Nursultan Nazarbaev. Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý

«Egemen Qazaqstan» gazetinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasy jaryq kórdi. Ult portaly maqalanyń tolyq mátinin nazarlaryńyzǵa usynady.

KIRISPE

Elimiz jańa tarihi kezeńge aiaq basty. Men jyl basyndaǵy halyqqa Joldaýymda Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy bastalǵanyn jariialadym.

Osylaisha, biz qaita túleýdiń airyqsha mańyz­dy eki protsesi – saiasi reforma men eko­nomi­kalyq jańǵyrýdy qolǵa aldyq.

Bizdiń maqsatymyz aiqyn, baǵytymyz belgili, ol – álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý.

Atalǵan eki jańǵyrý protsesiniń de naqty maq­sat-mindetteri, basymdyqtary men oǵan jet­kizetin joldary bar. Men kózdegen jumys­tary­myzdyń bári der ýaqytynda jáne barynsha tiimdi júzege asaryna senimdimin. Biraq, oilaǵanymyz oryndalý úshin munyń ózi jetkiliksiz.

Maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýi, iaǵni odan buryn jańǵyryp oty­rýy tiis.

Bul saiasi jáne ekonomikalyq jań­ǵyrý­lardy tolyqtyryp qana qoimai, olardyń ózegine ainalady.

Rýhani jańǵyrý tek búgin bastalatyn jumys emes.

Biz Táýelsizdik kezeńinde bul baǵytta birneshe aýqymdy is atqardyq.

2004 jyly «Mádeni mura» baǵdarlamasy aiasynda Qazaqstan aýmaǵyndaǵy tarihi-mádeni eskertkishter men nysandardy jańǵyrttyq. 2013 jyly «Halyq – tarih tolqynynda» baǵ­darlamasy arqyly álemniń eń beldi arhivterinen tól tarihymyzǵa qatysty qujattardy júieli túrde jinap, zerttedik. Endi osynyń bárinen de aýqymdy jáne irgeli jumystardy bastaǵaly otyrmyz. Men elimiz myqty, ári jaýapkershiligi joǵary Birtutas Ult bolý úshin bolashaqqa qa­lai qadam basatynymyz jáne buqaralyq sana­­ny qalai ózgertetinimiz týraly kózqaras­tarym­dy ortaǵa salýdy jón kórdim.

I. HHI ǴASYRDAǴY ULTTYQ SANA TÝRALY

Kúlli jer júzi bizdiń kóz aldymyzda ózgerýde. Álemde baǵyty áli bulyńǵyr, jańa tarihi kezeń bastaldy. Kún sanap ózgerip jatqan dúbirli dúniede sana-sezimimiz ben dúnietanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵidalardan aryl­masaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, iyq túiistirý múmkin emes. Ózgerý úshin ózimizdi myqtap qolǵa alyp, zaman aǵymyna ikemdelý arqyly jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boiǵa sińirýimiz kerek.  

 HH ǵasyrdaǵy batystyq jańǵyrý úlgisiniń búgingi zamannyń bolmysyna sai kelmeýiniń syry nede? Menińshe, basty kemshiligi – olardyń ózderine ǵana tán qalyby men tájiribesin basqa halyqtar men órkenietterdiń erekshelikterin eskermei, bárine jappai eriksiz tańýynda. Ájeptáýir jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarihynyń tereńinen bas­taý alatyn rýhani kody bolady.

Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtai bilý. Onsyz jańǵyrý degenińizdiń qur jańǵyryqqa ainalýy op-ońai.  

Biraq, ulttyq kodymdy saqtaimyn dep boiyńdaǵy jaqsy men jamannyń bárin, iaǵni bolashaqqa senimdi nyǵaityp, alǵa bastaityn qasietterdi de, kejegesi keri tartyp turatyn, aiaqtan shalatyn ádetterdi de ulttyq sananyń aiasynda súrlep qoiýǵa bolmaityny aidan anyq.

Jańǵyrý ataýly burynǵydai tarihi tájiribe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tiis. Kerisinshe, zamana synynan súrinbei ótken ozyq  dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna ainaldyra bilý qajet. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhani tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaidy.

Sonymen birge, rýhani jańǵyrý ulttyq sananyń túrli poliýsterin qiynnan qiys­ty­ryp, jarastyra alatyn qudiretimen mańyzdy.

Bul – tarlan tarihtyń, jasampaz búgingi kún men jarqyn bolashaqtyń kókjiekterin úile­simdi sabaqtastyratyn ult jadynyń tuǵyr­namasy.  

Men halqymnyń taǵylymy mol tarihy men  yqylym zamannan arqaýy úzilmegen ulttyq salt-dástúrlerin aldaǵy órkendeýdiń berik dińi ete oty­ryp, árbir qadamyn nyq basýyn, bolashaqqa senim­men bet alýyn qalaimyn.  

Bul rette, tutas qoǵamnyń jáne árbir qa­zaq­stan­dyqtyń sanasyn jańǵyrtýdyń bir­neshe baǵy­tyn atap óter edim.

1. Básekelik qabilet

Qazirgi tańda jeke adam ǵana emes, tutas halyq­tyń ózi básekelik qabiletin arttyrsa ǵana ta­bys­qa jetýge múmkindik alady.

Básekelik qabilet degenimiz – ulttyń aimaqtyq nemese jahandyq naryqta baǵasy, ia bolmasa sapasy jóninen ózgelerden utymdy dúnie usy­na alýy. Bul materialdyq ónim ǵana emes, sony­men birge, bilim, qyzmet, ziiatkerlik ónim nemese sapaly eńbek resýrstary bolýy múmkin.

Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabiǵi bailyǵymen emes, adamdarynyń básekelik qa­bi­letimen aiqyndalady. Sondyqtan, árbir qazaq­standyq, sol arqyly tutas ult HHI ǵasyrǵa laiyqty qasietterge ie bolýy kerek. Mysaly,  kom­piýterlik saýattylyq, shet tilderin bilý, má­deni ashyqtyq siiaqty faktorlar árkimniń alǵa basýyna sózsiz qajetti alǵysharttardyń sana­tynda.

Sol sebepti, «Tsifrly Qazaqstan», «Úsh tilde bilim berý», «Mádeni jáne konfessiiaaralyq kelisim» siiaqty baǵdarlamalar – ultymyzdy, iaǵni barsha qazaqstandyqtardy HHI ǵasyrdyń talaptaryna daiarlaýdyń qamy.

2. Pragmatizm

Qanymyzǵa sińgen kóptegen daǵdylar men taptaýryn bolǵan qasań qaǵidalardy ózgert­peiinshe, bizdiń tolyqqandy jańǵy­rýymyz múmkin emes.

Tól tarihymyzǵa, babalarymyzdyń ómir saltyna bir sát úńilip kórsek, shynaiy pragmatizmniń talai jarqyn úlgilerin tabýǵa bolady.

Halqymyz ǵasyrlar boiy týǵan jerdiń tabiǵatyn kózdiń qarashyǵyndai saqtap, onyń bailyǵyn únemdi, ári oryndy jumsaityn teńdesi joq ekologiialyq ómir saltyn ustanyp keldi.

Tek ótken ǵasyrdyń ortasynda, nebári birneshe jyl ishinde milliondaǵan gektar dalamyz aiaýsyz jyrtyldy. Yqylym zamandardan beri urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kelgen ulttyq pragmatizm sanaýly jylda adam tanymastai ózgerip, as ta tók ysyrapshyldyqqa ulasty. Sonyń kesirinen, Jer-Ana jaratylǵannan beri shóbiniń basy tulparlardyń tuiaǵymen ǵana taptalǵan dalanyń barlyq qunary qurdymǵa ketti. Túgin tartsań maiy shyǵatyn myńdaǵan gektar miialy jerlerimiz ekologiialyq apat aimaqtaryna, Aral teńizi ańqasy kepken qý medien shólge ainaldy.

Osynyń bári – jerge asa nemquraily qaraýdyń ashy mysaly.

Biz jańǵyrý jolynda babalardan miras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasietterdi qaita túletýimiz kerek.

Pragmatizm – ózińniń ulttyq jáne jeke bailyǵyńdy naqty bilý, ony únemdi paidalanyp, soǵan sáikes bolashaǵyńdy josparlai alý, ysyrapshyldyq pen astamshylyqqa, dańǵoilyq pen kerdeńdikke jol bermeý degen sóz. Qazirgi qoǵamda shynaiy mádeniettiń belgisi – orynsyz sán-saltanat emes. Kerisinshe, ustamdylyq, qanaǵatshyldyq pen qarapaiymdylyq, únemshildik pen oryndy paidalaný kórgendilikti  kórsetedi.  

Naqty maqsatqa jetýge, bilim alýǵa, salamatty ómir saltyn ustanýǵa, kásibi turǵydan jetilýge basymdyq bere otyryp, osy jolda ár nárseni utymdy paidalaný – minez-qulyqtyń pragmatizmi degen osy.

Bul – zamanaýi álemdegi birden-bir tabysty úlgi. Ult nemese jeke adam naqty bir mejege bet túzep, soǵan maqsatty túrde umtylmasa, erteń iske aspaq túgili, eldi qurdymǵa bastaityn popýlistik ideologiialar paida bolady.                        

Ókinishke qarai, tarihta tutas ulttardyń eshqashan oryndalmaityn eles ideologiialarǵa shyrmalyp, aqyry sý túbine ketkeni týraly mysaldar az emes. Ótken ǵasyrdyń basty úsh ideo­logiiasy – kommýnizm, fashizm jáne liberalizm bizdiń kóz aldymyzda kúiredi.

Búginde radikaldy ideologiialar ǵasyry kelmeske ketti. Endi aiqyn, túsinikti jáne bolashaqqa jiti kóz tikken baǵdarlar kerek. Adamnyń da, tutas ulttyń da naqty maqsatqa jetýin kózdeitin osyndai baǵdarlar ǵana damýdyń kógine temirqazyq bola alady. Eń bastysy, olar eldiń múmkindikteri men shama-sharqyn muqiiat eskerýge tiis.

Iaǵni, realizm men pragmatizm ǵana taiaý onjyldyqtardyń urany bolýǵa jaraidy.

3. Ulttyq biregeilikti saqtaý

Ulttyq jańǵyrý degen uǵymnyń ózi ulttyq sananyń kemeldenýin bildiredi.

Onyń eki qyry bar.

Birinshiden, ulttyq sana-sezimniń kókjiegin keńeitý.

Ekinshiden, ulttyq bolmystyń ózegin saqtai otyryp, onyń birqatar sipattaryn ózgertý.

Qazir saltanat quryp turǵan jańǵyrý úlgile­ri­niń qandai qateri bolýy múmkin?

Qater jańǵyrýdy árkimniń ulttyq damý úlgi­sin bárine ortaq, ámbebap úlgige almastyrý re­tinde qarastyrýda bolyp otyr. Alaida, ómirdiń ózi bul paiymnyń túbirimen qate ekenin kórsetip berdi. Is júzinde árbir óńir men árbir memleket óziniń derbes damý úlgisin qalyptastyrýda.

Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebietimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aitqanda ulttyq rýhymyz boiymyzda máńgi qalýǵa tiis.

Abaidyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúi­leri, ǵasyrlar qoinaýynan jetken babalar úni – bular bizdiń rýhani mádenietimizdiń bir parasy ǵana.

Sonymen birge, jańǵyrý uǵymynyń ózi mei­lin­she kónergen, jahandyq álemmen qabyspaityn keibir daǵdylar men ádetterden arylý degendi bildiredi.

Mysaly, jershildikti alaiyq. Árine, týǵan jerdiń tarihyn bilgen jáne ony maqtan etken durys. Biraq, odan da mańyzdyraq máseleni – ózińniń birtutas uly ulttyń perzenti ekenińdi umytýǵa áste  bolmaidy.

Biz árkim jeke basynyń qandai da bir iske qos­qan úlesi men kásibi biliktiligine qarap baǵa­lanatyn meritokratiialyq qoǵam quryp jatyrmyz. Bul júie jeń ushynan jalǵasqan tamyr-tanystyqty kótermeidi.

Osynyń bárin egjei-tegjeili aityp otyr­ǵandaǵy maqsatym – boiymyzdaǵy jaqsy men jamandy sanamalap, terý emes. Men qazaq­stan­dyq­­tardyń eshqashan buljymaityn eki erejeni túsinip, baiybyna barǵanyn qalaimyn.

Birinshisi – ulttyq kod, ulttyq mádeniet saqtalmasa, eshqandai jańǵyrý bolmaidy.

Ekinshisi – alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek.

4. Bilimniń saltanat qurýy  

Bilimdi, kózi ashyq, kókiregi oiaý bolýǵa umtylý – bizdiń qanymyzda bar qasiet.  

Táýelsizdik jyldarynda qyrýar jumys jasaldy. Biz on myńdaǵan jasty álemniń mań­daialdy ýniversitetterinde oqytyp, daiyn­dadyq. Bul jumys ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyl­darynyń basynda qolǵa alynǵan «Bolashaq» baǵdar­lamasynan bastaldy. Elimizde óte joǵary deńgei­degi birqatar ýniversitetter ashyldy, ziiat­kerlik mektepter júiesi qalyptasty. Basqa da kóptegen is tyndyryldy.  

Degenmen, bilimniń saltanaty jalpyǵa or­taq bolýǵa tiis. Onyń aiqyn da, bultartpas sebep­­teri bar. Tehnologiialyq revoliýtsiianyń betaly­­syna qarasaq, taiaý onjyldyq ýaqyt­ta qazir­gi kásipterdiń jartysy joiylyp ketedi.

Ekonomikanyń kásiptik sipaty buryn-sońdy eshbir dáýirde munshama jedel ózgermegen.

Biz búgingi jańa ataýly erteń-aq eskige ainalatyn, júrisi jyldam dáýirge aiaq bastyq. Bul jaǵ­daida kásibin neǵurlym qinalmai, jeńil ózger­týge qabiletti, asa bilimdar adamdar ǵana tabysqa jetedi.  

Osyny bek túsingendikten, biz bilimge bóli­netin biýdjet shyǵystarynyń úlesi jóninen álem­degi eń aldyńǵy qatarly elderdiń sanaty­na qosylyp otyrmyz.    

Tabysty bolýdyń eń irgeli, basty faktory bilim ekenin árkim tereń túsinýi kerek. Jas­tary­myz basymdyq beretin mejelerdiń qatar­ynda bilim árdaiym birinshi orynda turýy shart. Sebebi, qundylyqtar júiesinde bilimdi bárinen biik qoiatyn ult qana tabysqa jetedi.

5. Qazaqstannyń revoliýtsiialyq emes, evoliýtsiialyq damýy

Biyl Eýraziia qurlyǵynyń ulan-ǵaiyr aý­ma­ǵyn astań-kesteń etken 1917 jyldyń qazan aiyn­daǵy oqiǵaǵa 100 jyl tolady.

Kúlli HH ǵasyr revoliýtsiialyq silki­nis­terge toly boldy. Bul osy aýmaqtaǵy barsha ult­­­tar­ǵa meilinshe áser etip, búkil bolmysyn ózgert­ti.  

Árbir jurt tarihtan ózinshe taǵylym alady, bul – árkimniń óz erkindegi sharýa.

Bireýge ózińniń kózqarasyńdy eriksiz tańýǵa eshqashan bolmaidy. Bizge tarih týraly ózderiniń sýbektivti paiymdaryn tyqpalaýǵa da esh­kim­niń qaqysy joq.

Ótken HH ǵasyr halqymyz úshin qasiretke to­ly, zobalań da zulmat ǵasyr boldy.

Birinshiden, ulttyq damýdyń yqylym zamannan jalǵasyp kele jatqan ózimizge ǵana tán joly birjola kúiretilip, qoǵamdyq qurylymnyń bizge jat úlgisi eriksiz tańyldy.        

Ekinshiden, ultymyzǵa adam aitqysyz demo­grafiialyq soqqy jasaldy. Onyń jarasy bir ǵasyrdan beri áli jazylmai keledi.

Úshinshiden, qazaqtyń tili men mádenieti qur­dymǵa kete jazdady.

Tórtinshiden, elimizdiń kóptegen óńirleri eko­lo­giialyq apat aimaqtaryna ainaldy.

Árine, tarih tek aqtańdaqtardan turmaidy.

HH ǵasyr Qazaqstanǵa birqatar igilikterin de berdi.

Indýstriialandyrýdy, áleýmettik jáne óndi­ristik infraqurylymdardyń qurylýyn, jańa in­telligentsiianyń qalyptasýyn osyǵan jat­qyzýǵa bolady.

Bul kezeńde elimizde belgili bir  jańǵyrý boldy. Biraq, bul – ulttyń emes, aýmaqtyń jań­ǵy­rýy edi.

