BORANBAI BARON - TERIS AǴASh
áńgime
Biz áńgime etip otyrǵan Boranbai baron óziniń bul pánidegi eń alǵashqy alys saparyn aýyldaǵy segiz jyldyq mektepti óldim-taldym dep júrip bitirip shyqqan jyly bastaǵan eken. Iá, aitpaqshy, onyń óldim-taldym deitin sebebi, besinshi synypqa deiin ózge balalar sekildi birsydyrǵy táp-táýir oqyp kele jatqan da, altynshyǵa jete bere aiaq astynan nildei buzylǵan. Al endi, nildei buzylǵandyǵynyń sebebi – sonaý bir kezdiń ózinde-aq buira shash, badyraq kóz qara bala Boranbaidyń boiynan basqalarda joq bir qyzyq qasietter baiqala bastaǵan.
Sonan keiin-aq onyń oqýy ońbapty. Óitkeni mektep degen nárseni múlde umytyp, aptalap-ailap at izin salmai ketetin bolǵan. Qazyǵurt taýyndaǵy jylqyshylarǵa, Qumsaidaǵy qoishylarǵa, Shoshqabulaqtaǵy taýyqshylarǵa ketip qala beretin ádet tapqan.
Qysqasy, Boranbai bala qyp-qyzyl qańǵybas boldy da shyqty. Árine, taýdaǵy jylqyshyǵa da, shóldegi qoishyǵa da, sasyq bulaqtyń basynda otyratyn taýyqshylarǵa da qai kezde bolmasyn kómekshi aýadai qajet-aq. Ásirese shash-etek sharýa jaǵadan alyp, moiyn burýǵa shamań kelmei qarbalasyp jatqan shaqta, qudaidyń ózi járdemge jibere salǵandai qyr jaqtan salpaqtap kele qalatyn qolqanat balaǵa olar qýanbasa, renji qoimaidy. Shala-sharpy shai demdep berip, aýyl-aimaqtyń jańalyǵyn asyǵyp-aptyǵyp júrip surap alǵannan keiin onyń shamasyna shaqtap sharýa tapsyra salady. Bul jaqqa neǵyp keldiń, mektepteriń jabylyp qalǵan joq pa, sabaǵyńnan qalyp qoimaisyń ba dep ony eshkim de tergep jatpaidy. Jol-jónekei kezikken kólikke jarmasyp, ara-arasynda biraz jer jaiaý júrip, ájeptáýir mashaqat kórip jetken Boranbaiǵa da keregi sol – suramaǵany ǵoi. Tipti odan bireý sonyń bárin táptishtep surai qalǵan kúnniń ózinde de taban astynan bere qoiar jaýaby da joq. Óitkeni bul jaqqa neǵyp kelgenin, qandai qudiret aidap ákelgenin biz túgili, onyń ózi de bilmeidi. Áiteýir, osylai qarai kóńili tartty da turdy, bar bolǵany sol ǵana...
Onyń esesine Boranbai qonaq ekenmin ǵoi dep kúi tańdap jatatyn kisi emes, qoldy-aiaqqa turmai kez kelgen istiń bir ushyna jarmasa ketetin elgezek bala. Al aýylda apasy: “Júgirmektiń ákesi de tap osyndai jurttan ótken qańǵybas edi. Men alǵash kelin bop túsken jyly aiaq astynan eki ai joǵalyp ketip, ázer taýyp alǵanbyz. Bul da qanyna tartaiyn degen eken!” – dep kúiip-pisip otyrady.
Keiingi bir jyldary astyq tasymaldaý pýnktine esepshilik jumysqa aýysyp ketken synyp jetekshisi Baǵysbai aǵai da: “Ái, osy kóresini Áltaevtan-aq kórdim-aý!” dep júredi shyj-byj bolyp.
