EL KEZIP, EŃIREGEN ÁÝEN
(qos-taǵan)
«ADK» saýda úiiniń ekinshi qabatyndaǵy dámhanadan bir kese shai ishkim kelip, áp-ádemi úishik tárizdi kassaǵa qarai burylǵanmyn.
-Eki júz teńge, - dedi kúndei kúlimdegen jap-jas qyz bir staqan qainaǵan sý men jup-juqa qaǵaz paketke oralǵan bir shymshym qurǵaq shai usynyp.
«Qymbattaý eken,» degen oi keldi maǵan. Biraq, myna qaryndasymnyń súp-súikimdi kózi «alyńyz, ishińiz» dep shýaq shashyp tur.
Qaltamda «usaq» qalmapty. Ómirimde ámiian ustap kórgen jan emespin. Sebebi, umytshaqpyn. «Bir jerde qaldyryp ketersiń...» degen kúdik qyr sońymnan qalmai, únemi saqtandyryp júredi.
Eki myń teńgelik usyndym.
-Oi, aǵa, «usaǵyńyz» joq pa? – dedi qaryndasym.
-Joq...
Al, shai bolsa, quiylyp qoidy.
-Jaraidy. Alyńyz, - dedi endi qaryndasym ishtei bir sheshimge kelgendei basyn shulǵyp. - Bizdiń esebimizden...
-Oi... Uiat boldy ǵoi!..
-Jo-o-oq, - dep kúldi ol. – Búgin bir aǵamdy shaimen syilaǵanyma óte qýanyshtymyn.
-Raqmet, ainalaiyn.
Shynymdy aitsam, búgingi kóńil-kúiim onsha emes-ti. Bir kese shai tek, syltaý ǵana edi. Sebebi, bul jer keide osylai, ózińmen-óziń ońasha otyryp, oilanǵanǵa jaqsy.
Ainaladaǵy adamdar... Jo-joq, olar sizge bóget bola qoimaidy. Azdan soń myna zaldaǵy mýzykaǵa da boiyńyz úirenedi.
Iá, aitpaqshy, búgingi mýzyka birtúrli... Basqasha. Kúndegi áýenderge múlde uqsamaidy.
Ash ishektei sozylǵan uzyn-sonar, belgisiz baǵytqa bet alǵan muńly, sherli jolaýshynyń kóńil-kúiindei...
Jan syzdatar saǵynysh bar sekildi ózeginde. Biraq, biz úshin bóten, beitanys saǵynysh. Tosyn kúi. Iesiz úide qamalyp qalǵan ash mysyqtyń tas qabyrǵany miiaýlap tyrnaǵanyndai...
Kenet zaldyń tór jaǵyndaǵy shaǵyn sahnada otyrǵan úsh úndis jigitine kózim tústi. Tap bir, «Inchýchýnnyń uly - Vinnetý» filmindegi keiipterimen «ADK»-ǵa saltanatty túrde kirip kele salǵandai. Shashtary uzyn, qasy-kózderin áldebir shópterdiń qyzyl-sary-jasyl sólderimen boiap alǵan.
Jer astyndaǵy bir qarańǵy qapasqa qarai shaqyrǵan qiyr-shiyry kóp áýen. Syzylǵan saǵynysh. Sozylǵan zar. Jan dúnieńizdi tyrnalaidy...
Elinen, jerinen, tilinen airylǵan jurttyń kóz jasy. Keshegi ottyń qolamtasy. Qara qazannyń qaspaǵy.
Endi tek mýzykasy ǵana el kezip, eńirep, zarlap júr...
Zaldaǵy jurttyń kóbisi – ózimiz. Qaragóz qazaqtyń jastary. Birinen biri ótken symbatty, sulý qyz-jigitter. Ókinishke qarai, bári de ózge tilde sóileidi.