Biz tarihtyń sabaǵyn aiqyn túsinýimiz kerek. Revoliýtsiialar dáýiri áli bitken joq. Tek onyń formasy men  mazmuny túbegeili ózgerdi.

Bizdiń keshegi tarihymyz bultartpas bir aqi­qatqa – evoliýtsiialyq damý ǵana ulttyń ór­ken­deýine múmkindik beretinine kózimizdi jetkizdi.

Budan sabaq ala bilmesek, taǵy da tarihtyń temir qaqpanyna túsemiz. Endeshe, evoliýtsiialyq damý qaǵidasy árbir qazaqstandyqtyń jeke basynyń derbes baǵdaryna ainalýǵa tiis.

Biraq, qoǵamnyń evoliýtsiialyq damýy qaǵida retinde máńgi tumshalanýdyń sinonimi emes.  

Sol sebepti, tarihtyń ashy sabaǵyn túsinip qana qoimai, ózimiz kúnde kórip júrgen qazirgi qubylystardan oi túiip,  bolashaqtyń betalysyna qarap, paiym jasai bilý de airyqsha mańyzdy.

Búginde revoliýtsiialar óńin ózgertip, ulttyq, dini, mádeni, separatistik perde jamyldy. Biraq, bári de, túptep kelgende, qantógispen, eko­nomikalyq kúireýmen aiaqtalatynyn kórip otyrmyz.

Sondyqtan, álemdegi oqiǵalardy oi eleginen ótkizip, qorytyndy jasaý – qoǵamnyń da, saiasi partiialar men qozǵalystardyń da, bilim berý júie­siniń de aýqymdy dúnietanymdyq, rýhani ju­mysynyń bir bóligi.

6. Sananyń ashyqtyǵy

Kóptegen problema álemniń qarqyndy ózgerip jatqanyna qaramastan, buqaralyq sana-sezimniń «ot basy, oshaq qasy» aiasynda qalýynan týyn­daidy.

Bir qaraǵanda, jer júzindegi milliardtan astam adam óziniń týǵan tilimen qatar, kásibi bailanys quraly retinde japatarmaǵai oqyp jatqan aǵylshyn tilin bizdiń de jappai jáne jedel úirenýimiz kerektigi esh dáleldeýdi qajet etpei­tindei.

Eýropalyq Odaqtyń 400 millionnan astam turǵyny ana tilderi – nemis, frantsýz, ispan, italian nemese basqa da tilderdi  syilamai ma? Álde 100 milliondaǵan qytai men indoneziialyqtar, malailar aǵylshyn tilin erikkennen úirenip jatyr ma?

Bul – bázbireýlerdiń ánsheiin qalaýy emes, ja­handyq álemge erkin kirigip, jumys isteýdiń bas­ty sharty.  

Biraq, másele buǵan da tirelip turǵan joq. Sa­nanyń ashyqtyǵy zerdeniń úsh ereksheligin bil­diredi.

Birinshiden, ol dúiim dúniede, Jer sharynyń ózińe qatysty aýmaǵynda jáne óz elińniń ainalasynda ne bolyp jatqanyn túsinýge múmkindik beredi.  

Ekinshiden, ol jańa tehnologiianyń aǵyny alyp keletin ózgeristerdiń bárine daiyn bolý degen sóz. Taiaýdaǵy on jylda bizdiń ómir saltymyz: jumys, turmys, demalys, baspana, adami qatynas tásilderi, qysqasy, barlyǵy túbegeili ózgeredi. Biz buǵan da daiyn bolýymyz kerek.

Úshinshiden, bul – ózgelerdiń tájiribesin alyp, eń ozyq jetistikterin boiǵa sińirý múmkindigi. Aziiadaǵy eki uly derjava – Japoniia men Qy­tai­dyń búgingi kelbeti – osy múmkindikterdi tiimdi pai­dalanýdyń naǵyz úlgisi.

«Ózimdiki ǵana tańsyq, ózgeniki – qańsyq» dep keri tartpai, ashyq bolý, basqalardyń eń ozyq jetistikterin qabyldai bilý, bul – ta­bystyń kilti, ári ashyq zerdeniń basty kórset­kish­teriniń biri.

Eger qazaqstandyqtar jer júzine úiden shyq­pai, terezeden telmirip otyryp baǵa beretin bolsa, álemde, qurlyqta, tipti irgedegi elderde qandai daýyl soǵyp jatqanyn kóre almaidy.

Kókjiektiń arǵy jaǵynda ne bolyp jatqanyn da bile almaidy. Tipti, birqatar ustanymdarymyzdy túbegeili qaita qaraýǵa májbúrleitin syrtqy yqpaldardyń baiybyna baryp, túsine de almai qalady.

II.  TAIaÝ JYLDARDAǴY MINDETTER  

Qoǵamdyq sana jańǵyrýdyń negizgi qaǵi­da­laryn qalyptastyrýdy ǵana emes, sonymen birge, bizdiń zaman synaǵyna laiyqty tótep berýimizge qajetti naqty jobalardy júzege asyrýymyzdy da talap etedi.

Osyǵan bailanysty, men aldaǵy jyldarda myqtap qolǵa alý qajet bolatyn birneshe jobany usynamyn.

Birinshiden, qazaq tilin birtindep latyn álipbiine kóshirý jumystaryn bastaýymyz kerek. Biz bul máselege neǵurlym dáiektilik qajettigin tereń túsinip, baiyppen qarap kelemiz jáne oǵan kirisýge Táýelsizdik alǵannan beri muqiiat daiyndaldyq.  

Qazaq tiliniń álipbii tym tereńnen tamyr tartatynyn bilesizder.  