Árine, mekteptegilerdiń sabaqtan kóp qalǵan balanyń basynan sipai qoimaityny beseneden belgili emes pe. Boranbai Áltaev ta altynshy klasta bir jyl, jetinshi klasta eki jyl qalyp qoiyp, qaita-qaita oqyp segizinshige áreń ótti. Al sońǵy jyly odan muǵalimderdiń ózderi-aq qutylýǵa asyqqan bolar, áiteýir kóp bógeýge tyryspapty. Degenmen, pikir pliýralizmi degenińiz mektepte de joq emes, qudaiǵa shúkir, barshylyq. Sondyqtan olardyń ishinde de: “Jalpy, Áltaev jaman bala emes. Mysaly, ádebietke beiimi bar...” deýshiler tabylǵan kórinedi.
Biraq Boranbaidyń ózi de budan ary qarai bas qatyryp oqyp jatýdy múlde qajetsiz, qol arbaǵa qosymsha dońǵalaq ornatqandai artyq tásh-pish dep eseptedi. Nesi bar! Segiz jyldyq bilim de qadirine jete bilgen kisige az dúnie emes. Jáne oǵan klastan-klasqa kóshe almai qalyp qoiyp, qaita-qaita qaitalap oqyǵan qosymsha oqýdy qosyńyz!.. Jalpy, osy da jetedi. Segiz jyldyq bilimmen-aq áli talai-talai sergeldeńi mol serilik dáýrendi bastan ótkizýge shama keledi.
Boranbai bala segizinshi synypty bitirgen jyly jazda bizdiń aýyldyń shetine tsygandar tabory kelip qondy. Ústine shatyr tikken at-arbalaryn Kishi Keles ózeniniń jaǵasyna qaz-qatar tizip qoiyp, túnimen ot jaǵyp, án salyp, bi biledi. Bergi bettegi qazaq aýlynyń uiqysy buzylyp, tań atqansha oqtyn-oqtyn jastyqtan bastaryn kóterip qarap, ár túrli oiǵa shomyp jatty. Kóp etekti qyzyl-jasyl kóilek kigen tsygan qyzdary qandai sulý, qandai erke, qandai erkin deseńizshi...
Tabordy kórgen boida qańǵybas Boranbai, óz úiirin tapqan qus siiaqty, bergi jaǵada typyrshyp otyra almady. Tup-tunyq sýy tobyqtan ǵana kelip, syldyrai kúlip aǵyp jatqan Kishi Keles ózenin it siiaqty shalpyldatyp keship ótti de, tsygandardyń janyna jetip bardy. Timiskilenip júrip olarmen ne dep túsiniskenin kim bilsin, áiteýir, qas pen kózdiń arasynda tez-aq til tabysyp ketti.
Al sol kúnniń erteńine bizdiń aýylda bir qoi, eki-úsh kúrke taýyq, bes-alty jai taýyq jáne Boranbai bala ushty-kúili joq bolyp shyqty. Keshe keshkilik Kishi Kelestiń jaǵasyna kelip qonǵan tsygan taborynyń ornynda búgin arbalardyń aiqysh-uiqysh izi men áli tolyq sónip bitpegen qolamta ǵana byqsyp jatty...
Sol ketkennen Boranbai bala mol ketti.
* * *
Kelesi jyly bizdiń beiǵam aýyldy shyrt uiqyda jatqan jerinen tún jamylyp kelip tonap ketetin qai-qaidaǵy bir ury-qarylar paida bola bastady. Alǵashqy kezde olar Qazyǵurttaǵy jylqyshylardy, Qumsaidaǵy qoishylardy qan qaqsatty. Sonan sońǵy kezek bizdiń aýylǵa jetti.
Urlyqtyń “bismillási” Baiqazaqtyń erteń Shora-bazarǵa aparyp sataiyn dep otyrǵan qyzyl taiynshasynan bastaldy. Shirkin, bylq-bylq etken semiz kúiinde bazarǵa aman-esen jetkeninde, bes júz myń teńgeni oilanbai-aq sanap alýǵa bolatyn bitimi bólek mal edi. Buiyrmaǵan eken. Baiqazaqtyń ishi ýdai ashyp, barmaǵyn tistep qala berdi. Bir-eki aptaǵa deiin bala-shaǵasyna aiqailap, áielimen shańqyldasyp ursyp, úi-ishiniń berekesin alyp júrdi.
