن ەجەلگٸ ادامدار تالاي تەحنيكالىق جاڭالىقتار ويلاپ تاۋىپ, بۇرىن-سوڭدى قولدانىلماعان جاڭا قۇرالدار جاساعان. بۇلاردى ادامزات بالاسى جەر جٷزٸنٸڭ əر تٷكپٸرٸندە əلٸ كٷنگە دەيٸن پايدالانىپ كەلەدٸ. كٶنە جىلنامالار بٷگٸنگٸ قازاقتاردىڭ ارعى بابالارى ۇلانعايىر ەۋرازييا قۇرلىعىنداعى ساياسي جəنە ەكونوميكالىق تاريحتىڭ بەتالىسىن تالاي رەت تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتكەنٸ تۋرالى سىر شەرتەدٸ.
1. اتقا مٸنۋ مەدەنيەتٸ
اتقا مٸنۋ مəدەنيەتٸ مەن جىلقى شارۋاشىلىعى جەر جٷزٸنە ۇلى دالادان تاراعانى تاريحتان بەلگٸلٸ.
ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك ٶڭٸرٸندەگٸ ەنەوليت دəۋٸرٸنە تيەسٸلٸ «بوتاي» قونىسىندا جٷرگٸزٸلگەن قازبا جۇمىستارى جىلقىنىڭ تۇڭعىش رەت قازٸرگٸ قازاقستان اۋماعىندا قولعا ٷيرەتٸلگەنٸن دəلەلدەدٸ.
جىلقىنى قولعا ٷيرەتۋ ارقىلى بٸزدٸڭ بابالارىمىز ٶز دəۋٸرٸندە ادام ايتقىسىز ٷستەمدٸككە يە بولدى. ال جاھاندىق اۋقىمدا الساق, شارۋاشىلىق پەن əسكەري سالاداعى تەڭدەسسٸز رەۆوليۋتسيياعا جول اشتى.
جىلقىنىڭ قولعا ٷيرەتٸلۋٸ اتقا مٸنۋ مəدەنيەتٸنٸڭ دە نەگٸزٸن قالادى. بەس قارۋىن اسىنعان سالت اتتى سارباز ايبارلى كٶشپەندٸلەر يمپەرييالارى تاريح ساحناسىنا شىققان دəۋٸردٸڭ سيمۆولىنا اينالدى.
تۋ ۇستاعان سالت اتتى جاۋىنگەردٸڭ بەينەسٸ – باتىرلار زامانىنىڭ ەڭ تانىمال ەمبلەماسى, سونىمەن قاتار اتتى əسكەردٸڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى قالىپتاسقان كٶشپەندٸلەر əلەمٸ «مəدەني كودىنىڭ» ايرىقشا ەلەمەنتٸ.
اۆتوكٶلٸك قوزعالتقىشتارىنىڭ قۋاتى əلٸ كٷنگە دەيٸن اتتىڭ كٷشٸمەن ٶلشەنەدٸ. بۇل دəستٷر – جەر جٷزٸندە سالت اتتىلار ٷستەمدٸك قۇرعان ۇلى دəۋٸرگە دەگەن قۇرمەتتٸڭ بەلگٸسٸ.
بٸز əلەمنٸڭ بارلىق تٷكپٸرٸنە ەجەلگٸ قازاق جەرٸنەن تاراعان وسىناۋ ۇلى تەحنولوگييالىق رەۆوليۋتسييانىڭ جەمٸسٸن ادامزات بالاسى حٸح عاسىرعا دەيٸن پايدالانىپ كەلگەنٸن ۇمىتپاۋعا تيٸسپٸز.
قازٸرگٸ كيٸم ٷلگٸسٸنٸڭ بازالىق كومپونەنتتەرٸ دالا ٶركەنيەتٸنٸڭ ەرتە كەزەڭٸنەن تامىر تارتادى. اتقا مٸنۋ مəدەنيەتٸ سالت اتتى جاۋىنگەردٸڭ ىقشام كيٸم ٷلگٸسٸن دٷنيەگە əكەلدٸ. ات ٷستٸندە جٷرگەندە ىڭعايلى بولۋى ٷشٸن بابالارىمىز العاش رەت كيٸمدٸ ٷستٸڭگٸ جəنە استىڭعى دەپ ەكٸگە بٶلدٸ. وسىلايشا كəدٸمگٸ شالباردىڭ العاشقى نۇسقاسى پايدا بولدى.
بۇل سالت اتتى ادامداردىڭ ات قۇلاعىندا ويناۋىنا, ۇرىس كەزٸندە ەركٸن قيمىلداۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ. دالا تۇرعىندارى تەرٸدەن, كيٸزدەن, كەندٸر مەن جٷننەن, كەنەپتەن شالبار تٸكتٸ. سودان بەرٸ مىڭداعان جىل ٶتسە دە, كيٸمنٸڭ وسى تٷرٸ ٶزگەرە قويمادى. قازبا جۇمىستارى كەزٸندە تابىلعان كٶنە شالبارلاردىڭ قازٸرگٸ شالباردان ەش ايىرماسى جوق.
سونىمەن قاتار بٷگٸنگٸ ەتٸكتەردٸڭ بارلىق تٷرٸ كٶشپەندٸلەر اتقا مٸنگەندە كيگەن جۇمساق ٶكشەلٸ ساپتاما ەتٸكتٸڭ «مۇراگەرلەرٸ» ەكەنٸ بەلگٸلٸ.