«Iapyr-aý, nege uqpaisyńdar?! Myna mýzyka ne dep kúńirenip tur? Biz bolsaq, óz elimizde, óz jerimizde ómir súrip jatqan joqpyz ba?!» dep aiqai salǵyń keledi. Biraq... Aitylmai júrgen sóz be edi sol. Tek, estilmei jatqan joq pa. Búite bersek...
Kenet tap-taza qazaqsha sóilep, bir staqan shai usynǵan jańaǵy súp-súikimdi qyz elestedi kóz aldyma. Táýba dedim ishtei. Sodan soń, jalma-jan sómkemdi aqtaryp, aqyn dosymnyń taiaýda ǵana syilaǵan jańa kitabyn izdei bastadym.
Men qaityp oralǵan kezde ol da mýzyka tyńdap, muńaiyp tur eken.
-Sizge syilaimyn, - dedim aqyryn ǵana qolymdaǵy kitapty usynyp.
-Oi, - dep tańyrqap qaldy ol. – Sizdiń kitabyńyz ba?
-Joq. Aqyn dosymnyń kitaby.
-Raqmet, - dedi aq quba óńine qyzyl arai júgirip.
Kieli taýdan kelgen aqyn
Jaz ortasy. Egin oraǵy júrip jatqan kez. Shaqyraiǵan shildeniń kúni ot búrkip tur. Órt qaýpinen saqtanǵan kombaindar astyq alqabyna túnge qarai shyǵady.
Al kúndiz kombainshylar ústi brezentpen jabylǵan temir bastyrmanyń astynda shalqasynan túsip, qalǵyp-shulǵyp, terlep-tepship, mi qainatar mynaý aptaptyń jeti atasynan túk qaldyrmai sybap, qaqyrynyp-túkirinip jatady.
Birde qosqa ortalyq jaqtan azyq-túlik ákelgen «kók qasqa» mashinamen Ómir aqyn keldi. Basyna torkóz shliapa kigen, orta boily, qyzyl shyraily, aryq, jińishke, taramys kisi eken. Qoltyǵyna qysqan qundaqtaýly dombyrasy bar.
Túski tamaqqa jinalǵan mehanizatorlardyń aldyna shyǵyp, basyn iip, bir-eki aýyz sóz aitty da, brigadirdiń kúrkesinen bir oryndyq aldyryp, quiryq basty. Qolyna dombyrasyn alyp, qulaq kúiin keltirdi.
Sóitti de, áý dep, bastap kep jiberdi.
...Sar dalaǵa bir bulbul ushyp kelgen sekildi. Kómeiinen án men jyr sorǵalap, sary altyndai jarqyraǵan astyqty alqaptyń ústinde qalyqtap, quiqyljyta sairaidy.
Oý, halqym,
Eginińdi orarsyń,
Malyńdy da baǵarsyń.
Aqynyń keldi, qulaq sal,
Marqaiyp bir qalarsyń, - deidi dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip.
Áýelde, bul aqyndy munda qandai jyn qýyp keldi dep mysqyldap otyrǵan jurt endi ózin-ózi umytyp, ózge bir dúniege kóship bara jatty.
Kún astynda qańtarylǵan kombaindar, ter men shýash iisi múńkigen qos, mai sińgen kúpáiki, kóńirsigen kerzi etik erekshe bir eńbek quralyna ainalyp, kóz aldarynda súikimi artyp, qadirli zatqa ainaldy.
Eń qyzyǵy sol, otqa totyqqandai qaraiyp, erni kezerip, ezýinen «primasyn» tastamaityn traktorshy jigitter ózderiniń otan qambasyn nanǵa toltyryp jatqan naǵyz eńbek erleri ekenin sezindi.
Júzderine qan júgirip, bir-birine qarap jymiyp, eńsesin kóterip, ainalaǵa at ústinen qaraǵandai pańdanyp qaldy.