Qyzyl taiynshanyń qoldy bolǵanyna kúmán joq edi. Óitkeni bas jibin bireý muqiiat orap, mańdaishaǵa ilip ketipti. Soǵan qaraǵanda, tipti naǵashysyna jiendik jasaǵandai, asyqpai-aptyqpai júrip alǵanǵa uqsaidy.
Sodan keiin de aýyldyń ár tusynan qoramyzǵa túnde ury tústi degen áńgimeler jii-jii estilip qalyp jatty. Tipti bireýdiń dalada ilýli turǵan kóilek-dambalyna sheiin sypyryp alyp ketken kórinedi.
Budan soń bizdiń aýyl da qashanǵy beiǵam jata bersin, túnde jatarda qoralaryna qulyp salyp, esiginiń aldyna itterin bailap qoiatyn boldy. Biraq sonda da urlyq toqtalmady. Eń qyzyǵy, álgi urylardyń ábden ákkilenip alǵany sonsha, aýylda olardy kórip qaldym, bilip qaldym, tym qurysa sezip qaldym deýshiler de jýyq arada tabyla qoimady. Tipti olar qoraǵa túsetin túni aýyl itteriniń úrmei qoiatynyn qaitersiz...
Bir kúni aýylda mynandai bir qyzyq oqiǵa boldy. Boranbaidyń úiimen kórshi turatyn Balymsha jeńgei keshki apaq-sapaqta mal jaiǵap júrip, qoranyń túkpirinen áldeqandai bir tyqyrdy estidi. Bul ne boldy eken dep úńilip qarasa, birazdan beri bordaqylap semirtip otyrǵan qara tusaqty bireý artqy aiaǵynan ustap alyp, dyryldatyp súirep shyǵyp kele jatyr eken.
– Kimsiń-ái? – depti sasyp qalǵan Balymsha.
– Esensiz be, jeńeshe! – deidi bir tanys daýys jaibaraqat.
– Qudaiǵa shúkir...
– Úidegi inishekter qalai, shaýyp-shapqylap júr me?
– Rahmet, qainym... Júr ǵoi...
– Ábdiákim kókem úide me?
– Kókeń monshaǵa ketken...
– Á-á, kelip qalar. Bylai turyńyzshy, ótip keteiin.
Álgi jerde ańqaý Balymsha semiz tusaqty dyryldatyp súirep bara jatqan jigittiń bet-júzin apaq-sapaqta jóndi baiqai da almai, esik aýzynda yǵysyp jol berip qala beripti.
Ol ábden uzap ketken soń ǵana ishi birdeńeni sezip:
– Ái, sen ózi kimsiń?! – dep daýystaidy.
Biraq oǵan endi eshkim jaýap qatpaidy. Sálden soń terlep-tepship monshadan kelgen kúieýine shai quiyp berip otyryp Balymsha álgi oqiǵany bastan-aiaq jaiyp salmai ma, sol kezde Ábdiákim kókemizdiń kózi alaiyp, túri ózgerip bara jatady...
Áne, urlyq dep osyny ait! Keiin Balymsha jeńgei qansha oilansa da, álgi tanys daýystyń iesi kim ekenin esine túsire almai-aq qoidy. Iapyr-ai, qandai tanys, qandai jaqyn daýys deidi. Biraq... ári oilaidy, beri oilaidy, báribir esine túspeidi.
* * *
Osy oqiǵadan keiin be eken álde odan erterek pe, bizdiń Boranbai qalada Mýhnisa degen bir ádemi tsygan qyzymen kóńil qosypty. Eger, onyń ózi aitqandai, bul hikaia anaý-mynaý emes, naǵyz aqiyq aqyndardyń qulaǵyna tie qalsa, urpaqtan urpaqqa mura bop qalatyn ǵashyqtyq jaily bir tamasha qissa bolǵaly-aq tur!
