ەل كەزٸپ, ەڭٸرەگەن ەۋەن
(قوس-تاعان)
«ادك» ساۋدا ٷيٸنٸڭ ەكٸنشٸ قاباتىنداعى دەمحانادان بٸر كەسە شاي ٸشكٸم كەلٸپ, ەپ-ەدەمٸ ٷيشٸك تەرٸزدٸ كاسساعا قاراي بۇرىلعانمىن.
-ەكٸ جٷز تەڭگە, - دەدٸ كٷندەي كٷلٸمدەگەن جاپ-جاس قىز بٸر ستاقان قايناعان سۋ مەن جۇپ-جۇقا قاعاز پاكەتكە ورالعان بٸر شىمشىم قۇرعاق شاي ۇسىنىپ.
«قىمباتتاۋ ەكەن,» دەگەن وي كەلدٸ ماعان. بٸراق, مىنا قارىنداسىمنىڭ سٷپ-سٷيكٸمدٸ كٶزٸ «الىڭىز, ٸشٸڭٸز» دەپ شۋاق شاشىپ تۇر.
قالتامدا «ۇساق» قالماپتى. ٶمٸرٸمدە ەمييان ۇستاپ كٶرگەن جان ەمەسپٸن. سەبەبٸ, ۇمىتشاقپىن. «بٸر جەردە قالدىرىپ كەتەرسٸڭ...» دەگەن كٷدٸك قىر سوڭىمنان قالماي, ٷنەمٸ ساقتاندىرىپ جٷرەدٸ.
ەكٸ مىڭ تەڭگەلٸك ۇسىندىم.
-وي, اعا, «ۇساعىڭىز» جوق پا? – دەدٸ قارىنداسىم.
-جوق...
ال, شاي بولسا, قۇيىلىپ قويدى.
-جارايدى. الىڭىز, - دەدٸ ەندٸ قارىنداسىم ٸشتەي بٸر شەشٸمگە كەلگەندەي باسىن شۇلعىپ. - بٸزدٸڭ ەسەبٸمٸزدەن...
-وي... ۇيات بولدى عوي!..
-جو-و-وق, - دەپ كٷلدٸ ول. – بٷگٸن بٸر اعامدى شايمەن سىيلاعانىما ٶتە قۋانىشتىمىن.
-راقمەت, اينالايىن.
شىنىمدى ايتسام, بٷگٸنگٸ كٶڭٸل-كٷيٸم ونشا ەمەس-تٸ. بٸر كەسە شاي تەك, سىلتاۋ عانا ەدٸ. سەبەبٸ, بۇل جەر كەيدە وسىلاي, ٶزٸڭمەن-ٶزٸڭ وڭاشا وتىرىپ, ويلانعانعا جاقسى.
اينالاداعى ادامدار... جو-جوق, ولار سٸزگە بٶگەت بولا قويمايدى. ازدان سوڭ مىنا زالداعى مۋزىكاعا دا بويىڭىز ٷيرەنەدٸ.
يە, ايتپاقشى, بٷگٸنگٸ مۋزىكا بٸرتٷرلٸ... باسقاشا. كٷندەگٸ ەۋەندەرگە مٷلدە ۇقسامايدى.
اش ٸشەكتەي سوزىلعان ۇزىن-سونار, بەلگٸسٸز باعىتقا بەت العان مۇڭلى, شەرلٸ جولاۋشىنىڭ كٶڭٸل-كٷيٸندەي...
جان سىزداتار ساعىنىش بار سەكٸلدٸ ٶزەگٸندە. بٸراق, بٸز ٷشٸن بٶتەن, بەيتانىس ساعىنىش. توسىن كٷي. يەسٸز ٷيدە قامالىپ قالعان اش مىسىقتىڭ تاس قابىرعانى ميياۋلاپ تىرناعانىنداي...
كەنەت زالدىڭ تٶر جاعىنداعى شاعىن ساحنادا وتىرعان ٷش ٷندٸس جٸگٸتٸنە كٶزٸم تٷستٸ. تاپ بٸر, «ينچۋچۋننىڭ ۇلى - ۆيننەتۋ» فيلمٸندەگٸ كەيٸپتەرٸمەن «ادك»-عا سالتاناتتى تٷردە كٸرٸپ كەلە سالعانداي. شاشتارى ۇزىن, قاسى-كٶزدەرٸن ەلدەبٸر شٶپتەردٸڭ قىزىل-سارى-جاسىل سٶلدەرٸمەن بوياپ العان.
جەر استىنداعى بٸر قاراڭعى قاپاسقا قاراي شاقىرعان قيىر-شيىرى كٶپ ەۋەن. سىزىلعان ساعىنىش. سوزىلعان زار. جان دٷنيەڭٸزدٸ تىرنالايدى...
ەلٸنەن, جەرٸنەن, تٸلٸنەن ايرىلعان جۇرتتىڭ كٶز جاسى. كەشەگٸ وتتىڭ قولامتاسى. قارا قازاننىڭ قاسپاعى.
ەندٸ تەك مۋزىكاسى عانا ەل كەزٸپ, ەڭٸرەپ, زارلاپ جٷر...
زالداعى جۇرتتىڭ كٶبٸسٸ – ٶزٸمٸز. قاراگٶز قازاقتىڭ جاستارى. بٸرٸنەن بٸرٸ ٶتكەن سىمباتتى, سۇلۋ قىز-جٸگٸتتەر. ٶكٸنٸشكە قاراي, بەرٸ دە ٶزگە تٸلدە سٶيلەيدٸ.
«ياپىر-اۋ, نەگە ۇقپايسىڭدار?! مىنا مۋزىكا نە دەپ كٷڭٸرەنٸپ تۇر? بٸز بولساق, ٶز ەلٸمٸزدە, ٶز جەرٸمٸزدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان جوقپىز با?!» دەپ ايقاي سالعىڭ كەلەدٸ. بٸراق... ايتىلماي جٷرگەن سٶز بە ەدٸ سول. تەك, ەستٸلمەي جاتقان جوق پا. بٷيتە بەرسەك...
كەنەت تاپ-تازا قازاقشا سٶيلەپ, بٸر ستاقان شاي ۇسىنعان جاڭاعى سٷپ-سٷيكٸمدٸ قىز ەلەستەدٸ كٶز الدىما. تەۋبا دەدٸم ٸشتەي. سودان سوڭ, جالما-جان سٶمكەمدٸ اقتارىپ, اقىن دوسىمنىڭ تاياۋدا عانا سىيلاعان جاڭا كٸتابىن ٸزدەي باستادىم.
مەن قايتىپ ورالعان كەزدە ول دا مۋزىكا تىڭداپ, مۇڭايىپ تۇر ەكەن.
-سٸزگە سىيلايمىن, - دەدٸم اقىرىن عانا قولىمداعى كٸتاپتى ۇسىنىپ.
-وي, - دەپ تاڭىرقاپ قالدى ول. – سٸزدٸڭ كٸتابىڭىز با?
-جوق. اقىن دوسىمنىڭ كٸتابى.
-راقمەت, - دەدٸ اق قۇبا ٶڭٸنە قىزىل اراي جٷگٸرٸپ.
كيەلٸ تاۋدان كەلگەن اقىن
جاز ورتاسى. ەگٸن وراعى جٷرٸپ جاتقان كەز. شاقىرايعان شٸلدەنٸڭ كٷنٸ وت بٷركٸپ تۇر. ٶرت قاۋپٸنەن ساقتانعان كومبايندار استىق القابىنا تٷنگە قاراي شىعادى.
ال كٷندٸز كومباينشىلار ٷستٸ برەزەنتپەن جابىلعان تەمٸر باستىرمانىڭ استىندا شالقاسىنان تٷسٸپ, قالعىپ-شۇلعىپ, تەرلەپ-تەپشٸپ, مي قايناتار مىناۋ اپتاپتىڭ جەتٸ اتاسىنان تٷك قالدىرماي سىباپ, قاقىرىنىپ-تٷكٸرٸنٸپ جاتادى.
بٸردە قوسقا ورتالىق جاقتان ازىق-تٷلٸك ەكەلگەن «كٶك قاسقا» ماشينامەن ٶمٸر اقىن كەلدٸ. باسىنا توركٶز شلياپا كيگەن, ورتا بويلى, قىزىل شىرايلى, ارىق, جٸڭٸشكە, تارامىس كٸسٸ ەكەن. قولتىعىنا قىسقان قۇنداقتاۋلى دومبىراسى بار.
تٷسكٸ تاماققا جينالعان مەحانيزاتورلاردىڭ الدىنا شىعىپ, باسىن يٸپ, بٸر-ەكٸ اۋىز سٶز ايتتى دا, بريگاديردٸڭ كٷركەسٸنەن بٸر ورىندىق الدىرىپ, قۇيرىق باستى. قولىنا دومبىراسىن الىپ, قۇلاق كٷيٸن كەلتٸردٸ.
سٶيتتٸ دە, ەۋ دەپ, باستاپ كەپ جٸبەردٸ.
...سار دالاعا بٸر بۇلبۇل ۇشىپ كەلگەن سەكٸلدٸ. كٶمەيٸنەن ەن مەن جىر سورعالاپ, سارى التىنداي جارقىراعان استىقتى القاپتىڭ ٷستٸندە قالىقتاپ, قۇيقىلجىتا سايرايدى.
وۋ, حالقىم,
ەگٸنٸڭدٸ ورارسىڭ,
مالىڭدى دا باعارسىڭ.
اقىنىڭ كەلدٸ, قۇلاق سال,
مارقايىپ بٸر قالارسىڭ, - دەيدٸ دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جٸبەرٸپ.
ەۋەلدە, بۇل اقىندى مۇندا قانداي جىن قۋىپ كەلدٸ دەپ مىسقىلداپ وتىرعان جۇرت ەندٸ ٶزٸن-ٶزٸ ۇمىتىپ, ٶزگە بٸر دٷنيەگە كٶشٸپ بارا جاتتى.
كٷن استىندا قاڭتارىلعان كومبايندار, تەر مەن شۋاش يٸسٸ مٷڭكٸگەن قوس, ماي سٸڭگەن كٷپەيكٸ, كٶڭٸرسٸگەن كەرزٸ ەتٸك ەرەكشە بٸر ەڭبەك قۇرالىنا اينالىپ, كٶز الدارىندا سٷيكٸمٸ ارتىپ, قادٸرلٸ زاتقا اينالدى.
ەڭ قىزىعى سول, وتقا توتىققانداي قارايىپ, ەرنٸ كەزەرٸپ, ەزۋٸنەن «پريماسىن» تاستامايتىن تراكتورشى جٸگٸتتەر ٶزدەرٸنٸڭ وتان قامباسىن نانعا تولتىرىپ جاتقان ناعىز ەڭبەك ەرلەرٸ ەكەنٸن سەزٸندٸ.
جٷزدەرٸنە قان جٷگٸرٸپ, بٸر-بٸرٸنە قاراپ جىميىپ, ەڭسەسٸن كٶتەرٸپ, اينالاعا ات ٷستٸنەن قاراعانداي پاڭدانىپ قالدى.
سول كٷنٸ اقىن بٸزدٸڭ اۋىلدا قوناق بولىپ, تٷننٸڭ بەيۋاعىنا دەيٸن جىر تولعادى. اقىن تٷسكەن ٷيگە بارعاندار دا, بارماعاندار دا قۇلاق قۇرىشى قانعانشا تەگٸن كونتسەرت تىڭداپ, راقاتقا باتتى.
سٸز بٸلمەيسٸز, بٸلسەڭٸز دە, ۇمىتىپ قالعان بولارسىز. بٸزدٸڭ اۋىلدا بۇرىن شارباق, قورشاۋ دەگەن نەرسە بولمايتىن. ەسٸگٸنٸڭ الدىندا باۋ-باقشاسى جوق, بٸر جۇتىم سۋعا زار بولىپ وتىرعان ٷيلەردٸڭ ەۋلٸسٸنەن بٸر-ەكٸ تٷپ قاراعاش كٶرسەڭٸز, سوعان دا تەۋبە دەيتٸنسٸز.
اقىن تٷسكەن ٷيدٸڭ ابىر-سابىر بوپ جاتقانى وشاقتاعى وتتىڭ جالپ-جالپ ەتٸپ جانعانىنان بايقالادى. ەۋ دەگەن داۋسى تٷنگٸ اۋادا الىسقا سامعايدى. كٶگەنباي كٶكەم ايتقانداي: «تاك شتو, تاپشاندا جاتىپ-اق تىڭداي بەرۋگە بولادى». جالىقپايسىڭ.
اقىن ەل تۋرالى, جەر تۋرالى, ەگٸن ەگٸپ, مال باعىپ جٷرگەن ەرلەر تۋرالى جىرلادى. ۇزاعىنان تولعادى.