ات ٷستٸندە جٷرگەن كٶشپەندٸلەر تاقىمىنا باسقان سəيگٷلٸگٸنە نەعۇرلىم ەركٸن مٸنٸپ جٷرۋٸ ٷشٸن بيٸك ەر-تۇرمان مەن ٷزەڭگٸنٸ ويلاپ تاپتى. بۇل جاڭالىق سالت اتتى ادامنىڭ ات ٷستٸندە قاققان قازىقتاي مىعىم وتىرۋىنا, سونىمەن بٸرگە شاۋىپ بارا جاتىپ, قولىنداعى قارۋىن ەش قيىندىقسىز جəنە نەعۇرلىم تيٸمدٸ قولدانۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
بابالارىمىز شاپقان اتتىڭ ٷستٸنەن ساداق تارتۋدى بارىنشا جەتٸلدٸردٸ. سوعان بايلانىستى قارۋدىڭ قۇرىلىمى دا ٶزگەرٸپ, كٷردەلٸ, ىڭعايلى əرٸ قۋاتتى بولا تٷستٸ. ماساعىنا قاۋىرسىن تاعىلىپ, مەتالمەن ۇشتالعان جەبە بەرەن ساۋىتتى تەسٸپ ٶتەتٸن كٶبەبۇزارعا اينالدى.
قازاقستان اۋماعىندا ٶمٸر سٷرگەن تٷركٸ تايپالارى ويلاپ تاپقان تاعى بٸر تەحنولوگييالىق جاڭالىق – قىلىش. ونىڭ وقتاي تٷزۋ نەمەسە يٸلگەن جٷزٸ – ەرەكشە بەلگٸسٸ. بۇل قارۋ ەڭ ماڭىزدى əرٸ كەڭ تارالعان سوعىس قۇرالىنا اينالدى.
سارباز بەن ونىڭ مٸنگەن اتىن قورعاۋعا ارنالعان ساۋىتتى دا العاش رەت بٸزدٸڭ بابالارىمىز جاساعان. ەۋرازييا كٶشپەندٸلەرٸنٸڭ ايرىقشا ماڭىزدى əسكەري جاڭالىعىنا بالانعان مۇزداي تەمٸر قۇرسانعان اتتى əسكەر وسىلايشا پايدا بولدى. وتتى قارۋ پايدا بولىپ, جاپپاي قولدانىسقا ەنگەنگە دەيٸن اتتى əسكەردٸڭ دامۋى بٸزدٸڭ دəۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ ٸ مىڭجىلدىق پەن بٸزدٸڭ دəۋٸرٸمٸزدٸڭ ٸ عاسىرى اراسىندا كٶشپەندٸلەردٸڭ ۇزاق ۋاقىت بويى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاۋىنگەرلٸك ٷستەمدٸك ورناتۋىن قامتاماسىز ەتكەن جاساقتىڭ ەرەكشە تٷرٸ – ايبارلى اتتى əسكەردٸڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتٸ.
2. ۇلى دالاداعى ەجەلگٸ مەتاللۋرگييا
مەتالل ٶندٸرۋدٸڭ امال-تəسٸلدەرٸن تابۋ تاريحتىڭ جاڭا كەزەڭٸنە جول اشىپ, ادامزات دامۋىنىڭ بارىسىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتتٸ. سان الۋان مەتالل كەندەرٸنە باي قازاق جەرٸ – مەتاللۋرگييا پايدا بولعان العاشقى ورتالىقتاردىڭ بٸرٸ. ەجەلگٸ زاماندا-اق قازاقستاننىڭ ورتالىق, سولتٷستٸك جəنە شىعىس ايماقتارىندا تاۋكەن ٶندٸرٸسٸنٸڭ وشاقتارى پايدا بولىپ, قولا, مىس, مىرىش, تەمٸر, كٷمٸس پەن التىن قورىتپالارى الىنا باستادى.
اتا-بابالارىمىز جاڭا, نەعۇرلىم بەرٸك مەتالدار ٶندٸرۋ ٸسٸن دامىتىپ, ولاردىڭ جەدەل تەحنولوگييالىق ٸلگەرٸلەۋٸنە جول اشتى. قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان مەتالل قورىتاتىن پەشتەر مەن قولدان جاسالعان əشەكەي بۇيىمدارى, ەجەلگٸ دəۋٸردٸڭ تۇرمىستىق زاتتارى مەن قارۋ-جاراقتارى بۇل تۋرالى تەرەڭنەن سىر شەرتەدٸ. وسىنىڭ بəرٸ ەجەلگٸ زامانداردا بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدەگٸ دالا ٶركەنيەتٸ تەحنولوگييالىق تۇرعىدان قانشالىقتى قارقىندى دامىعانىن كٶرسەتەدٸ.
3. اڭ ستيلٸ
بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز قورشاعان ورتامەن ەتەنە ٶمٸر سٷرٸپ, ٶزدەرٸن تابيعاتتىڭ اجىراماس بٶلشەگٸ ساناعان. بۇل باستى تۇرمىس قاعيداتى ۇلى دالانى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ دٷنيەتانىمى مەن قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىردى. ٶز جازۋى مەن ميفولوگيياسى بار قازاقستاننىڭ ەجەلگٸ تۇرعىندارىنىڭ وزىق مəدەنيەتٸ بولدى.