Temirjol boiyn jaǵalap biraz júrseńiz, úlken stantsiianyń mańyndaǵy qosymsha joldarda qańtarylyp turǵan esik-terezesi ańǵal-sańǵal eski vagondardyń talaiyn baiqaisyz. Olar sizge áýelde kóńilsiz ári sýyq kórinýi múmkin. Múlde iske jaramsyz bolyp qalǵan eski nárselerdi iin tirestirip nege qoiady eken osy? Kisi kózine túspeitin aýlaqqa aparyp tastamai ma. Ne bolmasa eski metall synyqtarymen qosyp zavodqa qaita balqytýǵa ótkizip jibermei me dep oilaýyńyz da múmkin.
Oǵan asyqpai-aq qoiyńyz. Áiteýir, túbinde bir sol jaqqa baratyny, tipti bolmasa, osy turǵan oryndarynda-aq tozyp, tot basyp shirip bitetini anyq qoi. Ondai-ondai usaq-túiek sharýany bizdiń zamandastarymyz bolmasa, keler urpaq atqara salýy ábden múmkin.
Bizdiń aýyldyń Boranbaiy men tsygan qyzy Mýhnisa sondai eski vagondardyń biriniń ishinde ońasha kezdesipti. Ańǵal-sańǵal terezelerden esken jazǵy túnniń qońyr salqyn samalyna jalańash keýdelerin tosyp, temirjol boiynyń qara mai ańqyǵan tanys iisin ekeýi qatar jutyp jatypty.
Olar bireýge qysqa, bireýge uzaq bolyp kórinetin ómir jaily, bireýge baiandy, bireýge baiansyz bolyp jolyǵatyn mahabbat týraly, jalpy jaryq dúniedegi tirshilik haqynda bir-birine uzaq syr shertipti.
Tańǵy saǵat toǵyzdan qalmaýǵa tyrysyp, asyǵyp-aptyǵyp jumysqa baryp, kúni boiy keńsede otyryp óziniń de, ózgeniń de júikesin qajap, keshki saǵat altyny áreń boldyryp, avtobýsqa qysylyp-qymtyrylyp minip úiine qaitatyn, sonan jeti-segiz saǵat uiqtap alyp, taǵy da tańǵy toǵyzdan qalyp qoimaýǵa tyrysyp, býdilniktiń shyrylynan ounyp jatatyn adamdar jaily da tolǵanypty. Olardy ózderimen salystyryp kúlipti, olardy ózderimen salystyryp jylapty da...
Sonyń bárin-bárin taýysqan soń Mýhnisa:
– Sen bizdiń baronǵa kúnnen-kúnge unap kelesiń, – depti qasynda jatqan Boranbaiǵa.
– Eger ekeýmiz úilenemiz desek, olar endi qarsy bolmaidy. Kók jasyl ormannyń arasynda, kún sáýlesi quiylyp turatyn ashyq alańqaida toiymyz ótedi. Túnimen ot jaǵamyz, án salamyz, bi bileimiz...
– Joq, – deidi Boranbai. – Toidy bizdiń aýylda ótkizemiz.
– Aýyly nesi?.. Ol qai aýyl edi? Álgi óziń tonap júrgen be?
– Iia, sol aýyl. Biraq men...
– Qudai saqtai gór! Olar bizdi tiridei tútip jeitin shyǵar.
– Joq. Bizge eshkim de tiispeidi...
– Qalaisha?! Ha-ha-ha! Sen olardy tonaisyń, al olar sol úshin toi jasai ma? Qyzyq halyqsyńdar qazaqtar! Ha-ha-ha! Onyń bola qoimas, bolashaq baron! Toi orman ishindegi alańqaida ótedi.
Mýhnisanyń qazaqtar jaiynda aityp jatyp qarqyldap kúlgeni Boranbaidyń yzasyn keltiredi.
– Toi aýylda ótetin bolady,– deidi úzildi-kesildi.
– Biz erkindikti súiemiz. Asqar taýdyń biigin, kók jasyl ormannyń qalyńyn unatamyz.
– Biz de erkindikti súiemiz, – deidi Boranbai. – Biraq toi aýylda ótetin bolady!
– Endeshe, ákireńdemei óz jónińdi tap! – dep tez-tez kiine bastaidy tsygan qyz qarańǵyda aq táni jarqyrap.
– Tapsań tap! – dep atyp turypty Boranbai da.
Sol ashýlanǵan kúii azanǵy avtobýsqa minipti de, aýyl qaidasyń dep tartyp otyrypty.
Ol ekeýiniń arasyndaǵy bul áńgimeni búge-shigesine deiin qaidan bilesiń deýińiz múmkin. Sál sabyr etińiz. Kúmán ketirýge asyqpańyz. Basqa emes, Boranbai baronnyń óz aýzynan talai ret tyńdadyq. Jalpy, jetpisinshi jyldardyń orta sheninde jas shybyqty at qylyp minip oinap júrgen kez kelgen balany kóshede toqtatyp surasańyz, kózin jumyp, tańdaiyn qaǵyp turyp aityp berer edi. Óitkeni Boranbai baron óziniń osyndai qyzyq áńgimelerimen bizdiń bala qiialymyzdy erte baiytyp ketken bolatyn.
* * *
Bizdiń aýyl qanshama beiǵam, qanshama ańǵal bolǵanymen, anaý aitqandai aqymaq emes. Qańǵybas Boranbai qaityp kelgen kúnniń erteńine-aq barlyq báleniń sodan bolyp júrgenin árkimniń-aq ishi sezdi. Biraq óz qoldarynda bultartpaityn dáleldári bolmaǵandyqtan, qur ánsheiin ishtei oilap qana júre berdi. Eń áýeli ony Balymsha jeńgei bildi. Ol Boranbaidy kóre sala:
– Ólá, bizdiń semiz tusaqty urlaǵan osy eken ǵoi! – dedi joǵalǵan qoiy qaita tabylǵandai qýanyp. – Báse, bul kim edi dep júrsem basym qatyp. Daýsy júdá tanys-tuǵyn. Ái, qańǵybas qainym, semiz tusaq qaida?!
– Qaidaǵy tusaq? – deidi Boranbai túkke túsinbegendei keiip tanytyp. – Jeńeshe-aý, ne aityp tursyz ózi?! Men sizderdi kópten beri kórmei, saǵynyp kelsem...
– O júgármek! Sózin qara munyń. Saǵyndym deidi... Semiz tusaqty bizdi saǵynǵan soń áketip pe ediń?! So kúngi daýsyńdy ainytpai tanyp turmyn.
– Iá, bizdiń qatyn seniń daýsyńdy tanyp tur! – deidi esiginiń aldynda ketpen shyńdap otyrǵan Ábdiákim kókemiz de basyn kóterip. – Davai, endi semiz tusaqty qaitar, áitpese soryńdy sorpadai qainatyp sotqa beremin, bildiń be?
– Ne dep beresiz sotqa?
– Semiz tusaqty syǵandarǵa qosylyp júrip urlaǵanyń úshin!
– Oǵan dálelińiz bar ma?
– Bar. Bizdiń qatyn seniń daýsyńdy tanyp tur ǵoi.
– Kóke, esińizde bolsyn, daýys dokazatelstvo emes!
– Ne-me-ne?! – deidi mundai kútpegen jaýapqa qarsy dáleldi sóz taba almai qalǵan Ábdiákim kókemizdiń kózi shekesine shyǵa jazdap? – O syǵan... Syǵan-n..
– Kóke, men jai tsygan emespin, bildińiz be? Baronmyn!!! – deidi Boranbai ony odan árman tań qaldyra túsip. Sosyn kóńili kúrt jabyrqap, daýsy báseiip: – Ái, osy sizder de... – deidi tunjyrap. – Alystan ańsap, aýylda meniń Ábdiákim kókem, Balymsha jeńgem bar ǵoi dep saǵynyp kelgende... Sondaǵy maǵan aitqan sózderińiz osy ma?! Aý, kóke-aý, osy ma edi meniń sizderden kútkenim... Men baiǵus, ákemnen qalǵan jalǵyz tuiaq bolǵandyqtan, qaida júrsem de myna sizderdi arqa tutamyn ǵoi. Ái, jeńeshe, kóńilimdi bosattyńyz-aý. Ishim kúiip barady tipti. Salqyn airan quiyp ákep berińizshi... Ýh!
Taban astynda ózgere qalǵan Boranbaidyń bul qylyǵyna túsine almai, Balymsha jeńgei balpiyp tura beredi.
– Ái, qatyn, airan ákep ber myna balaǵa,– deidi Ábdiákim kókemiz ketpeniniń sabymen kimge ekenin nusqap kórsetip. – Airan surap tur ǵoi. Qystalaq, neǵyp syrtta tursyń, ishke kirseishi. Ái, Balymsha, úide álgi uzyn moiyn shishadan qalyp pa edi? Boranbai bala aýylǵa kelip qalǵan eken, sonyń qurmetine dep, kóp emes, júz-júzden ǵana... Júrseishi, uialma. Onysy nesi, qyz qusap syzylyp...
Osy oqiǵadan keiin ol Boranbai baron atanyp ketti. Tap bir naǵashy jurtynda júrgendei, ár úige erkelep kirip, biraz kún alshańdai basyp qydyrdy. Al sodan keiin ony aýylǵa ústi jabyq mashinamen izdep kelgen eki militsioner aýdan ortalyǵyna alyp ketti. Keiin bildik, áskeri boryshyn óteýden qashqany úshin Boranbai baron eki jylǵa bas bostandyǵynan aiyrylyp, alys Sibirge aǵash kesýge jiberilipti...
* * *
Qarashanyń jańbyrly kúnderi bastaldy. Aýyl arasyndaǵy qara jol aiaq alyp júre almastai, mi batpaǵy shyǵyp ezilip jatyr. Kún de sýytyp ketti. Aspannan jańbyr bir tamsa, japyraǵyn jel tonaǵan sidam terekterdiń butaǵynan eki tamshylaidy. Ainalanyń bári de kóńilsiz. Kúz aspany qanyn ishine tartyp, surlana jylaidy. Kók kúmbezi endi qaityp jadyrap ashylmaityndai, budan bylai kún de jarqyrap eshqashan shyqpaityndai kórinedi.
Kúz aiynyń osyndai kóńilsiz kúnderinde áli ot jaǵyla qoimaǵan qońyr salqyn úide buiyǵyp otyryp; baiǵus tsygandardyń kúni ne boldy eken? Qaida baryp pana tapty? Jalpy, olar kúz ben qysta qalai tirshilik etedi dep oilaýyńyz da múmkin. Árine, biz ben siz siiaqty qarapaiym qazaqtarǵa ony bilý de ońai sharýa emes. Al eger Boranbai baron bolsa ǵoi, bárin de táptishtep aityp, túsindirip berer edi. Biraq ol qazir aýylda joq. Alys Sibirde aǵash kesip júr...
Aýdannan kúnine bir ret qatynaityn pushyq avtobýstyń eki búiiri satpaq-satpaq, miy shyǵyp ezilip jatqan qara jolmen qiqalańdap áreń jetti. Búgin azanda bazarǵa ketken azyn-aýlaq adam sómkelerin, qapshyqtaryn kóterip túsip jatyr. Olardyń sońynan shoferge áldenelerdi asyǵys aityp, qyzyl qońyr plash kigen qyz kórindi. Auq alysy bizdiń aýyldyń artynyp-tartynyp sómke kótergen adamdaryndai emes, tipti shiraq basady. Tóbesine qyzyl ala qol shatyr kóterip alǵan.
Ol miy shyǵyp jatqan laisań joldan sekektep tez-tez sekirip ótti de, Boranbai baronnyń úiine qarai júrdi. Basyna tartqan juqa aq gúldi oramalynan qoiý buira shashy tolqyndana shyǵyp tur. Qol shatyr kótergen qolynyń jińishke bilegi tolǵan bilezik. Qasy-kózi qalammen syzǵandai ádemi tsygan qyzy edi. Bul bizdiń Boranbai-barondy qaladan ádeii izdep kelgen Mýhnisa bolatyn.
Ústine kúieýinen qalǵan eski kúpáikeni kiip alyp, mal jaiǵap júrgen Maldyqyz sheshei oǵan tańyrqai qarap biraz turdy. