«نۇرلى جول» قارجىسى قالاي يگەرٸلۋدە? ن.سابيليانوۆپەن سۇحبات

جاقىندا پارلامەنت مەجٸلٸسٸندەگٸ «نۇر وتان» پارتيياسى فراكتسيياسىنىڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسى ٶتٸپ, وندا 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋ بارىسى تالقىلانعان ەدٸ. جيىندا اتقارىلعان جۇمىستارمەن قاتار, باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋعا بٶلٸنگەن قاراجاتتىڭ قالاي يگەرٸلٸپ جاتقانى جٶنٸندە دە سٶز بولدى. وتىرىس اياقتالعان سوڭ, وسى مەسەلەلەرگە بايلانىستى مەجٸلٸستٸڭ ەكونوميكالىق رەفورمالار جەنە ٶڭٸرلٸك دامۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆپەن ەڭگٸمەلەسكەن ەدٸك.

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2014 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋى جارييا ەتٸلگەن سوڭ, «نۇرلى جول» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋعا بٶلٸنەتٸن قاراجاتتىڭ يگەرٸلۋٸن باقىلاۋ ٷشٸن پارلامەنت مەجٸلٸسٸندەگٸ «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ فراكتسيياسى جانىنان كوميسسييالار قۇرىلعان ەدٸ, – دەپ باستادى سٶزٸن نۇرتاي ساليحۇلى بٸزدٸڭ قويعان سۇراعىمىزعا تولىققاندى جاۋاپ بەرۋگە نيەتتەنٸپ. – كوميسسييالارعا مٷشە دەپۋتاتتار جۇمىس بارىسىندا اتالعان باعدارلامانىڭ ٸسكە اسىرىلۋىنا بايلانىستى ورتالىق مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ ەسەپتەرٸن تىڭدادى. سونداي-اق, وبلىستىق مەسليحاتتار جانىنداعى ٶڭٸرلٸك كوميسسييالاردىڭ دا مەلٸمەتتەرٸن پايدالاندىق جەنە ولارمەن بٸرگە جۇمىس ٸستەدٸك.

دەپۋتاتتار باعدارلاما بويىنشا سالىنىپ جاتقان نىسانداردى ارنايى بارىپ كٶردٸ جەنە نەسيە العان كەسٸپكەرلەرمەن كەزدەسۋلەر ٶتكٸزدٸ. جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ بٸرقاتار مەسەلەلەر انىقتالىپ, سولارعا قاتىستى تيٸستٸ ۇسىنىستار جاسالدى. تۋىنداعان مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن كوميسسييالار مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ۇلتتىق حولدينگتەردەن قوسىمشا اقپاراتتار دا سۇراتتى. الايدا, بٸزدٸڭ سۇراتقان مەسەلەلەرگە بارلىعى بٸردەي تٷسٸنٸستٸك تانىتا بەرمەدٸ. مىسالى, ٶزٸم جەتەكشٸسٸ بولىپ تابىلاتىن ەنەرگەتيكالىق, يندۋسترييالىق ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ, كەسٸپكەرلٸكتٸ جەنە ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتٸ قولداۋ كوميسسيياسى بويىنشا قارجى مينيسترلٸگٸنٸڭ مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر كوميتەتٸنەن جەكە تابىس سالىعىنا بايلانىستى اقپارات الۋ قيىنعا سوققانىن اتاپ ٶتكەن جٶن.

– باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان قارجىنىڭ يگەرٸلۋ نەتيجەسٸ قانداي بولدى?

– بٷگٸندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, سونداي-اق ۇلتتىق قوردان بٶلٸنەتٸن قاراجاتتىڭ ماقساتتى جەنە تيٸمدٸ جۇمسالۋىنا باقىلاۋ جٷرگٸزۋ بويىنشا تٶرت كوميسسييا جۇمىس ٸستەۋدە. ال انىقتالعان مەسەلەلەرگە كەلسەك, كٶلٸك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ باعىتىنا قاتىستى ۋەكٸلەتتٸ ورگانداردىڭ مەلٸمەتتەرٸنە قاراعاندا, باعدارلامادا جوسپارلانعان 11 دەلٸزدٸڭ التاۋىندا عانا جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە. كەيبٸر ۋچاسكەلەردٸڭ قۇرىلىسى بٸرنەشە جىلعا سوزىلىپ بارادى. اراسىندا تۋىنداعان داۋعا بايلانىستى سوتتاسىپ جاتقاندار دا بار. بيىلعى جىلدىڭ قازانىنا دەيٸنگٸ جاعداي بويىنشا, 922 شاقىرىم جول پايدالانۋعا بەرٸلگەن. ال پايدالانۋعا بەرٸلگەن وسى ۋچاسكەلەردەگٸ جۇمىس 2013 جىلدىڭ باسىندا قولعا الىنعان ەدٸ.

– قازٸرگٸ تاڭدا استانا – ٶسكەمەن باعىتى بويىنشا بٶلٸنگەن قاراجات 70% عانا يگەرٸلگەن. جوسپارلانعان جۇمىستىڭ بەلگٸلەنگەن مەرزٸمنەن كەشٸكتٸرٸلۋ سەبەبٸ نەدە?

– كٶلٸك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ باعىتىن الاتىن بولساق, جول قۇرىلىسى جۇمىستارىنىڭ كەشٸكتٸرٸلۋٸنە ەڭ باستى سەبەپ – بٶلٸنگەن قارجىنىڭ كٶپتەگەن قوسالقى مەردٸگەرلەرگە بٶلشەكتەنٸپ, بٶلٸنٸپ كەتكەندٸگٸندە جاتىر. ال جول سالىناتىن ۋچاسكەلەر مەردٸگەرلەردٸڭ شاما-شارقىنا, قارجى-ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸگٸنە, ەڭ نەگٸزگٸسٸ – قاجەتتٸ جول-قۇرىلىس تەحنيكالارىنىڭ جەتكٸلٸكتٸ بولۋىنا قاراي بەرٸلۋٸ تيٸس ەدٸ. جۇمىستاردىڭ كەش باستالۋى جەنە كٷزگە قاراي باستالۋى دا ٶز ەسەرٸن تيگٸزۋدە. جۇمىستىڭ قازٸرگٸ جاي-كٷيٸ, قارقىنى ٸستٸڭ باستاپقى كەزدەن-اق تيٸمدٸ ۇيىمداستىرىلماعانىن كٶرسەتٸپ تۇرعانداي. سونىڭ سالدارى جولداردىڭ ساپاسىز سالىنۋىنا سوقتىرۋى ەبدەن مٷمكٸن.

ەكٸنشٸدەن, باعدارلامادا اياقتالعان جول قۇرىلىسىنىڭ ەر جىلدارى جەنە اۆتوموبيل دەلٸزدەرٸ بٶلٸنٸسٸندە ەربٸر ساناتى بويىنشا جولدىڭ بٸر شاقىرىمىنىڭ بولجامدى ٶزٸندٸك قۇنى تۋرالى كٶرسەتكٸشتەر كٶرسەتٸلمەگەن. سونىمەن بٸرگە, «قازاۆتوجول» اكتسيونەرلٸك قوعامىندا دا, اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتٸندە دە جوبالاردى باسقارۋدىڭ بٸرىڭعاي جٷيەسٸ جاسالماعان. بۇل جوبالاردى باسقارۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ. مىسال كەلتٸرەيٸن, ۇلتتىق قوردان جەنە بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن جوبالار بويىنشا «قازاۆتوجول» اكتسيونەرلٸك قوعامى, ال حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى قارجىلاندىراتىن جوبالار بويىنشا ينۆەستيتسييالار جەنە دامۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ اۆتوموبيل كوميتەتٸ تاپسىرىس بەرۋشٸ بولىپ تابىلادى. بۇل دا باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ بٸرتۇتاستىعىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ.

– ەندٸ «نۇرلى جول» باعدارلاماسىندا كٶرسەتٸلگەن جالعا بەرٸلەتٸن جەنە نەسيەلٸك تۇرعىن ٷي قۇرىلىسى, سونداي-اق تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ باعىتى بويىنشا جٷرگٸزٸلگەن جۇمىس بارىسىنا توقتالساڭىز?

– اعىمداعى جىلى ۇلتتىق قوردان جالعا بەرٸلەتٸن جەنە نەسيەلٸك تۇرعىن ٷي قۇرىلىسىنا 202,5 ميلليارد تەڭگە باعىتتالعان ەدٸ. قىركٷيەك ايىنىڭ 1-ٸنە دەيٸنگٸ مەلٸمەتتەرگە قاراعاندا, سول قارجىنىڭ 110,2 ميلليارد تەڭگەسٸ يگەرٸلگەن. بۇل جەردە نازار اۋداراتىن ەرٸ جىل سايىن قايتالانا بەرەتٸن بٸرنەشە ٶزەكتٸ مەسەلە بار. ولار – ساراپتاما جاسالعان جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانىڭ بولماۋى جەنە ينجەنەرلٸك-كوممۋنيكاتسييالىق ينفراقۇرىلىمدى جٷرگٸزۋ بويىنشا جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار مەن قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ٶزارا كەلٸسٸمسٸز ەرەكەت ەتۋٸ.

جالپى, جاپپاي قۇرىلىس جۇمىستارى جٷرگٸزٸلەتٸن اۋدانداردا ينجەنەرلٸك-كوممۋنيكاتسييالىق ينفراقۇرىلىمدى سالۋعا 78,5 ميلليارد تەڭگە كٶزدەلگەن بولاتىن. وسى قارجىنىڭ 50,7 ميلليارد تەڭگەسٸ وبلىستارعا اۋدارىلعان ەدٸ. قازٸرگٸ كەزدە وسى قاراجاتتىڭ 95 پايىزى يگەرٸلدٸ. بەس ساۋساقتىڭ بٸردەي بولمايتىنى سيياقتى, تٷرلٸ سەبەپتەرگە بايلانىستى ٶزگە ٶڭٸرلەرگە قاراعاندا, سولتٷستٸك قازاقستان (67 پايىز) جەنە استانا قالاسى (69 پايىز) بٶلٸنگەن قارجىنى يگەرۋدە سالعىرتتىق تانىتقان.

اتالعان باعىت بويىنشا جۇمىس ٸستەگەن كوميسسييا بۇدان باسقا دا بٸرقاتار كەمشٸلٸكتەردٸ انىقتادى. نەگٸزٸنەن ولار جوبالاردى جوسپارلاۋ مەن باسقارۋ ساپاسىنىڭ تٶمەندٸگٸنە قاتىستى. ٶيتكەنٸ, كونكۋرستىق رەسٸمدەر كەش ٶتكٸزٸلەدٸ, جوسپارلانعان جۇمىستاردى ورىنداۋ كەستەلەرٸ جيٸ بۇزىلادى. وسىنىڭ سالدارىنان بٶلٸنگەن قاراجات تولىق يگەرٸلمەيدٸ.

– نۇرتاي ساليحۇلى, يندۋسترييالىق جەنە ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا قاراستىرىلعان قاراجاتتىڭ يگەرٸلۋ جايى قالاي?

– «نۇرلى جول» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى اياسىندا ەكٸ يندۋسترييالىق جوبانى جٷزەگە اسىرۋ كٶزدەلگەن. ونىڭ بٸرٸ – اتىراۋ وبلىسىندا قۇنى 233 ميلليارد تەڭگە بولاتىن «ۇلتتىق ٶنەركەسٸپتٸك مۇناي-حيمييا تەحنوپاركٸ» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق نىساندارىن سالۋ. بۇعان 2014-2016 جىلدارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جەنە ۇلتتىق قوردان 103 ميلليارد تەڭگە بٶلٸنگەن ەدٸ. بۇل جوبانى ٸسكە قوسۋ مەرزٸمٸ سوزىلىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. سەبەبٸ, اتالعان نىسان ينفراقۇرىلىمىنىڭ جوبالىق قۇجاتتاماسى ٶز ۋاقىتىندا دايىندالماعان, وعان ەلٸ دە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلٸپ جاتقان كٶرٸنەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە ٶتكەن جىلى وسى جوباعا بٶلٸنگەن قاراجات تولىق يگەرٸلمەي, ەسەپ-شوتتارىندا 21 ميلليارد تەڭگە قالىپ قويعان. بيىلعى جىلى دا شامامەن 17 ميلليارد تەڭگە يگەرٸلمەي قالادى دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر. ال يندۋسترييالىق جوبانىڭ ەكٸنشٸسٸ – «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ ينفراقۇرىلىم نىساندارىن سالۋ جايىنا كەلەتٸن بولساق, تيٸستٸ 68 نىساننىڭ 51-ٸ قابىلدانعان, قالعان نىساندار جىل سوڭىنا دەيٸن تولىق تاپسىرىلماق.

– شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ جەنە ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتٸ قولداۋ مەسەلەسٸ قالىپ بارا جاتقان سيياقتى…

– كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸنە جەڭٸلدٸكپەن نەسيە بەرۋگە ۇلتتىق قوردان جالپى كٶلەمٸ 200 ميلليارد تەڭگە بٶلٸندٸ. ونىڭ ٸشٸندە «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا ٶتكەن جىلى 50 ميلليارد تەڭگە باعىتتالدى. ال كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋعا بٶلٸنگەن وسى جەنە باسقا دا قاراجاتتاردىڭ جۇمسالۋىنا كەلسەك, جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەلەردٸ ماقساتسىز پايدالانۋ بويىنشا 8,7 ميلليارد تەڭگەنٸ قۇرايتىن قارجىلىق زاڭنامانى بۇزۋشىلىق انىقتالىپ وتىر.

بۇل بٶلٸنگەن نەسيەلەردٸڭ ماقساتى – ٶڭدەۋشٸ ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ. نەگٸزٸ وسى جاعىنا نازار اۋدارۋ كەرەك. سوندىقتان «بەيتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگٸ» اق, «قازاقستان دامۋ بانكٸ» اق جەنە «دامۋ» كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ قورى» اق بٶلٸنەتٸن قاراجاتتى ماقساتتى پايدالانۋ جەنە ٶڭدەۋشٸ ٶنەركەسٸپتەگٸ ٶندٸرٸس كٶلەمٸنٸڭ ٶسۋٸنە ولاردىڭ ەسەر ەتۋ تۇرعىسىنان باعدارلاماعا قاتىسۋشى كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ قىزمەتٸنە تولىق مونيتورينگ جٷرگٸزۋٸ قاجەت. وسىنداي مەسەلەلەرگە بايلانىستى كوميسسييا كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸ بويىنشا اقپارات بەرۋدٸڭ ارنايى نىسانىن ەزٸرلەگەن بولاتىن.

– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.

ەڭگٸمەلەسكەن

ەليسۇلتان قۇلانباي,

«ەگەمەن قازاقستان»