«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى جارىق كٶردٸ. ۇلت پورتالى ماقالانىڭ تولىق مەتٸنٸن نازارلارىڭىزعا ۇسىنادى.
كٸرٸسپە
ەلٸمٸز جاڭا تاريحي كەزەڭگە اياق باستى. مەن جىل باسىنداعى حالىققا جولداۋىمدا قازاقستاننىڭ ٷشٸنشٸ جاڭعىرۋى باستالعانىن جارييالادىم.
وسىلايشا, بٸز قايتا تٷلەۋدٸڭ ايرىقشا ماڭىزدى ەكٸ پروتسەسٸ – ساياسي رەفورما مەن ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدى قولعا الدىق.
بٸزدٸڭ ماقساتىمىز ايقىن, باعىتىمىز بەلگٸلٸ, ول – ەلەمدەگٸ ەڭ دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلۋ.
اتالعان ەكٸ جاڭعىرۋ پروتسەسٸنٸڭ دە ناقتى ماقسات-مٸندەتتەرٸ, باسىمدىقتارى مەن وعان جەتكٸزەتٸن جولدارى بار. مەن كٶزدەگەن جۇمىستارىمىزدىڭ بەرٸ دەر ۋاقىتىندا جەنە بارىنشا تيٸمدٸ جٷزەگە اسارىنا سەنٸمدٸمٸن. بٸراق, ويلاعانىمىز ورىندالۋ ٷشٸن مۇنىڭ ٶزٸ جەتكٸلٸكسٸز.
ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ سانامىز ٸسٸمٸزدەن وزىپ جٷرۋٸ, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى تيٸس.
بۇل ساياسي جەنە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋلاردى تولىقتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ٶزەگٸنە اينالادى.
رۋحاني جاڭعىرۋ تەك بٷگٸن باستالاتىن جۇمىس ەمەس.
بٸز تەۋەلسٸزدٸك كەزەڭٸندە بۇل باعىتتا بٸرنەشە اۋقىمدى ٸس اتقاردىق.
2004 جىلى «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستان اۋماعىنداعى تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەر مەن نىسانداردى جاڭعىرتتىق. 2013 جىلى «حالىق – تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى ارقىلى ەلەمنٸڭ ەڭ بەلدٸ ارحيۆتەرٸنەن تٶل تاريحىمىزعا قاتىستى قۇجاتتاردى جٷيەلٸ تٷردە جيناپ, زەرتتەدٸك. ەندٸ وسىنىڭ بەرٸنەن دە اۋقىمدى جەنە ٸرگەلٸ جۇمىستاردى باستاعالى وتىرمىز. مەن ەلٸمٸز مىقتى, ەرٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى بٸرتۇتاس ۇلت بولۋ ٷشٸن بولاشاققا قالاي قادام باساتىنىمىز جەنە بۇقارالىق سانانى قالاي ٶزگەرتەتٸنٸمٸز تۋرالى كٶزقاراستارىمدى ورتاعا سالۋدى جٶن كٶردٸم.
ٸ. ححٸ عاسىرداعى ۇلتتىق سانا تۋرالى
كٷللٸ جەر جٷزٸ بٸزدٸڭ كٶز الدىمىزدا ٶزگەرۋدە. ەلەمدە باعىتى ەلٸ بۇلىڭعىر, جاڭا تاريحي كەزەڭ باستالدى. كٷن ساناپ ٶزگەرٸپ جاتقان دٷبٸرلٸ دٷنيەدە سانا-سەزٸمٸمٸز بەن دٷنيەتانىمىمىزعا ەبدەن سٸڭٸپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلماساق, كٶش باسىنداعى ەلدەرمەن تەرەزەمٸزدٸ تەڭەپ, يىق تٷيٸستٸرۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶزگەرۋ ٷشٸن ٶزٸمٸزدٸ مىقتاپ قولعا الىپ, زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا دەۋٸردٸڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا سٸڭٸرۋٸمٸز كەرەك.
حح عاسىرداعى باتىستىق جاڭعىرۋ ٷلگٸسٸنٸڭ بٷگٸنگٸ زاماننىڭ بولمىسىنا ساي كەلمەۋٸنٸڭ سىرى نەدە? مەنٸڭشە, باستى كەمشٸلٸگٸ – ولاردىڭ ٶزدەرٸنە عانا تەن قالىبى مەن تەجٸريبەسٸن باسقا حالىقتار مەن ٶركەنيەتتەردٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرمەي, بەرٸنە جاپپاي ەرٸكسٸز تاڭۋىندا. ەجەپتەۋٸر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ٶزٸنٸڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭٸنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى.
جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي بٸلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنٸڭٸزدٸڭ قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي.
بٸراق, ۇلتتىق كودىمدى ساقتايمىن دەپ بويىڭداعى جاقسى مەن جاماننىڭ بەرٸن, ياعني بولاشاققا سەنٸمدٸ نىعايتىپ, العا باستايتىن قاسيەتتەردٸ دە, كەجەگەسٸ كەرٸ تارتىپ تۇراتىن, اياقتان شالاتىن ەدەتتەردٸ دە ۇلتتىق سانانىڭ اياسىندا سٷرلەپ قويۋعا بولمايتىنى ايدان انىق.
جاڭعىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي تاريحي تەجٸريبە مەن ۇلتتىق دەستٷرلەرگە شەكەدەن قاراماۋعا تيٸس. كەرٸسٸنشە, زامانا سىنىنان سٷرٸنبەي ٶتكەن وزىق دەستٷرلەردٸ تابىستى جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتتارىنا اينالدىرا بٸلۋ قاجەت. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدٸڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان نەر الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى.
سونىمەن بٸرگە, رۋحاني جاڭعىرۋ ۇلتتىق سانانىڭ تٷرلٸ پوليۋستەرٸن قيىننان قيىستىرىپ, جاراستىرا الاتىن قۇدٸرەتٸمەن ماڭىزدى.
بۇل – تارلان تاريحتىڭ, جاسامپاز بٷگٸنگٸ كٷن مەن جارقىن بولاشاقتىڭ كٶكجيەكتەرٸن ٷيلەسٸمدٸ ساباقتاستىراتىن ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى.
مەن حالقىمنىڭ تاعىلىمى مول تاريحى مەن ىقىلىم زاماننان ارقاۋى ٷزٸلمەگەن ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەرٸن الداعى ٶركەندەۋدٸڭ بەرٸك دٸڭٸ ەتە وتىرىپ, ەربٸر قادامىن نىق باسۋىن, بولاشاققا سەنٸممەن بەت الۋىن قالايمىن.
بۇل رەتتە, تۇتاس قوعامنىڭ جەنە ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋدىڭ بٸرنەشە باعىتىن اتاپ ٶتەر ەدٸم.
1. بەسەكەلٸك قابٸلەت
قازٸرگٸ تاڭدا جەكە ادام عانا ەمەس, تۇتاس حالىقتىڭ ٶزٸ بەسەكەلٸك قابٸلەتٸن ارتتىرسا عانا تابىسقا جەتۋگە مٷمكٸندٸك الادى.
بەسەكەلٸك قابٸلەت دەگەنٸمٸز – ۇلتتىڭ ايماقتىق نەمەسە جاھاندىق نارىقتا باعاسى, يا بولماسا ساپاسى جٶنٸنەن ٶزگەلەردەن ۇتىمدى دٷنيە ۇسىنا الۋى. بۇل ماتەريالدىق ٶنٸم عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە, بٸلٸم, قىزمەت, زيياتكەرلٸك ٶنٸم نەمەسە ساپالى ەڭبەك رەسۋرستارى بولۋى مٷمكٸن.
بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن ەمەس, ادامدارىنىڭ بەسەكەلٸك قابٸلەتٸمەن ايقىندالادى. سوندىقتان, ەربٸر قازاقستاندىق, سول ارقىلى تۇتاس ۇلت ححٸ عاسىرعا لايىقتى قاسيەتتەرگە يە بولۋى كەرەك. مىسالى, كومپيۋتەرلٸك ساۋاتتىلىق, شەت تٸلدەرٸن بٸلۋ, مەدەني اشىقتىق سيياقتى فاكتورلار ەركٸمنٸڭ العا باسۋىنا سٶزسٸز قاجەتتٸ العىشارتتاردىڭ ساناتىندا.
سول سەبەپتٸ, «تسيفرلى قازاقستان», «ٷش تٸلدە بٸلٸم بەرۋ», «مەدەني جەنە كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸم» سيياقتى باعدارلامالار – ۇلتىمىزدى, ياعني بارشا قازاقستاندىقتاردى ححٸ عاسىردىڭ تالاپتارىنا دايارلاۋدىڭ قامى.
2. پراگماتيزم
قانىمىزعا سٸڭگەن كٶپتەگەن داعدىلار مەن تاپتاۋرىن بولعان قاساڭ قاعيدالاردى ٶزگەرتپەيٸنشە, بٸزدٸڭ تولىققاندى جاڭعىرۋىمىز مٷمكٸن ەمەس.
تٶل تاريحىمىزعا, بابالارىمىزدىڭ ٶمٸر سالتىنا بٸر سەت ٷڭٸلٸپ كٶرسەك, شىنايى پراگماتيزمنٸڭ تالاي جارقىن ٷلگٸلەرٸن تابۋعا بولادى.
حالقىمىز عاسىرلار بويى تۋعان جەردٸڭ تابيعاتىن كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ونىڭ بايلىعىن ٷنەمدٸ, ەرٸ ورىندى جۇمسايتىن تەڭدەسٸ جوق ەكولوگييالىق ٶمٸر سالتىن ۇستانىپ كەلدٸ.
تەك ٶتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا, نەبەرٸ بٸرنەشە جىل ٸشٸندە ميلليونداعان گەكتار دالامىز اياۋسىز جىرتىلدى. ىقىلىم زامانداردان بەرٸ ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلگەن ۇلتتىق پراگماتيزم ساناۋلى جىلدا ادام تانىماستاي ٶزگەرٸپ, اس تا تٶك ىسىراپشىلدىققا ۇلاستى. سونىڭ كەسٸرٸنەن, جەر-انا جاراتىلعاننان بەرٸ شٶبٸنٸڭ باسى تۇلپارلاردىڭ تۇياعىمەن عانا تاپتالعان دالانىڭ بارلىق قۇنارى قۇردىمعا كەتتٸ. تٷگٸن تارتساڭ مايى شىعاتىن مىڭداعان گەكتار مييالى جەرلەرٸمٸز ەكولوگييالىق اپات ايماقتارىنا, ارال تەڭٸزٸ اڭقاسى كەپكەن قۋ مەديەن شٶلگە اينالدى.
وسىنىڭ بەرٸ – جەرگە اسا نەمقۇرايلى قاراۋدىڭ اششى مىسالى.
بٸز جاڭعىرۋ جولىندا بابالاردان ميراس بولىپ, قانىمىزعا سٸڭگەن, بٷگٸندە تامىرىمىزدا بٷلكٸلدەپ جاتقان ٸزگٸ قاسيەتتەردٸ قايتا تٷلەتۋٸمٸز كەرەك.
پراگماتيزم – ٶزٸڭنٸڭ ۇلتتىق جەنە جەكە بايلىعىڭدى ناقتى بٸلۋ, ونى ٷنەمدٸ پايدالانىپ, سوعان سەيكەس بولاشاعىڭدى جوسپارلاي الۋ, ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلىققا, داڭعويلىق پەن كەردەڭدٸككە جول بەرمەۋ دەگەن سٶز. قازٸرگٸ قوعامدا شىنايى مەدەنيەتتٸڭ بەلگٸسٸ – ورىنسىز سەن-سالتانات ەمەس. كەرٸسٸنشە, ۇستامدىلىق, قاناعاتشىلدىق پەن قاراپايىمدىلىق, ٷنەمشٸلدٸك پەن ورىندى پايدالانۋ كٶرگەندٸلٸكتٸ كٶرسەتەدٸ.
ناقتى ماقساتقا جەتۋگە, بٸلٸم الۋعا, سالاماتتى ٶمٸر سالتىن ۇستانۋعا, كەسٸبي تۇرعىدان جەتٸلۋگە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, وسى جولدا ەر نەرسەنٸ ۇتىمدى پايدالانۋ – مٸنەز-قۇلىقتىڭ پراگماتيزمٸ دەگەن وسى.
بۇل – زاماناۋي ەلەمدەگٸ بٸردەن-بٸر تابىستى ٷلگٸ. ۇلت نەمەسە جەكە ادام ناقتى بٸر مەجەگە بەت تٷزەپ, سوعان ماقساتتى تٷردە ۇمتىلماسا, ەرتەڭ ٸسكە اسپاق تٷگٸلٸ, ەلدٸ قۇردىمعا باستايتىن پوپۋليستٸك يدەولوگييالار پايدا بولادى.
ٶكٸنٸشكە قاراي, تاريحتا تۇتاس ۇلتتاردىڭ ەشقاشان ورىندالمايتىن ەلەس يدەولوگييالارعا شىرمالىپ, اقىرى سۋ تٷبٸنە كەتكەنٸ تۋرالى مىسالدار از ەمەس. ٶتكەن عاسىردىڭ باستى ٷش يدەولوگيياسى – كوممۋنيزم, فاشيزم جەنە ليبەراليزم بٸزدٸڭ كٶز الدىمىزدا كٷيرەدٸ.
بٷگٸندە راديكالدى يدەولوگييالار عاسىرى كەلمەسكە كەتتٸ. ەندٸ ايقىن, تٷسٸنٸكتٸ جەنە بولاشاققا جٸتٸ كٶز تٸككەن باعدارلار كەرەك. ادامنىڭ دا, تۇتاس ۇلتتىڭ دا ناقتى ماقساتقا جەتۋٸن كٶزدەيتٸن وسىنداي باعدارلار عانا دامۋدىڭ كٶگٸنە تەمٸرقازىق بولا الادى. ەڭ باستىسى, ولار ەلدٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ مەن شاما-شارقىن مۇقييات ەسكەرۋگە تيٸس.
ياعني, رەاليزم مەن پراگماتيزم عانا تاياۋ ونجىلدىقتاردىڭ ۇرانى بولۋعا جارايدى.
3. ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋ
ۇلتتىق جاڭعىرۋ دەگەن ۇعىمنىڭ ٶزٸ ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدەنۋٸن بٸلدٸرەدٸ.
ونىڭ ەكٸ قىرى بار.
بٸرٸنشٸدەن, ۇلتتىق سانا-سەزٸمنٸڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتۋ.
ەكٸنشٸدەن, ۇلتتىق بولمىستىڭ ٶزەگٸن ساقتاي وتىرىپ, ونىڭ بٸرقاتار سيپاتتارىن ٶزگەرتۋ.
قازٸر سالتانات قۇرىپ تۇرعان جاڭعىرۋ ٷلگٸلەرٸنٸڭ قانداي قاتەرٸ بولۋى مٷمكٸن?
قاتەر جاڭعىرۋدى ەركٸمنٸڭ ۇلتتىق دامۋ ٷلگٸسٸن بەرٸنە ورتاق, ەمبەباپ ٷلگٸگە الماستىرۋ رەتٸندە قاراستىرۋدا بولىپ وتىر. الايدا, ٶمٸردٸڭ ٶزٸ بۇل پايىمنىڭ تٷبٸرٸمەن قاتە ەكەنٸن كٶرسەتٸپ بەردٸ. ٸس جٷزٸندە ەربٸر ٶڭٸر مەن ەربٸر مەملەكەت ٶزٸنٸڭ دەربەس دامۋ ٷلگٸسٸن قالىپتاستىرۋدا.
ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەرٸمٸز, تٸلٸمٸز بەن مۋزىكامىز, ەدەبيەتٸمٸز, جورالعىلارىمىز, بٸر سٶزبەن ايتقاندا ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا مەڭگٸ قالۋعا تيٸس.
ابايدىڭ دانالىعى, ەۋەزوۆتٸڭ عۇلامالىعى, جامبىلدىڭ جىرلارى مەن قۇرمانعازىنىڭ كٷيلەرٸ, عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن بابالار ٷنٸ – بۇلار بٸزدٸڭ رۋحاني مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ بٸر پاراسى عانا.
سونىمەن بٸرگە, جاڭعىرۋ ۇعىمىنىڭ ٶزٸ مەيلٸنشە كٶنەرگەن, جاھاندىق ەلەممەن قابىسپايتىن كەيبٸر داعدىلار مەن ەدەتتەردەن ارىلۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
مىسالى, جەرشٸلدٸكتٸ الايىق. ەرينە, تۋعان جەردٸڭ تاريحىن بٸلگەن جەنە ونى ماقتان ەتكەن دۇرىس. بٸراق, ودان دا ماڭىزدىراق مەسەلەنٸ – ٶزٸڭنٸڭ بٸرتۇتاس ۇلى ۇلتتىڭ پەرزەنتٸ ەكەنٸڭدٸ ۇمىتۋعا ەستە بولمايدى.
بٸز ەركٸم جەكە باسىنىڭ قانداي دا بٸر ٸسكە قوسقان ٷلەسٸ مەن كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸنە قاراپ باعالاناتىن مەريتوكراتييالىق قوعام قۇرىپ جاتىرمىز. بۇل جٷيە جەڭ ۇشىنان جالعاسقان تامىر-تانىستىقتى كٶتەرمەيدٸ.
وسىنىڭ بەرٸن ەگجەي-تەگجەيلٸ ايتىپ وتىرعانداعى ماقساتىم – بويىمىزداعى جاقسى مەن جاماندى سانامالاپ, تەرۋ ەمەس. مەن قازاقستاندىقتاردىڭ ەشقاشان بۇلجىمايتىن ەكٸ ەرەجەنٸ تٷسٸنٸپ, بايىبىنا بارعانىن قالايمىن.
بٸرٸنشٸسٸ – ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مەدەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى.
ەكٸنشٸسٸ – العا باسۋ ٷشٸن ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگٸ بولاتىن ٶتكەننٸڭ كەرتارتپا تۇستارىنان باس تارتۋ كەرەك.
4. بٸلٸمنٸڭ سالتانات قۇرۋى
بٸلٸمدٸ, كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ بولۋعا ۇمتىلۋ – بٸزدٸڭ قانىمىزدا بار قاسيەت.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا قىرۋار جۇمىس جاسالدى. بٸز ون مىڭداعان جاستى ەلەمنٸڭ ماڭدايالدى ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە وقىتىپ, دايىندادىق. بۇل جۇمىس ٶتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا قولعا الىنعان «بولاشاق» باعدارلاماسىنان باستالدى. ەلٸمٸزدە ٶتە جوعارى دەڭگەيدەگٸ بٸرقاتار ۋنيۆەرسيتەتتەر اشىلدى, زيياتكەرلٸك مەكتەپتەر جٷيەسٸ قالىپتاستى. باسقا دا كٶپتەگەن ٸس تىندىرىلدى.
دەگەنمەن, بٸلٸمنٸڭ سالتاناتى جالپىعا ورتاق بولۋعا تيٸس. ونىڭ ايقىن دا, بۇلتارتپاس سەبەپتەرٸ بار. تەحنولوگييالىق رەۆوليۋتسييانىڭ بەتالىسىنا قاراساق, تاياۋ ونجىلدىق ۋاقىتتا قازٸرگٸ كەسٸپتەردٸڭ جارتىسى جويىلىپ كەتەدٸ.
ەكونوميكانىڭ كەسٸپتٸك سيپاتى بۇرىن-سوڭدى ەشبٸر دەۋٸردە مۇنشاما جەدەل ٶزگەرمەگەن.
بٸز بٷگٸنگٸ جاڭا اتاۋلى ەرتەڭ-اق ەسكٸگە اينالاتىن, جٷرٸسٸ جىلدام دەۋٸرگە اياق باستىق. بۇل جاعدايدا كەسٸبٸن نەعۇرلىم قينالماي, جەڭٸل ٶزگەرتۋگە قابٸلەتتٸ, اسا بٸلٸمدار ادامدار عانا تابىسقا جەتەدٸ.
وسىنى بەك تٷسٸنگەندٸكتەن, بٸز بٸلٸمگە بٶلٸنەتٸن بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ٷلەسٸ جٶنٸنەن ەلەمدەگٸ ەڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەردٸڭ ساناتىنا قوسىلىپ وتىرمىز.
تابىستى بولۋدىڭ ەڭ ٸرگەلٸ, باستى فاكتورى بٸلٸم ەكەنٸن ەركٸم تەرەڭ تٷسٸنۋٸ كەرەك. جاستارىمىز باسىمدىق بەرەتٸن مەجەلەردٸڭ قاتارىندا بٸلٸم ەردايىم بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرۋى شارت. سەبەبٸ, قۇندىلىقتار جٷيەسٸندە بٸلٸمدٸ بەرٸنەن بيٸك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدٸ.
5. قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسييالىق ەمەس, ەۆوليۋتسييالىق دامۋى
بيىل ەۋرازييا قۇرلىعىنىڭ ۇلان-عايىر اۋماعىن استاڭ-كەستەڭ ەتكەن 1917 جىلدىڭ قازان ايىنداعى وقيعاعا 100 جىل تولادى.
كٷللٸ حح عاسىر رەۆوليۋتسييالىق سٸلكٸنٸستەرگە تولى بولدى. بۇل وسى اۋماقتاعى بارشا ۇلتتارعا مەيلٸنشە ەسەر ەتٸپ, بٷكٸل بولمىسىن ٶزگەرتتٸ.
ەربٸر جۇرت تاريحتان ٶزٸنشە تاعىلىم الادى, بۇل – ەركٸمنٸڭ ٶز ەركٸندەگٸ شارۋا.
بٸرەۋگە ٶزٸڭنٸڭ كٶزقاراسىڭدى ەرٸكسٸز تاڭۋعا ەشقاشان بولمايدى. بٸزگە تاريح تۋرالى ٶزدەرٸنٸڭ سۋبەكتيۆتٸ پايىمدارىن تىقپالاۋعا دا ەشكٸمنٸڭ قاقىسى جوق.
ٶتكەن حح عاسىر حالقىمىز ٷشٸن قاسٸرەتكە تولى, زوبالاڭ دا زۇلمات عاسىر بولدى.
بٸرٸنشٸدەن, ۇلتتىق دامۋدىڭ ىقىلىم زاماننان جالعاسىپ كەلە جاتقان ٶزٸمٸزگە عانا تەن جولى بٸرجولا كٷيرەتٸلٸپ, قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ بٸزگە جات ٷلگٸسٸ ەرٸكسٸز تاڭىلدى.
ەكٸنشٸدەن, ۇلتىمىزعا ادام ايتقىسىز دەموگرافييالىق سوققى جاسالدى. ونىڭ جاراسى بٸر عاسىردان بەرٸ ەلٸ جازىلماي كەلەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, قازاقتىڭ تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸ قۇردىمعا كەتە جازدادى.
تٶرتٸنشٸدەن, ەلٸمٸزدٸڭ كٶپتەگەن ٶڭٸرلەرٸ ەكولوگييالىق اپات ايماقتارىنا اينالدى.
ەرينە, تاريح تەك اقتاڭداقتاردان تۇرمايدى.
حح عاسىر قازاقستانعا بٸرقاتار يگٸلٸكتەرٸن دە بەردٸ.
يندۋسترييالاندىرۋدى, ەلەۋمەتتٸك جەنە ٶندٸرٸستٸك ينفراقۇرىلىمداردىڭ قۇرىلۋىن, جاڭا ينتەلليگەنتسييانىڭ قالىپتاسۋىن وسىعان جاتقىزۋعا بولادى.
بۇل كەزەڭدە ەلٸمٸزدە بەلگٸلٸ بٸر جاڭعىرۋ بولدى. بٸراق, بۇل – ۇلتتىڭ ەمەس, اۋماقتىڭ جاڭعىرۋى ەدٸ.
بٸز تاريحتىڭ ساباعىن ايقىن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. رەۆوليۋتسييالار دەۋٸرٸ ەلٸ بٸتكەن جوق. تەك ونىڭ فورماسى مەن مازمۇنى تٷبەگەيلٸ ٶزگەردٸ.
بٸزدٸڭ كەشەگٸ تاريحىمىز بۇلتارتپاس بٸر اقيقاتقا – ەۆوليۋتسييالىق دامۋ عانا ۇلتتىڭ ٶركەندەۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸنە كٶزٸمٸزدٸ جەتكٸزدٸ.
بۇدان ساباق الا بٸلمەسەك, تاعى دا تاريحتىڭ تەمٸر قاقپانىنا تٷسەمٸز. ەندەشە, ەۆوليۋتسييالىق دامۋ قاعيداسى ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ جەكە باسىنىڭ دەربەس باعدارىنا اينالۋعا تيٸس.
بٸراق, قوعامنىڭ ەۆوليۋتسييالىق دامۋى قاعيدا رەتٸندە مەڭگٸ تۇمشالانۋدىڭ سينونيمٸ ەمەس.
سول سەبەپتٸ, تاريحتىڭ اششى ساباعىن تٷسٸنٸپ قانا قويماي, ٶزٸمٸز كٷندە كٶرٸپ جٷرگەن قازٸرگٸ قۇبىلىستاردان وي تٷيٸپ, بولاشاقتىڭ بەتالىسىنا قاراپ, پايىم جاساي بٸلۋ دە ايرىقشا ماڭىزدى.
بٷگٸندە رەۆوليۋتسييالار ٶڭٸن ٶزگەرتٸپ, ۇلتتىق, دٸني, مەدەني, سەپاراتيستٸك پەردە جامىلدى. بٸراق, بەرٸ دە, تٷپتەپ كەلگەندە, قانتٶگٸسپەن, ەكونوميكالىق كٷيرەۋمەن اياقتالاتىنىن كٶرٸپ وتىرمىز.
سوندىقتان, ەلەمدەگٸ وقيعالاردى وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ, قورىتىندى جاساۋ – قوعامنىڭ دا, ساياسي پارتييالار مەن قوزعالىستاردىڭ دا, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ دە اۋقىمدى دٷنيەتانىمدىق, رۋحاني جۇمىسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ.
6. سانانىڭ اشىقتىعى
كٶپتەگەن پروبلەما ەلەمنٸڭ قارقىندى ٶزگەرٸپ جاتقانىنا قاراماستان, بۇقارالىق سانا-سەزٸمنٸڭ «وت باسى, وشاق قاسى» اياسىندا قالۋىنان تۋىندايدى.
بٸر قاراعاندا, جەر جٷزٸندەگٸ ميللياردتان استام ادام ٶزٸنٸڭ تۋعان تٸلٸمەن قاتار, كەسٸبي بايلانىس قۇرالى رەتٸندە جاپاتارماعاي وقىپ جاتقان اعىلشىن تٸلٸن بٸزدٸڭ دە جاپپاي جەنە جەدەل ٷيرەنۋٸمٸز كەرەكتٸگٸ ەش دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەيتٸندەي.
ەۋروپالىق وداقتىڭ 400 ميلليوننان استام تۇرعىنى انا تٸلدەرٸ – نەمٸس, فرانتسۋز, يسپان, يتاليان نەمەسە باسقا دا تٸلدەردٸ سىيلاماي ما? ەلدە 100 ميلليونداعان قىتاي مەن يندونەزييالىقتار, مالايلار اعىلشىن تٸلٸن ەرٸككەننەن ٷيرەنٸپ جاتىر ما?
بۇل – بەزبٸرەۋلەردٸڭ ەنشەيٸن قالاۋى ەمەس, جاھاندىق ەلەمگە ەركٸن كٸرٸگٸپ, جۇمىس ٸستەۋدٸڭ باستى شارتى.
بٸراق, مەسەلە بۇعان دا تٸرەلٸپ تۇرعان جوق. سانانىڭ اشىقتىعى زەردەنٸڭ ٷش ەرەكشەلٸگٸن بٸلدٸرەدٸ.
بٸرٸنشٸدەن, ول دٷيٸم دٷنيەدە, جەر شارىنىڭ ٶزٸڭە قاتىستى اۋماعىندا جەنە ٶز ەلٸڭنٸڭ اينالاسىندا نە بولىپ جاتقانىن تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, ول جاڭا تەحنولوگييانىڭ اعىنى الىپ كەلەتٸن ٶزگەرٸستەردٸڭ بەرٸنە دايىن بولۋ دەگەن سٶز. تاياۋداعى ون جىلدا بٸزدٸڭ ٶمٸر سالتىمىز: جۇمىس, تۇرمىس, دەمالىس, باسپانا, ادامي قاتىناس تەسٸلدەرٸ, قىسقاسى, بارلىعى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرەدٸ. بٸز بۇعان دا دايىن بولۋىمىز كەرەك.
ٷشٸنشٸدەن, بۇل – ٶزگەلەردٸڭ تەجٸريبەسٸن الىپ, ەڭ وزىق جەتٸستٸكتەرٸن بويعا سٸڭٸرۋ مٷمكٸندٸگٸ. ازيياداعى ەكٸ ۇلى دەرجاۆا – جاپونييا مەن قىتايدىڭ بٷگٸنگٸ كەلبەتٸ – وسى مٷمكٸندٸكتەردٸ تيٸمدٸ پايدالانۋدىڭ ناعىز ٷلگٸسٸ.
«ٶزٸمدٸكٸ عانا تاڭسىق, ٶزگەنٸكٸ – قاڭسىق» دەپ كەرٸ تارتپاي, اشىق بولۋ, باسقالاردىڭ ەڭ وزىق جەتٸستٸكتەرٸن قابىلداي بٸلۋ, بۇل – تابىستىڭ كٸلتٸ, ەرٸ اشىق زەردەنٸڭ باستى كٶرسەتكٸشتەرٸنٸڭ بٸرٸ.
ەگەر قازاقستاندىقتار جەر جٷزٸنە ٷيدەن شىقپاي, تەرەزەدەن تەلمٸرٸپ وتىرىپ باعا بەرەتٸن بولسا, ەلەمدە, قۇرلىقتا, تٸپتٸ ٸرگەدەگٸ ەلدەردە قانداي داۋىل سوعىپ جاتقانىن كٶرە المايدى.
كٶكجيەكتٸڭ ارعى جاعىندا نە بولىپ جاتقانىن دا بٸلە المايدى. تٸپتٸ, بٸرقاتار ۇستانىمدارىمىزدى تٷبەگەيلٸ قايتا قاراۋعا مەجبٷرلەيتٸن سىرتقى ىقپالداردىڭ بايىبىنا بارىپ, تٷسٸنە دە الماي قالادى.
ٸٸ. تاياۋ جىلدارداعى مٸندەتتەر
قوعامدىق سانا جاڭعىرۋدىڭ نەگٸزگٸ قاعيدالارىن قالىپتاستىرۋدى عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە, بٸزدٸڭ زامان سىناعىنا لايىقتى تٶتەپ بەرۋٸمٸزگە قاجەتتٸ ناقتى جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋىمىزدى دا تالاپ ەتەدٸ.
وسىعان بايلانىستى, مەن الداعى جىلداردا مىقتاپ قولعا الۋ قاجەت بولاتىن بٸرنەشە جوبانى ۇسىنامىن.
بٸرٸنشٸدەن, قازاق تٸلٸن بٸرتٸندەپ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ جۇمىستارىن باستاۋىمىز كەرەك. بٸز بۇل مەسەلەگە نەعۇرلىم دەيەكتٸلٸك قاجەتتٸگٸن تەرەڭ تٷسٸنٸپ, بايىپپەن قاراپ كەلەمٸز جەنە وعان كٸرٸسۋگە تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ مۇقييات دايىندالدىق.
قازاق تٸلٸنٸڭ ەلٸپبيٸ تىم تەرەڭنەن تامىر تارتاتىنىن بٸلەسٸزدەر.
VI-VII عاسىرلار – ەرتە ورتا عاسىر كەزەڭٸ. بۇل ۋاقىتتا ەۋرازييا قۇرلىعىندا عىلىمعا «ورحون-ەنيسەي جازۋلارى» دەگەن اتاۋمەن تانىلعان كٶنە تٷركٸلەردٸڭ رۋنيكالىق جازۋى پايدا بولىپ, قولدانىلدى.
بۇل ادامزات تاريحىنداعى ەڭ كٶنە ەلٸپبيلەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە بەلگٸلٸ.
V-XV عاسىرلاردا تٷركٸ تٸلٸ ەۋرازييا قۇرلىعىنىڭ اسا اۋقىمدى بٶلٸگٸندە ۇلتارالىق قاتىناس تٸلٸ بولدى.
مەسەلەن, التىن وردانىڭ بٷكٸل رەسمي قۇجاتتارى مەن حالىقارالىق حات-حابارلارى نەگٸزٸنەن ورتاعاسىرلىق تٷركٸ تٸلٸندە جازىلىپ كەلدٸ.
حالقىمىز يسلام دٸنٸن قابىلداعان سوڭ رۋنيكالىق جازۋلار بٸرتٸندەپ ىسىرىلىپ, اراب تٸلٸ مەن اراب ەلٸپبيٸ تارالا باستادى.
ح عاسىردان حح عاسىرعا دەيٸن, 900 جىل بويى قازاقستان اۋماعىندا اراب ەلٸپبيٸ قولدانىلدى.
1929 جىلعى 7 تامىزدا كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتٸ مەن كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسٸنٸڭ پرەزيديۋمى لاتىنداندىرىلعان جاڭا ەلٸپبي – «بٸرتۇتاس تٷركٸ الفاۆيتٸن» ەنگٸزۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى.
لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ نەگٸزٸندە جاسالعان جازۋ ٷلگٸسٸ 1929 جىلدان 1940 جىلعا دەيٸن قولدانىلىپ, كەيٸن كيريلليتساعا اۋىستىرىلدى.
1940 جىلعى 13 قاراشادا «قازاق جازۋىن لاتىنداندىرىلعان ەلٸپبيدەن ورىس گرافيكاسى نەگٸزٸندەگٸ جاڭا ەلٸپبيگە كٶشٸرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى.
وسىلايشا, قازاق تٸلٸنٸڭ ەلٸپبيٸن ٶزگەرتۋ تاريحى نەگٸزٸنەن ناقتى ساياسي سەبەپتەرمەن ايقىندالىپ كەلدٸ.
مەن 2012 جىلعى جەلتوقسان ايىندا جارييا ەتكەن «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىندا «2025 جىلدان باستاپ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋگە كٸرٸسۋٸمٸز كەرەكتٸگٸن» مەلٸمدەدٸم.
بۇل – سول كەزدەن بارلىق سالالاردا بٸز لاتىن قارپٸنە كٶشۋدٸ باستايمىز دەگەن سٶز.
ياعني, 2025 جىلعا قاراي ٸس قاعازدارىن, مەرزٸمدٸ باسپاسٶزدٸ, وقۋلىقتاردى, بەرٸن دە لاتىن ەلٸپبيٸمەن باسىپ شىعارا باستاۋعا تيٸسپٸز.
ول كەزەڭ دە تاياپ قالدى, سوندىقتان بٸز ۋاقىت ۇتتىرماي, بۇل جۇمىستى وسى باستان قولعا الۋىمىز كەرەك. بٸز وسىناۋ اۋقىمدى جۇمىستى باستاۋعا قاجەتتٸ دايىندىق جۇمىستارىنا قازٸردەن كٸرٸسەمٸز. ٷكٸمەت قازاق تٸلٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋدٸڭ ناقتى كەستەسٸن جاساۋى كەرەك.
لاتىنشاعا كٶشۋدٸڭ تەرەڭ لوگيكاسى بار. بۇل قازٸرگٸ زامانعى تەحنولوگييالىق ورتانىڭ, كوممۋنيكاتسييانىڭ, سونداي-اق, ححٸ عاسىرداعى عىلىمي جەنە بٸلٸم بەرۋ پروتسەسٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنە بايلانىستى.
مەكتەپ قابىرعاسىندا بالالارىمىز اعىلشىن تٸلٸن وقىپ, لاتىن ەرٸپتەرٸن ونسىز دا ٷيرەنٸپ جاتىر. سوندىقتان, جاس بۋىن ٷشٸن ەشقانداي قيىندىق, كەدەرگٸلەر بولماق ەمەس.
2017 جىلدىڭ اياعىنا دەيٸن عالىمداردىڭ كٶمەگٸمەن, بارشا قوعام ٶكٸلدەرٸمەن اقىلداسا وتىرىپ, قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ جاڭا گرافيكاداعى بٸرىڭعاي ستاندارتتى نۇسقاسىن قابىلداۋ كەرەك. 2018 جىلدان باستاپ جاڭا ەلٸپبيدٸ ٷيرەتەتٸن مامانداردى جەنە ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان وقۋلىقتاردى دايىنداۋعا كٸرٸسۋٸمٸز قاجەت.
الداعى 2 جىلدا ۇيىمداستىرۋ جەنە ەدٸستەمەلٸك جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋگە تيٸس.
ەرينە, جاڭا ەلٸپبيگە بەيٸمدەلۋ كەزەڭٸندە بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت كيريلليتسا الفاۆيتٸ دە قولدانىلا تۇرادى.
ەكٸنشٸدەن, قوعامدىق جەنە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا «جاڭا گۋمانيتارلىق بٸلٸم. قازاق تٸلٸندەگٸ 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن قولعا الامىز.
ونىڭ مەنٸ مىنادا:
1. بٸز تاريح, ساياساتتانۋ, ەلەۋمەتتانۋ, فيلوسوفييا, پسيحولوگييا, مەدەنيەتتانۋ جەنە فيلولوگييا عىلىمدارى بويىنشا ستۋدەنتتەرگە تولىققاندى بٸلٸم بەرۋگە قاجەتتٸ بارلىق جاعدايدى جاساۋعا تيٸسپٸز. گۋمانيتارلىق زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى گۋمانيتارلىق كافەدرالاردى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ ارقىلى مەملەكەتتٸڭ قولداۋىنا يە بولادى. بٸزگە ينجەنەرلەر مەن دەرٸگەرلەر عانا ەمەس, قازٸرگٸ زاماندى جەنە بولاشاقتى تەرەڭ تٷسٸنە الاتىن بٸلٸمدٸ ادامدار دا اۋاداي قاجەت.
2. بٸز الداعى بٸرنەشە جىلدا گۋمانيتارلىق بٸلٸمنٸڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا ەلەمدەگٸ ەڭ جاقسى 100 وقۋلىقتى ەرتٷرلٸ تٸلدەردەن قازاق تٸلٸنە اۋدارىپ, جاستارعا دٷنيە جٷزٸندەگٸ تاڭداۋلى ٷلگٸلەردٸڭ نەگٸزٸندە بٸلٸم الۋعا مٷمكٸندٸك جاسايمىز. 2018-2019 وقۋ جىلىنىڭ ٶزٸندە ستۋدەنتتەردٸ وسى وقۋلىقتارمەن وقىتا باستاۋعا تيٸسپٸز.
3. ول ٷشٸن قازٸرگٸ اۋدارمامەن اينالىساتىن قۇرىلىمدار نەگٸزٸندە مەملەكەتتٸك ەمەس ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىن قۇرۋ كەرەك. ول ٷكٸمەتتٸڭ تاپسىرىسى بويىنشا 2017 جىلدىڭ جازىنان تيٸستٸ جۇمىستارعا كٸرٸسە بەرگەنٸ جٶن.
بۇل باعدارلاما ارقىلى نەگە قول جەتكٸزەمٸز?
ەڭ الدىمەن, جٷز مىڭداعان ستۋدەنتكە جاڭا ساپالىق دەڭگەيدە بٸلٸم بەرە باستايمىز.
بۇل – بٸلٸم سالاسىنداعى جاھاندىق بەسەكەگە نەعۇرلىم بەيٸمدەلگەن مامانداردى دايارلاۋ دەگەن سٶز.
وعان قوسا, جاڭا ماماندار اشىقتىق, پراگماتيزم مەن بەسەكەلٸك قابٸلەت سيياقتى سانانى جاڭعىرتۋدىڭ نەگٸزگٸ قاعيدالارىن قوعامدا ورنىقتىراتىن باستى كٷشكە اينالادى. وسىلايشا, بولاشاقتىڭ نەگٸزٸ بٸلٸم وردالارىنىڭ اۋديتورييالارىندا قالانادى.
بٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك جەنە گۋمانيتارلىق بٸلٸمٸمٸز ۇزاق جىلدار بويى بٸر عانا ٸلٸمنٸڭ اياسىندا شەكتەلٸپ, دٷنيەگە بٸر عانا كٶزقاراسپەن قاراۋعا مەجبٷر بولدىق. ەلەمنٸڭ ٷزدٸك 100 وقۋلىعىنىڭ قازاق تٸلٸندە شىعۋى 5-6 جىلدان كەيٸن-اق جەمٸسٸن بەرە باستايدى. سول سەبەپتٸ, ۋاقىت ۇتتىرماي, ەڭ زاماناۋي, تاڭداۋلى ٷلگٸلەردٸ الىپ, ولاردىڭ قازاق تٸلٸندەگٸ اۋدارماسىن جاساۋىمىز كەرەك.
بۇل – مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ.
ٷكٸمەت مۇنى اۋدارماشى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ, اۆتورلىق قۇقىق, وقۋ-ەدٸستەمەلٸك باعدارلامالار مەن پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامدى بەلگٸلەۋ سيياقتى جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, كەشەندٸ تٷردە شەشۋٸ كەرەك.
ٷشٸنشٸدەن, قازاق «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تٸك» دەپ بەكەر ايتپاعان.
پاتريوتيزم كٸندٸك قانىڭ تامعان جەرٸڭە, ٶسكەن اۋىلىڭا, قالاڭ مەن ٶڭٸرٸڭە, ياعني تۋعان جەرٸڭە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتەن باستالادى.
سول سەبەپتٸ, مەن «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋدى ۇسىنامىن. ونىڭ اۋقىمى ٸزٸنشە وپ-وڭاي كەڭەيٸپ, «تۋعان ەلگە» ۇلاسادى.
مەسەلەن, «اۋىلىم – ەنٸم» اتتى ەندٸ ايتقاندا, «تۋعان جەرٸن سٷيە الماعان, سٷيە الار ما تۋعان ەلٸن» دەپ شىرقايتىن ەدٸك قوي. باجايلاپ قاراساق, بۇل – ماعىناسى ٶتە تەرەڭ سٶزدەر.
باعدارلاما نەگە «تۋعان جەر» دەپ اتالادى? ادام بالاسى – شەكسٸز زەردەنٸڭ عانا ەمەس, عاجايىپ سەزٸمنٸڭ يەسٸ. تۋعان جەر – ەركٸمنٸڭ شىر ەتٸپ جەرگە تٷسكەن, باۋىرىندا ەڭبەكتەپ, قاز باسقان قاسيەتتٸ مەكەنٸ, تالاي جاننىڭ ٶمٸر-باقي تۇراتىن ٶلكەسٸ. ونى قايدا جٷرسە دە جٷرەگٸنٸڭ تٷبٸندە ەلديلەپ ٶتپەيتٸن جان بالاسى بولمايدى.
تۋعان جەرگە, ونىڭ مەدەنيەتٸ مەن سالت-دەستٷرلەرٸنە ايرىقشا ٸڭكەرلٸكپەن اتسالىسۋ – شىنايى پاتريوتيزمنٸڭ ماڭىزدى كٶرٸنٸستەرٸنٸڭ بٸرٸ.
بۇل كەز كەلگەن حالىقتى ەنشەيٸن بٸرٸگە سالعان قاۋىم ەمەس, شىن مەنٸندەگٸ ۇلت ەتەتٸن مەدەني- گەنەتيكالىق كودىنىڭ نەگٸزٸ.
بٸزدٸڭ بابالارىمىز عاسىرلار بويى ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالىپ, جٷگٸرگەن اڭنىڭ تۇياعى توزاتىن ۇلان-عايىر اۋماقتى عانا قورعاعان جوق.
ولار ۇلتتىڭ بولاشاعىن, كەلەر ۇرپاعىن, بٸزدٸ قورعادى. سان تاراپتان سۇقتانعان جات جۇرتقا اتامەكەننٸڭ قارىس قادامىن دا بەرمەي, ۇرپاعىنا ميراس ەتتٸ.
تۋعان جەرگە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸك نەنٸ بٸلدٸرەدٸ, جالپى, باعدارلامانىڭ مەنٸ نەدە?
بٸرٸنشٸ, بۇل بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا اۋقىمدى ٶلكەتانۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸ, ەكولوگييانى جاقسارتۋعا جەنە ەلدٸ مەكەندەردٸ اباتتاندىرۋعا باسا مەن بەرۋدٸ, جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدەگٸ تاريحي ەسكەرتكٸشتەر مەن مەدەني نىسانداردى قالپىنا كەلتٸرۋدٸ كٶزدەيدٸ.
پاتريوتيزمنٸڭ ەڭ جاقسى ٷلگٸسٸ ورتا مەكتەپتە تۋعان جەردٸڭ تاريحىن وقۋدان كٶرٸنٸس تاپسا يگٸ.
تۋعان جەردٸڭ ەربٸر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن ٶزەنٸ تاريحتان سىر شەرتەدٸ. ەربٸر جەر اتاۋىنىڭ تٶركٸنٸ تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن ەڭگٸمەلەر بار. ەربٸر ٶلكەنٸڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسٸمدەرٸ ەل ەسٸندە ساقتالعان بٸرتۋار پەرزەنتتەرٸ بار. وسىنىڭ بەرٸن جاس ۇرپاق بٸلٸپ ٶسۋگە تيٸس.
ەكٸنشٸ, باسقا ايماقتارعا كٶشٸپ كەتسە دە تۋعان جەرلەرٸن ۇمىتپاي, وعان قامقورلىق جاساعىسى كەلگەن كەسٸپكەرلەردٸ, شەنەۋنٸكتەردٸ, زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ مەن جاستاردى ۇيىمداستىرىپ, قولداۋ كەرەك. بۇل – قالىپتى جەنە شىنايى پاتريوتتىق سەزٸم, ول ەركٸمدە بولۋى مٷمكٸن. وعان تىيىم سالماي, كەرٸسٸنشە, ىنتالاندىرۋ كەرەك.
ٷشٸنشٸ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن جيناقىلىقپەن جەنە جٷيەلٸلٸكپەن قولعا الۋعا تيٸس.
بۇل جۇمىستى ٶز بەتٸمەن جٸبەرۋگە بولمايدى, مۇقييات ويلاستىرىپ, حالىققا دۇرىس تٷسٸندٸرۋ قاجەت.
تۋعان جەرٸنە كٶمەك جاساعان جانداردى قولداپ-قۇرمەتتەۋدٸڭ تٷرلٸ جولدارىن تابۋ كەرەك. بۇل جەردە دە كٶپ جۇمىس بار.
وسى ارقىلى قالالاردى كٶگالداندىرۋعا, مەكتەپتەردٸ كومپيۋتەرلەندٸرۋگە, جەرگٸلٸكتٸ جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەمەۋشٸلٸك جاساۋعا, مۋزەيلەر مەن گالەرەيالار قورىن بايىتا تٷسۋگە بولادى.
قىسقاشا ايتقاندا, «تۋعان جەر» باعدارلاماسى جالپىۇلتتىق پاتريوتيزمنٸڭ ناعىز ٶزەگٸنە اينالادى.
تۋعان جەرگە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸك تۋعان ەلگە – قازاقستانعا دەگەن پاتريوتتىق سەزٸمگە ۇلاسادى.
تٶرتٸنشٸدەن, جەرگٸلٸكتٸ نىساندار مەن ەلدٸ مەكەندەرگە باعىتتالعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنان بٶلەك, بٸز حالىقتىڭ ساناسىنا ودان دا ماڭىزدىراق – جالپىۇلتتىق قاسيەتتٸ ورىندار ۇعىمىن سٸڭٸرۋٸمٸز كەرەك.
ول ٷشٸن «قازاقستانىڭ قاسيەتتٸ رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ گەوگرافيياسى» جوباسى كەرەك.
ەربٸر حالىقتىڭ, ەربٸر ٶركەنيەتتٸڭ بارشاعا ورتاق قاسيەتتٸ جەرلەرٸ بولادى, ونى سول حالىقتىڭ ەربٸر ازاماتى بٸلەدٸ.
بۇل – رۋحاني دەستٷردٸڭ باستى نەگٸزدەرٸنٸڭ بٸرٸ.
بٸز – ۇلان-عايىر جەرٸ مەن اسا باي رۋحاني تاريحى بار ەلمٸز. ۇلى دالانىڭ كٶز جەتكٸزگٸسٸز كەڭ-بايتاق اۋماعى تاريحتا تٷرلٸ رٶل اتقارعان. بٸراق, وسىناۋ رۋحاني گەوگرافييالىق بەلدەۋدٸ مەكەن ەتكەن حالىقتىڭ توننىڭ ٸشكٸ باۋىنداي بايلانىسى ەشقاشان ٷزٸلمەگەن.
بٸز تاريحىمىزدا وسىناۋ كٶركەم, رۋحاني, قاستەرلٸ جەرلەرٸمٸزدٸڭ بٸرتۇتاس جەلٸسٸن بۇرىن-سوڭدى جاساعان ەمەسپٸز.
مەسەلە ەلٸمٸزدەگٸ ەسكەرتكٸشتەردٸ, عيماراتتار مەن كٶنە قالالاردى قالپىنا كەلتٸرۋدە تۇرعان جوق.
يدەيانىڭ تٷپكٸ تٶركٸنٸ ۇلىتاۋ تٶرٸندەگٸ جەدٸگەرلەر كەشەنٸن, قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيٸن, تارازدىڭ ەجەلگٸ ەسكەرتكٸشتەرٸن, بەكەت اتا كەسەنەسٸن, التايداعى كٶنە قورىمدار مەن جەتٸسۋدىڭ كيەلٸ مەكەندەرٸن جەنە باسقا دا جەرلەردٸ ٶزارا ساباقتاستىرا وتىرىپ, ۇلت جادىندا بٸرتۇتاس كەشەن رەتٸندە ورنىقتىرۋدى مەڭزەيدٸ.
مۇنىڭ بەرٸ تۇتاسا كەلگەندە حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸنٸڭ مىزعىماس نەگٸزٸن قۇرايدى.
بٸز جات يدەولوگييالاردىڭ ەسەرٸ تۋرالى ايتقاندا, ولاردىڭ ارتىندا باسقا حالىقتاردىڭ بەلگٸلٸ بٸر قۇندىلىقتارى مەن مەدەني سيمۆولدارى تۇرعانىن ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك.
تيٸسٸنشە, ولارعا ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ارقىلى عانا تٶتەپ بەرە الامىز.
قازاقستاننىڭ قاسيەتتٸ جەرلەرٸنٸڭ مەدەني-گەوگرافييالىق بەلدەۋٸ – نەشە عاسىر ٶتسە دە بٸزدٸ كەز كەلگەن رۋحاني جۇتاڭدىقتان ساقتاپ, امان الىپ شىعاتىن سيمۆولدىق قالقانىمىز ەرٸ ۇلتتىق ماقتانىشىمىزدىڭ قاينار بۇلاعى.
ول – ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك نەگٸزدەرٸنٸڭ باستى ەلەمەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ. سوندىقتان, مىڭجىلدىق تاريحىمىزدا بٸز العاش رەت وسىنداي اۋقىمدى جوبانى جاساپ, جٷزەگە اسىرۋعا تيٸسپٸز.
بيىل ٷكٸمەت جۇرتشىلىقپەن اقىلداسا وتىرىپ, جوبانى ەزٸرلەۋٸ كەرەك. وندا ٷش مەسەلە قامتىلعانى جٶن. ناقتىراق ايتقاندا:
1. اتالعان «مەدەني-گەوگرافييالىق بەلدەۋدٸڭ» رٶلٸ مەن وعان ەنەتٸن ورىندار تۋرالى ەربٸر قازاقستاندىق بٸلۋٸ ٷشٸن وقۋ-اعارتۋ دايىندىعىن جٷرگٸزۋ قاجەت.
2. باق وسىدان تۋىندايتىن ۇلتتىق اقپاراتتىق جوبالارمەن جٷيەلٸ تٷردە, مىقتاپ اينالىسۋى كەرەك.
3. ٸشكٸ جەنە سىرتقى مەدەني تۋريزم حالقىمىزدىڭ وسى قاستەرلٸ مۇرالارىنا سٷيەنۋگە تيٸس. مەدەني ماڭىزدىلىعى تۇرعىسىنان بٸزدٸڭ تٷركٸستان نەمەسە التاي – ۇلتتىق نەمەسە قۇرلىقتىق قانا ەمەس, جاھاندىق اۋقىمداعى قۇندىلىقتار.
بەسٸنشٸدەن, زاماناۋي ەلەمدەگٸ بەسەكەلٸك قابٸلەت – مەدەنيەتتٸڭ دە بەسەكەلٸك قابٸلەتٸ دەگەن سٶز. اقش-تىڭ «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزٸندەگٸ تابىسىنىڭ قوماقتى بٶلٸگٸ گولليۆۋدتىڭ ەنشٸسٸندە.
بٸز ححٸ عاسىردىڭ جاھاندىق كارتاسىندا ەشكٸمگە ۇقسامايتىن, دەربەس ورنى بار ۇلت بولامىز دەسەك, «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مەدەنيەت» جوباسىن ٸسكە اسىرۋعا تيٸسپٸز.
ەلەم بٸزدٸ قارا التىنمەن نەمەسە سىرتقى ساياساتتاعى ٸرٸ باستامالارىمىزبەن عانا ەمەس, مەدەني جەتٸستٸكتەرٸمٸزبەن دە تانۋى كەرەك.
بۇل جوبا نەنٸ كٶزدەيدٸ?
بٸرٸنشٸ, وتاندىق مەدەنيەت بۇۇ-نىڭ التى تٸلٸ – اعىلشىن, ورىس, قىتاي, يسپان, اراب جەنە فرانتسۋز تٸلدەرٸندە سٶيلەۋٸ ٷشٸن ماقساتتى ۇستانىم بولۋى شارت.
ەكٸنشٸ, ول بٷگٸنگٸ قازاقستاندىقتار جاساعان جەنە جاساپ جاتقان زاماناۋي مەدەنيەت بولۋعا تيٸس.
ٷشٸنشٸ, مەدەني قازىنالارىمىزدى ەلەم جۇرتشىلىعىنا تانىستىرۋدىڭ مٷلدەم جاڭا تەسٸلدەرٸن ويلاستىرۋ كەرەك.
مەدەني ٶنٸمدەرٸمٸز تەك كٸتاپ تٷرٸندە ەمەس, ەرتٷرلٸ مۋلتيمەديالىق تەسٸلدەرمەن دە شىققانى ابزال.
تٶرتٸنشٸ, بۇعان اۋقىمدى مەملەكەتتٸك قولداۋ جاسالۋى قاجەت. سىرتقى ٸستەر, مەدەنيەت جەنە سپورت, اقپارات جەنە كوممۋنيكاتسييالار مينيسترلٸكتەرٸ جٷيەلٸ تٷردە, قويان-قولتىق جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك.