VI-VII ǵasyrlar – erte orta ǵasyr kezeńi. Bul ýaqytta Eýraziia qurlyǵynda ǵylymǵa «Orhon-Enisei jazýlary» degen ataýmen tanylǵan kóne túrkilerdiń rýnikalyq jazýy paida bolyp, qol­danyldy.

Bul adamzat tarihyndaǵy eń kóne álipbilerdiń biri retinde belgili.

V-XV ǵasyrlarda túrki tili Eýraziia qurly­ǵynyń asa aýqymdy bóliginde ultaralyq qatynas tili boldy.  

Máselen, Altyn Ordanyń búkil resmi qu­jat­tary men halyqaralyq hat-habarlary negizinen ortaǵasyrlyq túrki tilinde jazylyp keldi.

Halqymyz Islam dinin qabyldaǵan soń rýni­kalyq jazýlar birtindep ysyrylyp, arab tili men arab álipbii tarala bastady.

H ǵasyrdan HH ǵasyrǵa deiin, 900 jyl boiy Qazaqstan aýmaǵynda arab álipbii qoldanyldy.

1929 jylǵy 7 tamyzda KSRO Ortalyq Atqarý Komiteti men KSRO Halyq Ko­mis­sar­lary Keńesiniń Prezidiýmy latyndan­dyrylǵan jańa álipbi – «Birtutas túrki al­favitin» engizý týraly qaýly qabyldady.

Latyn álipbiiniń negizinde jasalǵan jazý úlgisi 1929 jyldan 1940 jylǵa deiin qoldanylyp, keiin kirillitsaǵa aýystyryldy.

1940 jylǵy 13 qarashada «Qazaq jazýyn latyndandyrylǵan álipbiden orys grafikasy negizindegi jańa álipbige kóshirý týraly» zań qabyldandy.

Osylaisha, qazaq tiliniń álipbiin ózgertý tarihy negizinen naqty saiasi sebeptermen aiqyn­dalyp keldi.

Men 2012 jylǵy jeltoqsan aiynda jariia etken «Qazaqstan-2050» Strategiiasynda «2025 jyl­dan bastap latyn álipbiine kóshýge kirisýimiz kerektigin» málimdedim.

Bul – sol kezden barlyq salalarda biz latyn qar­pine kóshýdi bastaimyz degen sóz.  

Iaǵni, 2025 jylǵa qarai is qaǵazdaryn, merzimdi baspasózdi, oqýlyqtardy, bárin de latyn álip­biimen basyp shyǵara bastaýǵa tiispiz.  

Ol kezeń de taiap qaldy, sondyqtan biz ýaqyt uttyrmai, bul jumysty osy bastan qolǵa alýymyz kerek. Biz osynaý aýqymdy jumysty bastaýǵa qa­jetti daiyndyq jumystaryna qazirden kiri­semiz. Úkimet qazaq tilin latyn álipbiine kóshi­rý­diń naqty kestesin jasaýy kerek.

Latynshaǵa kóshýdiń tereń logikasy bar. Bul qazirgi zamanǵy tehnologiialyq orta­nyń, kom­mýnikatsiianyń, sondai-aq, HHI ǵasyr­daǵy ǵyly­mi jáne bilim berý protsesiniń erekshe­lik­terine bailanysty.

Mektep qabyrǵasynda balalarymyz aǵylshyn tilin oqyp, latyn áripterin onsyz da úirenip jatyr. Sondyqtan, jas býyn úshin eshqandai qiyndyq, kedergiler bolmaq emes.      

2017 jyldyń aiaǵyna deiin ǵalymdardyń kómegimen, barsha qoǵam ókilderimen aqyldasa otyryp, qazaq álipbiiniń jańa grafikadaǵy biryńǵai standartty nusqasyn qabyldaý kerek. 2018 jyldan bastap jańa álipbidi úiretetin mamandardy jáne orta mektepterge arnalǵan oqýlyqtardy daiyndaýǵa kirisýimiz qajet.  

Aldaǵy 2 jylda uiymdastyrý jáne ádistemelik jumystar júrgizilýge tiis.

Árine, jańa álipbige beiimdelý kezeńinde bel­gili bir ýaqyt kirillitsa alfaviti de qol­danyla turady.  

Ekinshiden, qoǵamdyq jáne gýmanitarlyq ǵylymdar boiynsha «Jańa gýmanitarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasyn qolǵa alamyz.

Onyń máni mynada:

1. Biz tarih, saiasattaný, áleýmettaný, filosofiia, psihologiia, mádeniettaný jáne filologiia ǵylymdary boiynsha stýdentterge tolyqqandy bilim berýge qajetti barlyq jaǵdaidy jasaýǵa tiispiz. Gýmanitarlyq ziialy qaýym ókilderi elimizdiń joǵary oqý oryndaryndaǵy gýma­nitarlyq kafedralardy qaita qalpyna keltirý arqyly memlekettiń qoldaýyna ie bolady. Bizge injenerler men dárigerler ǵana emes, qazirgi zamandy jáne bolashaqty tereń túsine alatyn bilimdi adamdar da aýadai qajet.

2. Biz aldaǵy birneshe jylda gýmanitarlyq bilimniń barlyq baǵyttary boiynsha álemdegi eń jaqsy 100 oqýlyqty ártúrli tilderden qazaq tiline aýdaryp, jastarǵa dúnie júzindegi tań­daýly úlgilerdiń negizinde bilim alýǵa múmkindik jasaimyz. 2018-2019 oqý jylynyń ózinde stýdentterdi osy oqýlyqtarmen oqyta bastaýǵa tiispiz.

