Jaqynda Parlament Májilisindegi «Nur Otan» partiiasy fraktsiiasynyń keńeitilgen otyrysy ótip, onda 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan «Nurly jol» infraqurylymdy damytýdyń memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý barysy talqylanǵan edi. Jiynda atqarylǵan jumystarmen qatar, baǵdarlamany júzege asyrýǵa bólingen qarajattyń qalai igerilip jatqany jóninde de sóz boldy. Otyrys aiaqtalǵan soń, osy máselelerge bailanysty Májilistiń Ekonomikalyq reformalar jáne óńirlik damý komitetiniń tóraǵasy Nurtai Sabilianovpen áńgimelesken edik.
– Memleket basshysynyń 2014 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýy jariia etilgen soń, «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa bólinetin qarajattyń igerilýin baqylaý úshin Parlament Májilisindegi «Nur Otan» partiiasynyń fraktsiiasy janynan komissiialar qurylǵan edi, – dep bastady sózin Nurtai Salihuly bizdiń qoiǵan suraǵymyzǵa tolyqqandy jaýap berýge niettenip. – Komissiialarǵa múshe depýtattar jumys barysynda atalǵan baǵdarlamanyń iske asyrylýyna bailanysty ortalyq memlekettik organdar men kvazimemlekettik sektor sýbektileriniń esepterin tyńdady. Sondai-aq, oblystyq máslihattar janyndaǵy óńirlik komissiialardyń da málimetterin paidalandyq jáne olarmen birge jumys istedik.
Depýtattar baǵdarlama boiynsha salynyp jatqan nysandardy arnaiy baryp kórdi jáne nesie alǵan kásipkerlermen kezdesýler ótkizdi. Jergilikti jerdegi birqatar máseleler anyqtalyp, solarǵa qatysty tiisti usynystar jasaldy. Týyndaǵan máselelerdi sheshý úshin komissiialar memlekettik organdar men ulttyq holdingterden qosymsha aqparattar da suratty. Alaida, bizdiń suratqan máselelerge barlyǵy birdei túsinistik tanyta bermedi. Mysaly, ózim jetekshisi bolyp tabylatyn Energetikalyq, indýstriialyq infraqurylymdardy damytý, kásipkerlikti jáne iskerlik belsendilikti qoldaý komissiiasy boiynsha Qarjy ministrliginiń Memlekettik kirister komitetinen jeke tabys salyǵyna bailanysty aqparat alý qiynǵa soqqanyn atap ótken jón.
– Baǵdarlamany júzege asyrýǵa baǵyttalǵan qarjynyń igerilý nátijesi qandai boldy?
– Búginde respýblikalyq biýdjetten, sondai-aq Ulttyq qordan bólinetin qarajattyń maqsatty jáne tiimdi jumsalýyna baqylaý júrgizý boiynsha tórt komissiia jumys isteýde. Al anyqtalǵan máselelerge kelsek, kólik-logistika infraqurylymyn damytý baǵytyna qatysty ýákiletti organdardyń málimetterine qaraǵanda, baǵdarlamada josparlanǵan 11 dálizdiń altaýynda ǵana jumys júrgizilýde. Keibir ýchaskelerdiń qurylysy birneshe jylǵa sozylyp barady. Arasynda týyndaǵan daýǵa bailanysty sottasyp jatqandar da bar. Biylǵy jyldyń qazanyna deiingi jaǵdai boiynsha, 922 shaqyrym jol paidalanýǵa berilgen. Al paidalanýǵa berilgen osy ýchaskelerdegi jumys 2013 jyldyń basynda qolǵa alynǵan edi.
– Qazirgi tańda Astana – Óskemen baǵyty boiynsha bólingen qarajat 70% ǵana igerilgen. Josparlanǵan jumystyń belgilengen merzimnen keshiktirilý sebebi nede?
– Kólik-logistika infraqurylymyn damytý baǵytyn alatyn bolsaq, jol qurylysy jumystarynyń keshiktirilýine eń basty sebep – bólingen qarjynyń kóptegen qosalqy merdigerlerge bólshektenip, bólinip ketkendiginde jatyr. Al jol salynatyn ýchaskeler merdigerlerdiń shama-sharqyna, qarjy-ekonomikalyq múmkindigine, eń negizgisi – qajetti jol-qurylys tehnikalarynyń jetkilikti bolýyna qarai berilýi tiis edi. Jumystardyń kesh bastalýy jáne kúzge qarai bastalýy da óz áserin tigizýde. Jumystyń qazirgi jai-kúii, qarqyny istiń bastapqy kezden-aq tiimdi uiymdastyrylmaǵanyn kórsetip turǵandai. Sonyń saldary joldardyń sapasyz salynýyna soqtyrýy ábden múmkin.
Ekinshiden, baǵdarlamada aiaqtalǵan jol qurylysynyń ár jyldary jáne avtomobil dálizderi bólinisinde árbir sanaty boiynsha joldyń bir shaqyrymynyń boljamdy ózindik quny týraly kórsetkishter kórsetilmegen. Sonymen birge, «Qazavtojol» aktsionerlik qoǵamynda da, Avtomobil joldary komitetinde de jobalardy basqarýdyń biryńǵai júiesi jasalmaǵan. Bul jobalardy basqarýǵa múmkindik bermeidi. Mysal keltireiin, Ulttyq qordan jáne biýdjetten qarjylandyrylatyn jobalar boiynsha «Qazavtojol» aktsionerlik qoǵamy, al halyqaralyq qarjy uiymdary qarjylandyratyn jobalar boiynsha Investitsiialar jáne damý ministrliginiń Avtomobil komiteti tapsyrys berýshi bolyp tabylady. Bul da basqarý júiesiniń birtutastyǵyna keri áserin tigizedi.
– Endi «Nurly jol» baǵdarlamasynda kórsetilgen jalǵa beriletin jáne nesielik turǵyn úi qurylysy, sondai-aq turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyq infraqurylymyn jańǵyrtý baǵyty boiynsha júrgizilgen jumys barysyna toqtalsańyz?
– Aǵymdaǵy jyly Ulttyq qordan jalǵa beriletin jáne nesielik turǵyn úi qurylysyna 202,5 milliard teńge baǵyttalǵan edi. Qyrkúiek aiynyń 1-ine deiingi málimetterge qaraǵanda, sol qarjynyń 110,2 milliard teńgesi igerilgen. Bul jerde nazar aýdaratyn ári jyl saiyn qaitalana beretin birneshe ózekti másele bar. Olar – saraptama jasalǵan jobalaý-smetalyq qujattamanyń bolmaýy jáne injenerlik-kommýnikatsiialyq infraqurylymdy júrgizý boiynsha jergilikti atqarýshy organdar men qurylys salýshylardyń ózara kelisimsiz áreket etýi.
Jalpy, jappai qurylys jumystary júrgiziletin aýdandarda injenerlik-kommýnikatsiialyq infraqurylymdy salýǵa 78,5 milliard teńge kózdelgen bolatyn. Osy qarjynyń 50,7 milliard teńgesi oblystarǵa aýdarylǵan edi. Qazirgi kezde osy qarajattyń 95 paiyzy igerildi. Bes saýsaqtyń birdei bolmaityny siiaqty, túrli sebepterge bailanysty ózge óńirlerge qaraǵanda, Soltústik Qazaqstan (67 paiyz) jáne Astana qalasy (69 paiyz) bólingen qarjyny igerýde salǵyrttyq tanytqan.
Atalǵan baǵyt boiynsha jumys istegen komissiia budan basqa da birqatar kemshilikterdi anyqtady. Negizinen olar jobalardy josparlaý men basqarý sapasynyń tómendigine qatysty. Óitkeni, konkýrstyq rásimder kesh ótkiziledi, josparlanǵan jumystardy oryndaý kesteleri jii buzylady. Osynyń saldarynan bólingen qarajat tolyq igerilmeidi.
– Nurtai Salihuly, indýstriialyq jáne energetikalyq infraqurylymdy damytýǵa qarastyrylǵan qarajattyń igerilý jaiy qalai?
– «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy aiasynda eki indýstriialyq jobany júzege asyrý kózdelgen. Onyń biri – Atyraý oblysynda quny 233 milliard teńge bolatyn «Ulttyq ónerkásiptik munai-himiia tehnoparki» arnaiy ekonomikalyq aimaǵynyń infraqurylymdyq nysandaryn salý. Buǵan 2014-2016 jyldary respýblikalyq biýdjetten jáne Ulttyq qordan 103 milliard teńge bólingen edi. Bul jobany iske qosý merzimi sozylyp ketýi múmkin. Sebebi, atalǵan nysan infraqurylymynyń jobalyq qujattamasy óz ýaqytynda daiyndalmaǵan, oǵan áli de ózgerister engizilip jatqan kórinedi. Onyń ústine ótken jyly osy jobaǵa bólingen qarajat tolyq igerilmei, esep-shottarynda 21 milliard teńge qalyp qoiǵan. Biylǵy jyly da shamamen 17 milliard teńge igerilmei qalady degen boljam jasalyp otyr. Al indýstriialyq jobanyń ekinshisi – «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» arnaiy ekonomikalyq aimaǵynyń infraqurylym nysandaryn salý jaiyna keletin bolsaq, tiisti 68 nysannyń 51-i qabyldanǵan, qalǵan nysandar jyl sońyna deiin tolyq tapsyrylmaq.
– Shaǵyn jáne orta biznesti jáne iskerlik belsendilikti qoldaý máselesi qalyp bara jatqan siiaqty…
– Kásipkerlik sýbektilerine jeńildikpen nesie berýge Ulttyq qordan jalpy kólemi 200 milliard teńge bólindi. Onyń ishinde «Nurly jol» baǵdarlamasyna ótken jyly 50 milliard teńge baǵyttaldy. Al kásipkerlikti qoldaýǵa bólingen osy jáne basqa da qarajattardyń jumsalýyna kelsek, jeńildetilgen nesielerdi maqsatsyz paidalaný boiynsha 8,7 milliard teńgeni quraityn qarjylyq zańnamany buzýshylyq anyqtalyp otyr.
Bul bólingen nesielerdiń maqsaty – óńdeýshi ónerkásibin damytý, jumys oryndaryn ashý. Negizi osy jaǵyna nazar aýdarý kerek. Sondyqtan «Báiterek» ulttyq basqarýshy holdingi» AQ, «Qazaqstan Damý banki» AQ jáne «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ bólinetin qarajatty maqsatty paidalaný jáne óńdeýshi ónerkásiptegi óndiris kóleminiń ósýine olardyń áser etý turǵysynan baǵdarlamaǵa qatysýshy kásipkerlik sýbektileriniń qyzmetine tolyq monitoring júrgizýi qajet. Osyndai máselelerge bailanysty komissiia kásipkerlik sýbektileri boiynsha aqparat berýdiń arnaiy nysanyn ázirlegen bolatyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Álisultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
.jpeg)