بەسٸنشٸ, بۇل جۇمىستا شىعارماشىلىق زييالى قاۋىم, ونىڭ ٸشٸندە جازۋشىلار وداعى مەن عىلىم اكادەميياسى, ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن قوعامدىق ۇيىمدار ٷلكەن رٶل اتقارۋعا تيٸس.
بٸز زاماناۋي مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ قانداي ٶكٸلدەرٸ ەلەمدٸك ارەناعا جول تارتۋى كەرەكتٸگٸن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك.
ۇلتتىق مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ وزىق ٷلگٸلەرٸن ٸرٸكتەپ العاننان كەيٸن شەتەلدەردە ولاردى تانىستىرۋ رەسٸمدەرٸن ٶتكٸزەمٸز.
2017 جىل جەر جٷزٸنە مەدەنيەت سالاسىنداعى قاي جەتٸستٸكتەرٸمٸزدٸ كٶرسەتە الاتىنىمىزدى ايقىنداپ الۋ تۇرعىسىنان شەشۋشٸ جىل بولماق. سودان سوڭ بٸرەگەي باعدارلامانى 5-7 جىلدا تىڭعىلىقتى جٷزەگە اسىرامىز.
وسىلايشا, مىڭ جىلدىق تاريحىمىزدا تٶل مەدەنيەتٸمٸز تۇڭعىش رەت ەلەمنٸڭ بارلىق قۇرلىقتارىنا جول تارتىپ, باستى تٸلدەرٸندە سٶيلەيتٸن بولادى.
التىنشىدان, ۇلت ماقتانىشى بٸزدٸڭ بۇرىنعى ٶتكەن باتىر بابالارىمىز, داناگٶي بيلەرٸمٸز بەن جىراۋلارىمىز عانا بولماۋعا تيٸس.
مەن بٷگٸنگٸ زامانداستارىمىزدىڭ جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ تاريحىنا دا نازار اۋدارۋدى ۇسىنامىن.
بۇل يدەيانى «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسٸم» جوباسى ارقىلى ٸسكە اسىرعان جٶن.
ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸك جىلناماسى جازىلا باستاعانىنا نەبەرٸ 25 جىل بولدى. بۇل – تاريح تۇرعىسىنان قاس قاعىم سەت دەسەك تە, ەلٸمٸز ٷشٸن عاسىرعا بەرگٸسٸز كەزەڭ. ەرينە, جاسالعان جۇمىستاردىڭ ماڭىزى مەن اۋقىمىنا ەشبٸر كٷمەن جوق.
دەگەنمەن, وسى قىرۋار ٸستٸ اتقارعان, ەل دامۋىنا زور ٷلەس قوسقان ازاماتتاردىڭ ٶزدەرٸ مەن ولاردىڭ تابىسقا جەتۋ تاريحى ەدەتتە قۇرعاق فاكتٸلەر مەن تسيفرلاردىڭ تاساسىندا قالىپ قويادى. شىن مەنٸندە, قازاقستاننىڭ ەربٸر جەتٸستٸگٸنٸڭ ارتىندا الۋان تٷرلٸ تاعدىرلار تۇر.
«قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسٸم» جوباسى – تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا تابىسقا جەتكەن, ەلٸمٸزدٸڭ ەر ٶڭٸرٸندە تۇراتىن تٷرلٸ جاستاعى, سان الۋان ەتنوس ٶكٸلدەرٸنٸڭ تاريحى.
جوبادا ناقتى ادامداردىڭ ناقتى تاعدىرلارى مەن ٶمٸرباياندارى ارقىلى بٷگٸنگٸ, زاماناۋي قازاقستاننىڭ كەلبەتٸ كٶرٸنٸس تابادى.
بٸز «جانىڭدا جٷر جاقسى ادام» دەگەن سٶزدٸڭ بايىبىنا بارا بەرمەيمٸز. شىن مەنٸندە, تەۋەلسٸزدٸك دەۋٸرٸندە ٶزٸنٸڭ ەڭبەگٸمەن, بٸلٸمٸمەن, ٶنەرٸمەن وزىپ شىققان قانشاما زامانداستارىمىز بار. ولاردىڭ جٷرٸپ ٶتكەن جولدارى – كەز كەلگەن ستاتيستيكادان ارتىق كٶرسەتكٸش.
سوندىقتان, ولاردى تەلەۆيزييالىق دەرەكتٸ تۋىندىلاردىڭ كەيٸپكەرٸنە اينالدىرۋىمىز كەرەك. جاستار ٶمٸرگە شىنايى كٶزبەن قاراپ, ٶز تاعدىرلارىنا ٶزدەرٸ يەلٸك ەتە الاتىن ازاماتتار بولۋى ٷشٸن ولارعا ٷلگٸ ۇسىنۋىمىز كەرەك.
قازٸرگٸ مەديامەدەنيەتتٸ سۋىرىلا سٶيلەيتٸن «شەشەندەر» ەمەس, ٶمٸردٸڭ ٶزٸنەن الىنعان شىنايى وقيعالار قالىپتاستىرادى. مۇنداي وقيعالاردى كٶرسەتۋ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باستى نىساناسىنا اينالۋعا تيٸس.
بۇل جوبا ٷش مەسەلەنٸ شەشۋگە باعىتتالعانى جٶن.
1. اقىلىمەن, قولىمەن, دارىنىمەن زاماناۋي قازاقستاندى جاساپ جاتقان ناقتى ادامداردى قوعامعا تانىتۋ.
2. ولارعا اقپاراتتىق قولداۋ جاساپ, تانىمال ەتۋدٸڭ جاڭا مۋلتيمەديالىق الاڭىن قالىپتاستىرۋ.
3. «100 جاڭا ەسٸم» جوباسىنىڭ ٶڭٸرلٸك نۇسقاسىن جاساۋ. ەل-جۇرت ۇلتىمىزدىڭ التىن قورىنا ەنەتٸن تۇلعالاردى بٸلۋگە تيٸس.
قورىتىندى
مەملەكەت پەن ۇلت قۇرىشتان قۇيىلىپ, قاتىپ قالعان دٷنيە ەمەس, ٷنەمٸ دامىپ وتىراتىن تٸرٸ اعزا ٸسپەتتٸ. ول ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن زامان اعىمىنا سانالى تٷردە بەيٸمدەلۋگە قابٸلەتتٸ بولۋى كەرەك.
جاڭا جاھاندىق ٷردٸستەر ەشكٸمنەن سۇراماي, ەسٸك قاقپاستان بٸردەن تٶرگە وزدى. سوندىقتان, زامانعا سەيكەس جاڭعىرۋ مٸندەتٸ بارلىق مەملەكەتتەردٸڭ الدىندا تۇر.
سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىت ەشكٸمدٸ كٷتٸپ تۇرمايدى, جاڭعىرۋ دا تاريحتىڭ ٶزٸ سيياقتى جالعاسا بەرەتٸن پروتسەسس.
ەكٸ دەۋٸر تٷيٸسكەن ٶلٸارا شاقتا قازاقستانعا تٷبەگەيلٸ جاڭعىرۋ جەنە جاڭا يدەيالار ارقىلى بولاشاعىن باياندى ەتە تٷسۋدٸڭ تەڭدەسسٸز تاريحي مٷمكٸندٸگٸ بەرٸلٸپ وتىر.
مەن بارشا قازاقستاندىقتار, ەسٸرەسە, جاس ۇرپاق جاڭعىرۋ جٶنٸندەگٸ وسىناۋ ۇسىنىستاردىڭ ماڭىزىن تەرەڭ تٷسٸنەدٸ دەپ سەنەمٸن.
جاڭا جاعدايدا جاڭعىرۋعا دەگەن ٸشكٸ ۇمتىلىس – بٸزدٸڭ دامۋىمىزدىڭ ەڭ باستى قاعيداسى. ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن ٶزگەرە بٸلۋ كەرەك. وعان كٶنبەگەندەر تاريحتىڭ شاڭىنا كٶمٸلٸپ قالا بەرەدٸ.