3. Ol úshin qazirgi aýdarmamen ainalysatyn qurylymdar negizinde memlekettik emes Ulttyq aýdarma biýrosyn qurý kerek. Ol Úkimettiń tapsyrysy boiynsha 2017 jyldyń jazynan tiisti jumystarǵa kirise bergeni jón.

Bul baǵdarlama arqyly nege qol jetkizemiz?  

Eń aldymen, júz myńdaǵan stýdentke jańa sapalyq deńgeide bilim bere bastaimyz.

Bul – bilim salasyndaǵy jahandyq básekege ne­ǵurlym beiimdelgen mamandardy daiarlaý degen sóz.    

Oǵan qosa, jańa mamandar ashyqtyq, pragmatizm men básekelik qabilet siiaqty sanany jańǵyrtýdyń negizgi qaǵidalaryn qo­ǵam­da or­nyqtyratyn basty kúshke ainalady. Osylaisha, bolashaqtyń negizi bilim orda­larynyń aýditoriialarynda qalanady.        

Bizdiń áleýmettik jáne gýmanitarlyq bilimimiz uzaq jyldar boiy bir ǵana ilimniń aiasynda shektelip, dúniege bir ǵana kózqaraspen qaraýǵa májbúr boldyq. Álemniń úzdik 100 oqýlyǵynyń qazaq tilinde shyǵýy 5-6 jyldan keiin-aq jemisin bere bastaidy. Sol sebepti, ýaqyt uttyrmai, eń zamanaýi, tańdaýly úlgilerdi alyp, olardyń qazaq tilindegi aýdarmasyn jasaýymyz kerek.

Bul – memlekettiń mindeti.  

Úkimet muny aýdarmashy mamandarmen qamtamasyz etý, avtorlyq quqyq, oqý-ádistemelik baǵdarlamalar men professorlyq-oqytýshylyq quramdy belgileý siiaqty jaittardy eskere otyryp, keshendi túrde sheshýi kerek.

Úshinshiden, Qazaq «Týǵan jerge týyńdy tik» dep beker aitpaǵan.

Patriotizm kindik qanyń tamǵan jerińe, ósken aýylyńa, qalań men óńirińe, iaǵni týǵan jerińe degen súiispenshilikten bastalady.

Sol sebepti, men «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alýdy usynamyn. Onyń aýqymy izinshe op-ońai keńeiip, «Týǵan elge» ulasady.

Máselen, «Aýylym – ánim» atty ándi  aitqanda, «Týǵan jerin súie almaǵan, súie alar ma týǵan elin» dep shyrqaityn edik qoi. Bajailap qarasaq, bul – maǵynasy óte tereń sózder.

Baǵdarlama nege «Týǵan jer» dep atalady? Adam balasy – sheksiz zerdeniń ǵana emes, ǵajaiyp sezimniń iesi. Týǵan jer – árkimniń shyr etip jerge túsken, baýyrynda eńbektep, qaz basqan qasietti mekeni, talai jannyń ómir-baqi turatyn ólkesi. Ony qaida júrse de júreginiń túbinde áldilep ótpeitin jan balasy bolmaidy.

Týǵan jerge, onyń mádenieti men  salt-dás­túrlerine airyqsha ińkárlikpen atsalysý – shynaiy patriotizmniń mańyzdy kórinisteriniń biri.

Bul kez kelgen halyqty ánsheiin birige salǵan qaýym emes, shyn mánindegi ult etetin mádeni- genetikalyq kodynyń negizi.

Bizdiń babalarymyz ǵasyrlar boiy ushqan qustyń qanaty talyp, júgirgen ańnyń tuiaǵy tozatyn ulan-ǵaiyr aýmaqty ǵana qorǵaǵan joq.

Olar ulttyń bolashaǵyn, keler urpaǵyn, bizdi qorǵady. San taraptan suqtanǵan jat jurtqa Atamekenniń qarys qadamyn da bermei, urpaǵyna miras etti.

Týǵan jerge degen súiispenshilik neni bil­diredi, jalpy, baǵdarlamanyń máni nede?

Birinshi, bul bilim berý salasynda aýqymdy ólketaný jumystaryn júrgizýdi, ekologiiany jaqsartýǵa jáne eldi mekenderdi  abattandyrýǵa basa mán berýdi, jergilikti deńgeidegi tarihi eskertkishter men mádeni nysandardy qalpyna keltirýdi kózdeidi.

Patriotizmniń eń jaqsy úlgisi orta mektepte týǵan jerdiń tarihyn oqýdan kórinis tapsa igi.

Týǵan jerdiń árbir saiy men qyrqasy, taýy men ózeni tarihtan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talai-talai ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saia bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tiis.

Ekinshi, basqa aimaqtarǵa kóship ketse de týǵan jerlerin umytpai, oǵan qamqorlyq jasaǵysy kelgen kásipkerlerdi, sheneýnikterdi, ziialy qaýym ókilderi men jastardy uiymdastyryp, qoldaý kerek. Bul – qalypty jáne shynaiy patriottyq sezim, ol árkimde bolýy múmkin. Oǵan tyiym salmai, kerisinshe, yntalandyrý kerek.

Úshinshi, jergilikti bilik «Týǵan jer» baǵ­dar­la­masyn jinaqylyqpen jáne júieli­likpen qolǵa alýǵa tiis.

Bul jumysty óz betimen jiberýge bolmaidy, muqiiat oilastyryp, halyqqa durys túsindirý qajet.

Týǵan jerine kómek jasaǵan jandardy qoldap-qurmetteýdiń túrli joldaryn tabý kerek. Bul jerde de kóp jumys bar.  

Osy arqyly qalalardy kógaldandyrýǵa, mektepterdi kompiýterlendirýge, jergilikti jo­ǵary oqý oryndaryna demeýshilik jasaýǵa, mýzeiler men galereialar qoryn baiyta túsýge bolady.  

Qysqasha aitqanda, «Týǵan jer» baǵdarlamasy jalpyulttyq patriotizmniń naǵyz ózegine ainalady.

Týǵan jerge degen súiispenshilik Týǵan elge – Qazaqstanǵa degen patriottyq sezimge ulasady.

Tórtinshiden, jergilikti nysandar men eldi mekenderge baǵyttalǵan «Týǵan jer» baǵ­dar­lamasynan bólek, biz halyqtyń sanasyna odan da mańyzdyraq – jalpyulttyq qasietti oryndar uǵymyn sińirýimiz kerek.

Ol úshin «Qazaqstanyń qasietti rýhani qundylyqtary» nemese «Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiiasy» jobasy kerek.

Árbir halyqtyń, árbir órkeniettiń barshaǵa ortaq qasietti jerleri bolady, ony sol halyqtyń árbir azamaty biledi.

Bul – rýhani dástúrdiń basty negizderiniń biri.

Biz – ulan-ǵaiyr jeri men asa bai rýhani tarihy bar elmiz. Uly Dalanyń kóz jetkizgisiz keń-baitaq aýmaǵy tarihta túrli ról atqarǵan. Biraq, osynaý rýhani geografiialyq beldeýdi meken etken halyqtyń tonnyń ishki baýyndai bailanysy eshqashan úzilmegen.

Biz tarihymyzda osynaý kórkem, rýhani, qasterli jerlerimizdiń birtutas jelisin buryn-sońdy jasaǵan emespiz.

Másele elimizdegi eskertkishterdi, ǵimarattar men kóne qalalardy qalpyna keltirýde turǵan joq.  

Ideianyń túpki tórkini Ulytaý tórindegi jádigerler keshenin, Qoja Ahmet Iasaýi mav­zoleiin, Tarazdyń ejelgi eskertkishterin, Beket ata kesenesin, Altaidaǵy kóne qorymdar men Jeti­sýdyń kieli mekenderin jáne basqa da jerler­di ózara sabaqtastyra otyryp, ult jadynda birtutas keshen retinde ornyqtyrýdy meńzeidi.

Munyń bári tutasa kelgende halqymyzdyń ult­tyq biregeiliginiń myzǵymas negizin qurai­dy.

Biz jat ideologiialardyń áseri týraly aitqanda, olardyń artynda basqa halyqtardyń belgili bir qundylyqtary men mádeni simvoldary turǵanyn este ustaýymyz kerek.

Tiisinshe, olarǵa ózimizdiń ulttyq qun­dy­lyqtarymyz arqyly ǵana tótep bere alamyz.

Qazaqstannyń qasietti jerleriniń mádeni-geografiialyq beldeýi – neshe ǵasyr ótse de bizdi kez kelgen rýhani jutańdyqtan saqtap, aman alyp shyǵatyn simvoldyq qalqanymyz ári ulttyq maqtanyshymyzdyń qainar bulaǵy.

Ol – ulttyq biregeilik negizderiniń basty elementteriniń biri. Sondyqtan, myńjyldyq tarihymyzda biz alǵash ret osyndai aýqymdy jobany jasap, júzege asyrýǵa tiispiz.    

Biyl Úkimet jurtshylyqpen aqyldasa otyryp, jobany ázirleýi kerek.  Onda úsh másele qamtylǵany jón. Naqtyraq aitqanda:

1. Atalǵan «Mádeni-geografiialyq bel­deý­diń» róli men oǵan enetin oryndar týraly árbir qazaqstandyq bilýi úshin oqý-aǵartý daiyndyǵyn júrgizý qajet.

2. BAQ osydan týyndaityn ulttyq aqparattyq jobalarmen júieli túrde, myqtap ainalysýy kerek.

3. Ishki jáne syrtqy mádeni týrizm halqy­myzdyń osy qasterli muralaryna súienýge tiis. Mádeni mańyzdylyǵy turǵysynan bizdiń Túr­­kistan nemese Altai – ulttyq nemese qur­lyqtyq qana emes, jahandyq aýqymdaǵy qun­dylyqtar.

Besinshiden, zamanaýi álemdegi básekelik qabilet – mádeniettiń de básekelik qabileti degen sóz. AQSh-tyń «qyrǵi-qabaq soǵys» kezin­degi tabysynyń qomaqty bóligi Gollivýdtyń enshi­sinde.

Biz HHI ǵasyrdyń jahandyq kartasynda eshkimge uqsamaityn, derbes orny bar ult bolamyz desek, «Jahandaǵy zamanaýi qazaqstandyq mádeniet» jobasyn iske asyrýǵa tiispiz.

Álem bizdi qara altynmen nemese syrtqy saia­sat­taǵy iri bastamalarymyzben ǵana emes, mádeni jetistikterimizben de tanýy kerek.

Bul joba neni kózdeidi?

Birinshi, otandyq mádeniet BUU-nyń alty tili – aǵylshyn, orys, qytai, ispan, arab jáne frantsýz tilderinde sóileýi úshin maqsatty ustanym bolýy shart.

Ekinshi, ol búgingi qazaqstandyqtar jasaǵan jáne jasap jatqan zamanaýi mádeniet bolýǵa tiis.

Úshinshi, mádeni qazynalarymyzdy álem jurtshylyǵyna tanystyrýdyń múldem jańa tásilderin oilastyrý kerek.  

Mádeni ónimderimiz tek kitap túrinde emes, ártúrli mýltimedialyq tásildermen de shyqqany abzal.

Tórtinshi, buǵan aýqymdy memlekettik qol­daý jasalýy qajet. Syrtqy ister, Mádeniet jáne sport, Aqparat jáne kommýnikatsiialar ministr­likteri júieli túrde, qoian-qoltyq jumys isteýi kerek.

Besinshi, bul jumysta shyǵarmashylyq ziialy qaýym, onyń ishinde Jazýshylar odaǵy men Ǵylym akademiiasy, ýniversitetter men qoǵamdyq uiymdar úlken ról atqarýǵa tiis.

Biz zamanaýi mádenietimizdiń qandai ókil­deri álemdik arenaǵa jol tartýy kerektigin anyq­tap alýymyz kerek.  

Ulttyq mádenietimizdiń ozyq úlgilerin irik­tep alǵannan keiin shetelderde olardy tanys­tyrý rásimderin ótkizemiz.  

2017 jyl jer júzine mádeniet salasyndaǵy qai jetistikterimizdi kórsete alatynymyzdy ai­qyndap alý turǵysynan sheshýshi jyl bolmaq. Sodan soń biregei baǵdarlamany 5-7 jylda tyń­ǵylyqty júzege asyramyz.  

Osylaisha, myń jyldyq tarihymyzda tól mádenietimiz tuńǵysh ret álemniń barlyq qur­lyq­taryna jol tartyp, basty tilderinde sóileitin bolady.

Altynshydan, ult maqtanyshy bizdiń burynǵy ótken batyr babalarymyz, danagói bilerimiz ben jyraýlarymyz ǵana bolmaýǵa tiis.

Men búgingi zamandastarymyzdyń jetis­tik­teriniń tarihyna da nazar aýdarýdy usynamyn.

Bul ideiany «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy arqyly iske asyrǵan jón.  

Elimizdiń Táýelsizdik jylnamasy jazyla bastaǵanyna nebári 25 jyl boldy. Bul – tarih turǵysynan qas qaǵym sát desek te, elimiz úshin ǵasyrǵa bergisiz kezeń. Árine, jasalǵan jumystardyń mańyzy men aýqymyna eshbir kúmán joq.

Degenmen, osy qyrýar isti atqarǵan, el damýyna zor úles qosqan azamattardyń ózderi men olardyń tabysqa jetý tarihy ádette qurǵaq faktiler men tsifrlardyń tasasynda qalyp qoiady. Shyn máninde, Qazaqstannyń árbir jetistiginiń artynda alýan túrli taǵdyrlar tur.

«Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy – Táýelsizdik jyldarynda tabysqa jetken, elimizdiń ár óńirinde turatyn túrli jastaǵy, san alýan etnos ókilderiniń tarihy.

Jobada naqty adamdardyń naqty taǵdyrlary men ómirbaiandary arqyly búgingi, zamanaýi Qazaqstannyń kelbeti kórinis tabady.  

Biz «Janyńda júr jaqsy adam» degen sóz­diń baiybyna bara bermeimiz. Shyn máninde, Táýel­sizdik dáýirinde óziniń eńbegimen, bilimimen, óneri­men ozyp shyqqan qanshama zamandastarymyz bar. Olardyń júrip ótken joldary – kez kelgen statistikadan artyq kórsetkish.

Sondyqtan, olardy televiziialyq derekti týyndylardyń keiipkerine ainaldyrýymyz kerek. Jastar ómirge shynaiy kózben qarap, óz taǵdyrlaryna ózderi ielik ete alatyn azamattar bolýy úshin olarǵa úlgi usynýymyz kerek.

Qazirgi mediamádenietti sýyryla sóileitin «sheshender» emes, ómirdiń ózinen alynǵan shy­naiy oqiǵalar qalyptastyrady. Mundai oqi­ǵalardy kórsetý buqaralyq aqparat qural­darynyń basty nysanasyna ainalýǵa tiis.  

Bul joba úsh máseleni sheshýge baǵyttalǵany jón.  

1. Aqylymen, qolymen, darynymen za­manaýi Qazaqstandy jasap jatqan naqty adam­dar­dy qoǵamǵa tanytý.

2. Olarǵa aqparattyq qoldaý jasap, tanymal etý­­diń jańa mýltimedialyq alańyn qalyp­tas­tyrý.

3. «100 jańa esim» jobasynyń óńirlik nusqasyn jasaý. El-jurt ultymyzdyń altyn qoryna enetin tulǵalardy bilýge tiis.                                        

QORYTYNDY

Memleket pen ult quryshtan quiylyp, qatyp qalǵan dúnie emes, únemi damyp otyratyn tiri aǵza ispetti. Ol ómir súrý úshin zaman aǵymyna sanaly túrde beiimdelýge qabiletti bolýy kerek.

Jańa jahandyq úrdister eshkimnen suramai, esik qaqpastan birden tórge ozdy. Sondyqtan, zamanǵa sáikes jańǵyrý mindeti barlyq memleketterdiń aldynda tur.

Synaptai syrǵyǵan ýaqyt eshkimdi kútip turmaidy, jańǵyrý da tarihtyń ózi siiaqty jal­ǵasa beretin protsess.

Eki dáýir túiisken óliara shaqta Qazaqstanǵa túbegeili jańǵyrý jáne jańa ideialar arqyly bolashaǵyn baiandy ete túsýdiń teńdessiz tarihi múmkindigi berilip otyr.

Men barsha qazaqstandyqtar, ásirese, jas urpaq jańǵyrý jónindegi osynaý usynystardyń mańy­zyn tereń túsinedi dep senemin.

Jańa jaǵdaida jańǵyrýǵa degen ishki umtylys – bizdiń damýymyzdyń eń basty qaǵidasy. Ómir súrý úshin ózgere bilý kerek. Oǵan kónbegender tarih­tyń shańyna kómilip qala beredi.