شارشايدى-اۋ دەپ ەك, شارشامادى. قايتا جىرلاعان سايىن ارقالانىپ, داۋسى اشىلا تٷستٸ. جىر دەگەنٸڭٸز كٶكتەمگٸ بۇلتتارداي تٷيدەك-تٷيدەگٸمەن اعىلدى. بٸر كەزدە بٸزدٸڭ ٶزٸمٸز شارشاپ, كٶزٸمٸزدٸڭ قالاي ٸلٸنٸپ كەتكەنٸن بايقايماي دا قالدىق...
ەرتەڭٸنە بٷكٸل اۋىل اقىندى ورتاعا الىپ, قۇرمەتتەپ, قوشامەتتەپ شىعارىپ سالدى. قالاداعى اۆتوبازادان استىق تاسۋعا كەلگەن «كٶك قاسقا - زيل»-دەردٸڭ بٸرٸنٸڭ كەبٸڭكەسٸنە وتىرىپ, كيەلٸ تاۋ جاققا قاراي تارتىپ كەتە باردى...
سودان كەيٸن ول بٸزدٸڭ جاققا كٶكتەمدە اۆتوكلۋبپەن كەلدٸ. وتار-وتارداعى قويشىلاردى ارالاپ, اڭقي جايلاۋىنىڭ اشىق اسپانىن, اقجار اۋلىنىڭ ساقپانداعى جاستارىن, بٶرتە قوزىنىڭ ماڭىراعان ٷنٸن, ادىرباي قويشىنىڭ مالساقتىعىن جىرعا قوستى.
بۇل جولى دا ەل اقىنعا العىسىن ايتىپ, يىعىنا شاپان جاۋىپ, قيماي-قيماي قوشتاستى.
سودان كەيٸن, بٸز سيياقتى قاراپايىم پەندەلەر ونشا تٷسٸنە بەرمەيتٸن بٸر قىزىق زامانالار باستالدى.
ديقان ەگٸنٸنەن, قويشى مالىنان ايرىلىپ, كەتپەنٸ مەن تاياعىنا سٷيەنٸپ قالدى. ەل كٷيزەلدٸ. جەر توزدى. ەگٸن قۋرادى. كومباينشىلارمەن بٸرگە كومبايندار دا بٶلٸنٸپ, جەكەمەنشٸككە ٶتٸپ كەتتٸ.
ٶمٸر اقىننىڭ ەندٸگٸ ايتقان ىنتىماق تۋرالى, بٸرلٸك تۋرالى جىرلارى بٸزدٸڭ ٶلكەگە تاۋ جاقتان ەسكەن جەلمەن بٸرگە ٸلەسٸپ جەتٸپ جاتتى.
...كەيٸن ەل ەس جيىپ, سابىر تاپقان شاقتا ٶزدەرٸنٸڭ باياعىداي باي-كەدەي بولىپ تاعى دا ەكٸگە بٶلٸنٸپ شىعا كەلگەندەرٸن كٶردٸ. سٶيتتٸ دە, ەجەلگٸ ەدەتٸ بويىنشا «كەدەي باي, باي قۇداي بولۋعا» تالاسىپ, مەڭگٸلٸك بٸتپەس بەسەكەگە تٷستٸ. ەل اقىندى ۇمىتتى...
مٸنە, سول كەزدە كيەلٸ تاۋدى قۇشاعىنا العان قاپ-قارا ماقپال تٷندٸ دٷر سٸلكٸنتٸپ قوساۋىز مىلتىقتىڭ گٷرس ەتە تٷسكەن داۋسى ەستٸلدٸ. ٶمٸر اقىن ٶزٸن ٶزٸ اتىپ ٶلتٸردٸ. تاۋداعى وق شٶلگە كەلٸپ جاڭعىرىقتى...
سول كٷنٸ بٸزدٸڭ اۋىلداعى بٸر كەيۋانا: «اقىنىنان ايرىلعان ەل, اقىلىنان دا ايرىلعانىن بٸلە مە ەكەن, قۇداي-اۋ!» دەپ كەمسەڭدەپ, اق جاۋلىعىمەن بەتٸن باسىپ, ۇزاق جىلادى.
نۇرعالي وراز,
ۇلت پورتالى