ولاردىڭ مۇراسىنىڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ, كٶركەم بولمىسى مەن رۋحاني بايلىعىنىڭ ايشىقتى بەلگٸسٸ – «اڭ ستيلٸ» ٶنەرٸ. جانۋارلار بەينەسٸن تۇرمىستا پايدالانۋ ادام مەن تابيعاتتىڭ ٶزارا بايلانىسىنىڭ سيمۆولىنا بالانىپ, كٶشپەندٸلەردٸڭ رۋحاني باعدارىن ايقىنداپ وتىرعان.
ولار جىرتقىشتاردىڭ, نەگٸزٸنەن مىسىق تۇقىمداس اڭداردىڭ سۋرەتٸن كٶبٸرەك قولدانعان. ەگەمەن قازاقستاننىڭ سيمۆولدارىنىڭ بٸرٸ – جەرگٸلٸكتٸ جانۋارلار əلەمٸندە سيرەك كەزدەسەتٸن تۇرپاتى تەكتٸ قار بارىسى ەكەنٸ كەزدەيسوق ەمەس.
بۇل رەتتە, اڭ ستيلٸ بابالارىمىزدىڭ ايرىقشا جوعارى ٶندٸرٸستٸك تəجٸريبەسٸ بولعانىن كٶرسەتەدٸ. ولار ويۋلاپ كەسكٸندەۋدٸ, مەتالمەن جۇمىس ٸستەۋدٸڭ تەحنيكاسىن, سونىڭ ٸشٸندە, مىس پەن قولادان بالقىمالار جاساۋدىڭ جəنە قۇيمالار قۇيۋدىڭ, جايما التىن دايىنداۋدىڭ كٷردەلٸ əدٸستەرٸن جاقسى مەڭگەرگەن.
جالپى, «اڭ ستيلٸ» فەنومەنٸ əلەمدٸك ٶنەردەگٸ بيٸك بەلەستەردٸڭ بٸرٸ سانالادى.
4. التىن ادام
بٸزدٸڭ تٷپ-تامىرىمىزعا جاڭاشا كٶزقاراسپەن قاراۋعا جول اشىپ, əلەمدٸك عىلىم ٷشٸن سەنساتسييا سانالعان جاڭالىق – 1969 جىلى قازاقستاننىڭ ەسٸك قورعانىنان تابىلعان, ٶنەرتانۋشى عالىمدار اراسىندا «قازاقستاندىق تۋتان حامون» دەگەن اتقا يە بولعان «التىن ادام».
بۇل جاۋىنگەر تالاي تىلسىم قۇپييانىڭ بەتٸن اشتى. بٸزدٸڭ بابالارىمىز əلٸ كٷنگە دەيٸن ٶزٸنٸڭ اسقان كٶركەمدٸگٸمەن تامساندىراتىن اسا جوعارى دەڭگەيدەگٸ كٶركەم دٷنيەلەر جاساعان. جاۋىنگەردٸڭ التىنمەن اپتالعان كيٸمدەرٸ ەجەلگٸ شەبەرلەردٸڭ التىن ٶڭدەۋ تەحنيكاسىن جاقسى مەڭگەرگەنٸن اڭعارتادى. سونىمەن بٸرگە بۇل جاڭالىق دالا ٶركەنيەتٸنٸڭ زور قۋاتى مەن ەستەتيكاسىن əيگٸلەيتٸن باي ميفولوگييانى پاش ەتتٸ.
دالا حالقى ٶز كٶسەمدەرٸن وسىلايشا ۇلىقتاپ, ونىڭ مəرتەبەسٸن كٷن سەكٸلدٸ قۇدٸرەت دەڭگەيٸنە كٶتەرٸپ اسقاقتاتقان. قورىمداعى سəن-سالتاناتتى جاساۋ-جابدىقتار ەجەلگٸ بابالارىمىزدىڭ زيياتكەرلٸك دəستٷرلەرٸنەن دە مول حابار بەرەدٸ. جاۋىنگەردٸڭ جانىنان تابىلعان كٷمٸس كەسەلەردٸڭ بٸرٸندە ويىپ جازىلعان تاڭبالار بار. بۇل – ورتالىق ازييا اۋماعىنان بۇرىن-سوڭدى تابىلعان جازۋ اتاۋلىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ كٶنەسٸ.
5. تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ بەسٸگٸ
قازاقتاردىڭ جəنە ەۋرازييانىڭ باسقا دا حالىقتارىنىڭ تاريحىندا التايدىڭ الار ورنى ەرەكشە. وسىناۋ اسقار تاۋلار عاسىرلار بويى قازاقستان جەرٸنٸڭ تəجٸ عانا ەمەس, كٷللٸ تٷركٸ əلەمٸنٸڭ بەسٸگٸ سانالدى. دəل وسى ٶڭٸردە بٸزدٸڭ دəۋٸرٸمٸزدٸڭ ٸ مىڭجىلدىعىنىڭ ورتا شەنٸندە تٷركٸ دٷنيەسٸ پايدا بولىپ, ۇلى دالا تٶسٸندە جاڭا كەزەڭ باستالدى.