Sol kúni aqyn bizdiń aýylda qonaq bolyp, túnniń beiýaǵyna deiin jyr tolǵady. Aqyn túsken úige barǵandar da, barmaǵandar da qulaq quryshy qanǵansha tegin kontsert tyńdap, raqatqa batty.
Siz bilmeisiz, bilseńiz de, umytyp qalǵan bolarsyz. Bizdiń aýylda buryn sharbaq, qorshaý degen nárse bolmaityn. Esiginiń aldynda baý-baqshasy joq, bir jutym sýǵa zar bolyp otyrǵan úilerdiń áýlisinen bir-eki túp qaraǵash kórseńiz, soǵan da táýbá deitinsiz.
Aqyn túsken úidiń abyr-sabyr bop jatqany oshaqtaǵy ottyń jalp-jalp etip janǵanynan baiqalady. Áý degen daýsy túngi aýada alysqa samǵaidy. Kógenbai kókem aitqandai: «Tak shto, tapshanda jatyp-aq tyńdai berýge bolady». Jalyqpaisyń.
Aqyn el týraly, jer týraly, egin egip, mal baǵyp júrgen erler týraly jyrlady. Uzaǵynan tolǵady.
Sharshaidy-aý dep ek, sharshamady. Qaita jyrlaǵan saiyn arqalanyp, daýsy ashyla tústi. Jyr degenińiz kóktemgi bulttardai túidek-túidegimen aǵyldy. Bir kezde bizdiń ózimiz sharshap, kózimizdiń qalai ilinip ketkenin baiqaimai da qaldyq...
Erteńine búkil aýyl aqyndy ortaǵa alyp, qurmettep, qoshamettep shyǵaryp saldy. Qaladaǵy avtobazadan astyq tasýǵa kelgen «kók qasqa - Zil»-derdiń biriniń kábińkesine otyryp, Kieli taý jaqqa qarai tartyp kete bardy...
Sodan keiin ol bizdiń jaqqa kóktemde avtoklýbpen keldi. Otar-otardaǵy qoishylardy aralap, Ańqi jailaýynyń ashyq aspanyn, Aqjar aýlynyń saqpandaǵy jastaryn, bórte qozynyń mańyraǵan únin, Adyrbai qoishynyń malsaqtyǵyn jyrǵa qosty.
Bul joly da el aqynǵa alǵysyn aityp, iyǵyna shapan jaýyp, qimai-qimai qoshtasty.
Sodan keiin, biz siiaqty qarapaiym pendeler onsha túsine bermeitin bir qyzyq zamanalar bastaldy.
Diqan egininen, qoishy malynan airylyp, ketpeni men taiaǵyna súienip qaldy. El kúizeldi. Jer tozdy. Egin qýrady. Kombainshylarmen birge kombaindar da bólinip, jekemenshikke ótip ketti.
Ómir aqynnyń endigi aitqan yntymaq týraly, birlik týraly jyrlary bizdiń ólkege taý jaqtan esken jelmen birge ilesip jetip jatty.
...Keiin el es jiyp, sabyr tapqan shaqta ózderiniń baiaǵydai bai-kedei bolyp taǵy da ekige bólinip shyǵa kelgenderin kórdi. Sóitti de, ejelgi ádeti boiynsha «Kedei bai, bai qudai bolýǵa» talasyp, máńgilik bitpes básekege tústi. El aqyndy umytty...
Mine, sol kezde Kieli taýdy qushaǵyna alǵan qap-qara maqpal túndi dúr silkintip qosaýyz myltyqtyń gúrs ete túsken daýsy estildi. Ómir aqyn ózin ózi atyp óltirdi. Taýdaǵy oq shólge kelip jańǵyryqty...
Sol kúni bizdiń aýyldaǵy bir keiýana: «Aqynynan airylǵan el, aqylynan da airylǵanyn bile me eken, Qudai-aý!» dep kemseńdep, aq jaýlyǵymen betin basyp, uzaq jylady.
Nurǵali Oraz,
Ult portaly