تاريح پەن گەوگرافييا تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ مەن ۇلى كٶشپەندٸلەر يمپەرييالارى ساباقتاستىعىنىڭ ايرىقشا مودەلٸن قالىپتاستىردى. بۇل مەملەكەتتەر ۇزاق ۋاقىت بويى بٸرٸن-بٸرٸ الماستىرىپ, ورتا عاسىرداعى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي جəنە مəدەني ٶمٸرٸندە ٶزٸنٸڭ ٶشپەس ٸزٸن قالدىردى.
وراسان زور كەڭٸستٸكتٸ يگەرە بٸلگەن تٷركٸلەر ۇلانعايىر دالادا كٶشپەلٸ جəنە وتىرىقشى ٶركەنيەتتٸڭ ٶزٸندٸك ٶرنەگٸن قالىپتاستىرىپ, ٶنەر مەن عىلىمنىڭ جəنە əلەمدٸك ساۋدانىڭ ورتالىعىنا اينالعان ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ گٷلدەنۋٸنە جول اشتى. مəسەلەن, ورتا عاسىرداعى وتىرار قالاسى əلەمدٸك ٶركەنيەتتٸڭ ۇلى ويشىلدارىنىڭ بٸرٸ – Əبۋ ناسىر Əل-فارابيدٸ دٷنيەگە əكەلسە, تٷركٸ حالىقتارىنىڭ رۋحاني كٶشباسشىلارىنىڭ بٸرٸ قوجا احمەت ياساۋي تٷركٸستان قالاسىندا ٶمٸر سٷرٸپ, ٸلٸم تاراتقان.
6. ۇلى جٸبەك جولى
ەلٸمٸزدٸڭ گەوگرافييالىق تۇرعىدان ۇتىمدى, ياعني ەۋرازييا قۇرلىعىنىڭ كٸندٸگٸندە ورنا لاسۋى ەجەلدەن əرتٷرلٸ مەملەكەتتەر مەن ٶركەنيەتتەر اراسىندا ترانزيتتٸك «دəلٸزدەردٸڭ» پايدا بولۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. بٸزدٸڭ دəۋٸرٸمٸزدەن باستاپ بۇل قۇرلىق جولدارى ٷلكەن ەۋرازييانىڭ شىعىسى مەن باتىسى, سولتٷستٸگٸ مەن وڭتٷستٸگٸ اراسىنداعى ساۋدا جəنە مəدەنيەت سالاسىنداعى بايلانىستاردىڭ ترانسكونتينەنتالدى جەلٸسٸنە – ۇلى جٸبەك جولى جٷيەسٸنە اينالدى.
بۇل جول حالىقتار اراسىنداعى جاھاندىق ٶزارا تاۋار اينالىمى مەن زيياتكەرلٸك ىنتىماقتاستىقتىڭ قالىپتاسىپ, دامۋى ٷشٸن ورنىقتى پلاتفورما بولدى.
كەرۋەن جولدارىن مٸنسٸز ۇيىمداستىرىپ, قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتكەن ۇلى دالا حالقى ەجەلگٸ جəنە ورتا عاسىرلارداعى اسا ماڭىزدى ساۋدا قاتىناسىنىڭ باستى دəنەكەرٸ سانالدى. دالا بەلدەۋٸ قىتاي, ٷندٸ, پارسى, جەرورتا تەڭٸزٸ, تاياۋ شىعىس جəنە سلاۆيان ٶركەنيەتتەرٸن بايلانىستىردى.
العاش پايدا بولعان سəتتەن باستاپ, ۇلى جٸبەك جولى كارتاسى, نەگٸزٸنەن, تٷرٸك يمپەرييالارىنىڭ اۋماعىن قامتىدى. ورتالىق ەۋرازييادا تٷركٸلەر ٷستەمدٸك قۇرعان كەزەڭدە ۇلى جٸبەك جولى گٷلدەنۋ شەگٸنە جەتٸپ, حالىقارالىق اۋقىمدا ەكونوميكانى ٶركەندەتۋگە جəنە مəدەنيەتتٸ دامىتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ.
7. قازاقستان – الما مەن قىزعالداقتىڭ وتانى
اسقاق الاتاۋدىڭ باۋرايى الما مەن قىزعالداقتىڭ «تاريحي وتانى» ەكەنٸ عىلىمي تۇرعىدان دəلەلدەنگەن. قاراپايىم, بٸراق بٷكٸل əلەم ٷشٸن ٶزٸندٸك مəن-ماڭىزى زور بۇل ٶسٸمدٸكتەر وسى جەردە بٷر جارىپ, جەر جٷزٸنە تارالعان. قازاقستان قازٸر دە əلەمدەگٸ الما اتاۋلىنىڭ ارعى اتاسى – سيۆەرس الماسىنىڭ وتانى سانالادى. دəل وسى تۇقىم ەڭ كٶپ تارالعان جەمٸستٸ əلەمگە تارتۋ ەتتٸ. بəرٸمٸز بٸلەتٸن الما – بٸزدەگٸ المانىڭ گەنەتيكالىق بٸر تٷرٸ. ول قازاقستان اۋماعىنداعى ٸلە الاتاۋى باۋرايىنان ۇلى جٸبەك جولىنىڭ كٶنە باعىتى ارقىلى العاشقىدا جەرورتا تەڭٸزٸنە, كەيٸننەن بٷكٸل əلەمگە تارالعان. وسى تانىمال جەمٸستٸڭ تەرەڭ تاريحىنىڭ سيمۆولى رەتٸندە ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ ەڭ əسەم قالالاردىڭ بٸرٸ الماتى دەپ اتالدى.
قازاقستان اۋماعىنداعى شۋ, ٸلە تاۋلارىنىڭ ەتەگٸنەن əلٸ كٷنگە دەيٸن جەرگٸلٸكتٸ ٶسٸمدٸكتەر əلەمٸنٸڭ جاۋھارى سانالاتىن رەگەل قىزعالداقتارىن باستاپقى كٷيٸندە كەزدەستٸرۋگە بولادى. بۇل əسەم ٶسٸمدٸكتەر بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدە تيان-شان تاۋلارىنىڭ ەتەگٸ مەن شٶلەيت دالانىڭ تٷيٸسەر تۇسىندا پايدا بولعان. قازاق توپىراعىنداعى وسىناۋ قاراپايىم, سونداي-اق ەرەكشە گٷلدەر ٶز əدەمٸلٸگٸمەن كٶپتەگەن حالىقتىڭ جٷرەگٸن جاۋلاپ, بٸرتٸندەپ بٷكٸل əلەمگە تارادى.
بٷگٸندە جەر جٷزٸندە قىزعالداقتىڭ 3 مىڭنان استام تٷرٸ بار, ولاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ – بٸزدٸڭ دالا قىزعالداعىنىڭ «ۇرپاعى». قازٸر قازاقستاندا قىزعالداقتىڭ 35 تٷرٸ ٶسەدٸ.
ٸٸ. تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ
كٶتەرٸلگەن مəسەلەلەر جان-جاقتى وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ, تەرەڭ زەردەلەۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. سونداي-اق بٸزدٸڭ دٷنيەتانىمىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ ٶتكەنٸ مەن بٷگٸنٸنٸڭ جəنە بولاشاعىنىڭ ٸرگەلٸ نەگٸزدەرٸنە تٸكەلەي قاتىستى.
بۇل جۇمىستى بٸرنەشە ٸرٸ جوبالار ارقىلى باستاۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.
1. ارحيۆ – 2025
تəۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا حالقىمىزدىڭ ٶتكەنٸن زەرتتەۋگە قاتىستى اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. ەلٸمٸزدٸڭ تاريحي جىلناماسىنداعى اقتاڭداقتاردى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋگە جول اشقان «مəدەني مۇرا» باعدارلاماسى تابىستى ٸسكە اسىرىلدى. بٸراق, بابالارىمىزدىڭ ٶمٸرٸ مەن ولاردىڭ عاجاپ ٶركەنيەتٸ جٶنٸندەگٸ كٶپتەگەن دەرەكتٸ قۇجاتتار, əلٸ دە بولسا, عىلىمي اينالىمعا تٷسكەن جوق. ولار əلەمنٸڭ بٷكٸل ارحيۆتەرٸندە ٶز ٸزدەۋشٸسٸ مەن زەرتتەۋشٸسٸن كٷتٸپ جاتىر.
سوندىقتان ەجەلگٸ دəۋٸردەن قازٸرگٸ زامانعا دەيٸنگٸ كەزەڭدٸ قامتيتىن بارلىق وتاندىق جəنە شەتەلدٸك مۇراعاتتار دٷنيەسٸنە ەلەۋلٸ ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ ٷشٸن «ارحيۆ – 2025» جەتٸ جىلدىق باعدارلاماسىن جاساۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىن.
بۇل جوبانى جٷزەگە اسىرۋ بارىسىندا تاريحشىلاردان, دەرەكتانۋشىلار مەن مəدەنيەتتانۋشىلاردان قۇرىلعان ارنايى توپتاردىڭ وتاندىق جəنە شەتەلدٸك ٸرٸ ارحيۆتەرمەن ٶزارا جٷيەلٸ əرٸ ۇزاق مەرزٸمدٸ ىقپالداستىقتا بولىپ, ٸزدەۋ-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋٸنە باسا مəن بەرۋ كەرەك.
قاي جاعىنان بولسىن, بۇل ماڭىزدى جۇمىس مەملەكەت ەسەبٸنەن اتقارىلاتىن «اكادەمييالىق تۋريزمگە» اينالماۋعا تيٸس. ارحيۆ دەرەكتەرٸن تەك جيناقتاپ قانا قويماي, بارلىق مٷددەلٸ زەرتتەۋشٸلەر مەن قالىڭ جۇرتشىلىققا قولجەتٸمدٸ بولۋى ٷشٸن ولاردى بەلسەندٸ تٷردە تسيفرلىق فورماتقا كٶشٸرۋ قاجەت.
ٶز تاريحىنا دەگەن ماقتانىش سەزٸمٸن ۇيالاتىپ, وتانشىلدىق تəربيە بەرۋ مەكتەپ قابىرعاسىنان باستالۋعا تيٸس. سوندىقتان مەكتەپتەر مەن بارلىق ٶڭٸرلەردەگٸ ٶلكەتانۋ مۋزەيلەرٸنٸڭ جانىنان تاريحي-ارحەولوگييالىق قوزعالىستار قۇرۋ ماڭىزدى. ۇلت تاريحىن ساناعا سٸڭٸرۋ بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ بويىندا ٶز باستاۋلارىنا دەگەن ورتاقتىق سەزٸمٸن قالىپتاستىرادى.
2. ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسٸمدەرٸ
كٶپشٸلٸكتٸڭ ساناسىندا تاريحي ٷدەرٸستەر, نەگٸزٸنەن, تۇلعالاندىرۋ سيپاتىنا يە بولاتىنى بەلگٸلٸ. كٶپتەگەن حالىقتار ٶز ەلٸنٸڭ ەرەكشە ەلشٸسٸ سىندى ۇلى بابالارىنىڭ ەسٸمدەرٸن ماقتان تۇتادى.
مىسالى, ٶتكەن دəۋٸرلەردەگٸ تۋتانحامون, كونفۋتسيي, ەسكەندٸر زۇلقارنايىن, شەكسپير, گەتە, پۋشكين جəنە دجوردج ۆاشينگتون سيياقتى دٷنيە جٷزٸنە بەلگٸلٸ تۇلعالار بٷگٸندە «ٶز مەملەكەتتەرٸنٸڭ» باعا جەتپەس سيمۆولدىق كاپيتالى سانالادى əرٸ سول ەلدەردٸڭ حالىقارالىق ارەنادا تيٸمدٸ ٸلگەرٸلەۋٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزٸپ وتىر.
ۇلى دالا Əل-فارابي مەن ياساۋي, كٷلتەگٸن مەن بەيبارىس, Əز-تəۋكە مەن ابىلاي, كەنەسارى مەن اباي جəنە باسقا دا كٶپتەگەن ۇلى تۇلعالار شوعىرىن دٷنيەگە əكەلدٸ.
سوندىقتان, بٸز بٸرٸنشٸدەن, اتاقتى تاريحي تۇلعالارىمىز بەن ولاردىڭ جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ قۇرمەتٸنە اشىق اسپان استىندا ەسكەرتكٸش-مٷسٸندەر قويىلاتىن «ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسٸمدەرٸ» اتتى وقۋ-اعارتۋ ەنتسيكلوپەدييالىق ساياباعىن اشۋىمىز كەرەك.
ەكٸنشٸدەن, ماقساتتى مەملەكەتتٸك تاپسىرىس ۇيىمداستىرۋ ارقىلى قازٸرگٸ əدەبيەتتەگٸ, مۋزىكا مەن تەاتر سالاسىنداعى جəنە بەينەلەۋ ٶنەرٸندەگٸ ۇلى ويشىلدار, اقىندار جəنە ەل بيلەگەن تۇلعالار بەينەسٸنٸڭ ماڭىزدى گالەرەياسىن جاساۋدى قولعا الۋ قاجەت.
سونداي-اق بۇل جەردە كلاسسيكالىق قالىپتان تىس, بالامالى جاستار ٶنەرٸنٸڭ كرەاتيۆتٸ əلەۋەتٸن دە پايدالانۋدىڭ مəنٸ زور. وسىعان وراي, بۇل ٸسكە تەك وتاندىق قانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە شەتەلدٸك شەبەرلەر مەن شىعارماشىلىق ۇجىمداردى دا تارتقان جٶن.
ٷشٸنشٸدەن, ەلٸمٸزدٸڭ تاريحي كەزەڭدەرٸن كەڭٸنەن قامتي وتىرىپ, «ۇلى دالا تۇلعالارى» اتتى عىلىمي-كٶپشٸلٸك سەرييالاردى شىعارىپ, تاراتۋ جۇمىستارىن جٷيەلەندٸرۋ جəنە جانداندىرۋ قاجەت.
بۇل باعىتتا قازاقستاندىق عالىمدارمەن قاتار شەتەلدٸك ماماندار دا تارتىلاتىن حالىقارالىق كٶپبەيٸندٸ ۇجىم قۇرۋعا بولادى. نəتيجەسٸندە, بٸزدٸڭ قاھارماندارىمىزدىڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەتٸ جٶنٸندە تەك ەلٸمٸزدەگٸلەر عانا ەمەس, سونداي-اق شەت ەلدەگٸلەر دە بٸلەتٸن بولادى.
3. تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ گەنەزيسٸ
قازاقستان – كٷللٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ قاسيەتتٸ «قارا شاڭىراعى». بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ سايىن دالاسىنان əلەمنٸڭ əر تٷكپٸرٸنە تاراعان تٷركٸ تەكتەس تايپالار مەن حالىقتار باسقا ەلدەر مەن ٶڭٸرلەردٸڭ تاريحي ٷدەرٸستەرٸنە ەلەۋلٸ ٷلەس قوستى.
وسىعان بايلانىستى, «تٷركٸ ٶركەنيەتٸ: تٷپ تامىرىنان قازٸرگٸ زامانعا دەيٸن» اتتى جوبانى قولعا الۋ قاجەت. بۇل جوبا اياسىندا 2019 جىلى استانادا تٷركولوگتاردىڭ دٷنيە جٷزٸلٸك كونگرەسٸن جəنە əرتٷرلٸ ەلدەر مۋزەيلەرٸنٸڭ ەكسپوزيتسييالارىنا ەجەلگٸ تٷركٸ جəدٸگەرلەرٸ قويىلاتىن تٷركٸ حالىقتارىنىڭ مəدەني كٷندەرٸن ۇيىمداستىرۋ كەرەك. سونداي-اق, ۆيكيپەدييانىڭ ٷلگٸسٸندە قازاقستاننىڭ مودەراتورلىعىمەن تٷركٸ حالىقتارىنا ورتاق تۋىندىلاردىڭ بٸرىڭعاي ونلاين كٸتاپحاناسىن اشۋ دا ماڭىزدى.
سونىمەن قاتار جاڭا وبلىس ورتالىعى رەتٸندە تٷركٸستاندى دامىتۋ بارىسىندا ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸن جٷيەلٸ تٷردە ارتتىرۋ قاجەت.
قازاقستاننىڭ ەجەلگٸ استاناسى حالقىمىزدىڭ رۋحاني ورتالىعى عانا ەمەس, سونداي-اق, بٷكٸل تٷركٸ əلەمٸ ٷشٸن كيەلٸ ورىن بولىپ سانالادى.
4. ۇلى دالانىڭ ەجەلگٸ ٶنەر جەنە تەحنولوگييالار مۋزەيٸ
«ۇلى دالا» اتتى ەجەلگٸ ٶنەر جəنە تەحنولوگييالار مۋزەيٸن اشۋعا تولىق مٷمكٸندٸگٸمٸز بار. وعان وزىق ٶنەر مەن تەحنولوگييا ٷلگٸلەرٸن – اڭ ستيلٸندە جاسالعان بۇيىمداردى, «التىن ادامنىڭ» جاراقتارىن, جىلقىنى قولعا ٷيرەتۋ, مەتاللۋرگييانى دامىتۋ, قارۋ-جاراق, ساۋىت-سايمان دايىنداۋ ٷدەرٸسٸن كٶرسەتەتٸن زاتتاردى جəنە باسقا دا جəدٸگەرلەردٸ جيناقتاۋعا بولادى. وندا قازاقستان جەرٸنەن تابىلعان قۇندى ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەر مەن ارحەولوگييالىق كەشەندەردٸڭ ەكسپوزيتسييالارى قويىلادى. بۇل زاتتار تاريحي دəۋٸرلەردٸڭ قانداي دا بٸر كەزەڭٸندەگٸ əرتٷرلٸ شارۋاشىلىق سالالارىنىڭ دامۋ ٷدەرٸسٸن كٶرسەتەدٸ.
سونىمەن قاتار «ۇلى دالانىڭ ۇلى ٶركەنيەتتەرٸ» اتتى جالپىۇلتتىق تاريحي رەكونسترۋكتسييالار كلۋبىن قۇرىپ, سونىڭ نەگٸزٸندە استانادا جəنە قازاقستاننىڭ ٶزگە دە ٶڭٸرلەرٸندە ەجەلگٸ ساقتار, عۇندار, ۇلى تٷركٸ قاعاندارىنىڭ دəۋٸرٸ جəنە باسقا دا تاقىرىپتار بويىنشا فەستيۆالدار ٶتكٸزۋگە بولادى. بۇعان قىزىعۋشىلىق بٸلدٸرگەن ادامداردى تارتا وتىرىپ, وسى تاقىرىپتار اياسىنداعى جۇمىستاردى بٸر مەزگٸلدە جٷرگٸزۋگە بولادى.
ەجەلگٸ وتىرار قالاسىنىڭ بٸرقاتار نىساندارىن – ٷيلەرٸ مەن كٶشەلەرٸن, قوعامدىق ورىندارىن, سۋ قۇبىرلارىن, قالا قامالىنىڭ قابىرعالارى مەن تاعى دا باسقا جەرلەرٸن ٸشٸنارا قالپىنا كەلتٸرەتٸن تۋريستٸك جوبا دا قىزىقتى بولماق.
وسىنىڭ نەگٸزٸندە بٸلٸمدٸ دəرٸپتەۋگە جəنە تۋريزمدٸ دامىتۋعا باسا مəن بەرٸلۋٸ قاجەت.
5. دالا فولكلورى مەن مۋزىكاسىنىڭ مىڭ جىلى
بۇل جوبا اياسىندا بٸزگە «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگيياسىن» جاساۋ كەرەك. مۇندا ۇلى دالا مۇراگەرلەرٸنٸڭ ٶتكەن مىڭجىلدىقتاعى حالىق اۋىز əدەبيەتٸنٸڭ تاڭداۋلى ٷلگٸلەرٸ – ەرتەگٸلەرٸ, اڭىز-əفسانالارى, قيسسالارى مەن ەپوستارى جيناقتالادى.
سونىمەن قاتار قازاقتىڭ قوبىز, دومبىرا, سىبىزعى, سازسىرناي جəنە باسقا دا دəستٷرلٸ مۋزىكالىق اسپاپتارىمەن ورىنداۋعا ارنالعان ماڭىزدى تۋىندىلار توپتاماسىن – «ۇلى دالانىڭ كٶنە سارىندارى» جيناعىن باسىپ شىعارۋ قاجەت.
ۇلى دالانىڭ فولكلورى مەن əۋەندەرٸ زاماناۋي تسيفرلىق فورماتتا «جاڭا تىنىس» الۋعا تيٸس. بۇل جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن كٶشپەندٸلەردٸڭ باي مۇراسىن جٷيەلەۋگە قابٸلەتتٸ عانا ەمەس, سونداي-اق ونىڭ ٶزەكتٸلٸگٸن ارتتىرا الاتىن وتاندىق جəنە شەتەلدٸك كəسٸبي مامانداردى تارتۋ ماڭىزدى.
بٸزدٸڭ مəدەنيەتٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ سيۋجەتتەرٸندە, كەيٸپكەرلەرٸ مەن سارىندارىندا شەكارا بولمايدى, سول سەبەپتٸ ونى جٷيەلٸ زەرتتەپ, بٷكٸل ورتالىق ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸ مەن بارشا əلەمدە دəرٸپتەۋگە تيٸسپٸز.
اۋىزشا جəنە مۋزىكالىق دəستٷردٸ جاڭعىرتۋ قازٸرگٸ زامانعى اۋديتوريياعا جاقىن əرٸ تٷسٸنٸكتٸ فورماتتا بولۋى كەرەك.
اتاپ ايتقاندا, كٶنەرگەن سٶزدەر مەن مəتٸندەردٸ سۋرەتتەرٸمەن قوسا بەرۋگە, ايقىن ۆيدەوماتەريالدار فورماسىندا ۇسىنۋعا بولادى. مۋزىكالىق دىبىستار مەن əۋەندەر تابيعي اسپاپتارمەن عانا ەمەس, ولاردىڭ زاماناۋي ەلەكتروندى نۇسقالارى ارقىلى دا شىعارىلادى.
سونىمەن قاتار فولكلورلىق دəستٷردٸڭ ورتاق تاريحي نەگٸزدەرٸن ٸزدەۋ ٷشٸن قازاقستاننىڭ تٷر لٸ ٶڭٸرلەرٸ مەن ٶزگە ەلدەرگە بٸرنەشە ٸزدەۋ-زەرتتەۋ ەكسپەديتسييالارىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت.
6. تاريحتىڭ كينو ٶنەرٸ مەن تەلەۆيزيياداعى كٶرٸنٸسٸ
قازٸرگٸ زامانداعى حالىقتاردىڭ تاريحي تانىم-تٷيسٸگٸندە كينو ٶنەرٸ ەرەكشە ورىن الادى. جالپى حالىقتىڭ ساناسىندا فيلمدەردەگٸ جارقىن كينووبرازدار ٸرگەلٸ عىلىمي مونوگرافييالارداعى دەرەكتٸ پورترەتتەردەن گٶرٸ ماڭىزدىراق رٶل اتقارادى.
سوندىقتان تەز ارادا قازاقستاننىڭ ٶركەنيەت تاريحىنىڭ ٷزدٸكسٸز دامۋىن كٶرسەتەتٸن دەرەكتٸ-قويىلىمدىق فيلمدەردٸڭ, تەلەۆيزييالىق سەريالدار مەن تولىق مەتراجدى كٶركەم كارتينالاردىڭ ارنايى تسيكلٸن ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ كەرەك.
اتالعان جوبالار كەڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا وتاندىق جəنە شەتەلدٸك ٷزدٸك ستسەناريستەردٸ, رەجيسسەرلەردٸ, اكتەرلەردٸ, پروديۋسەرلەردٸ جəنە زاماناۋي كينو ٶندٸرٸسٸنٸڭ باسقا دا ماماندارىن تارتۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلۋعا تيٸس.
قىزىقتى əرٸ مەلودرامالىق سارىندارمەن قاتار, كٶرەرمەندەر ٷشٸن تانىمال فەنتەزي جəنە شىتىرمان وقيعالى بلوكباستەرلەردٸڭ ەلەمەنتتەرٸن قوسا وتىرىپ, جاڭا تاريحي تەلە-كينوتۋىندىلاردىڭ جانرلارىن بارىنشا كەڭەيتۋ قاجەت.
وسى ماقساتپەن ۇلى دالانىڭ باي ميفولوگييالىق جəنە فولكلورلىق ماتەريالدارىن پايدالانۋعا بولادى.
ۇلت قاھارماندارىن ٷلگٸ تۇتۋ ٷردٸسٸن قالىپ تاستىرۋعا جول اشاتىن ساپالى بالالار فيلمدەرٸ مەن مۋلتيپليكاتسييالىق سەريالداردى اسا قاجەت ەتەتٸن ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ دا تالعامىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك.
بٸزدٸڭ داڭقتى باتىرلارىمىز, ويشىلدارىمىز بەن ەل بيلەۋشٸلەرٸمٸز – تەك قازاقستان عانا ەمەس, سونداي-اق بٷكٸل əلەم بويىنشا ەلٸكتەۋگە لايىقتى تۇلعالار.
قورىتىندى
وسىدان بٸر جارىم جىل بۇرىن مەنٸڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالام جارىققا شىقتى.
جوعارىدا اتالعان جوبالاردى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ جالعاسى رەتٸندە قاراستىرامىن.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» جالپىۇلتتىق باعدارلاماسىنىڭ جاڭا كومپونەنتتەرٸ اتا-بابالارىمىزدىڭ كٶپ عاسىرلىق مۇراسىنىڭ تسيفرلىق ٶركەنيەت جاعدايىندا تٷسٸنٸكتٸ əرٸ سۇرانىسقا يە بولۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ونى جاڭعىرتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
تٶل تاريحىن بٸلەتٸن, باعالايتىن جəنە ماقتان ەتەتٸن حالىقتىڭ بولاشاعى زور بولادى دەپ سەنەمٸن. ٶتكەنٸن ماقتان تۇتىپ, بٷگٸنٸن ناقتى باعالاي بٸلۋ جəنە بولاشاققا وڭ كٶزقاراس تانىتۋ – ەلٸمٸزدٸڭ تابىستى بولۋىنىڭ كەپٸلٸ دەگەنٸمٸز وسى.
نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ
21.11.2018 جىل
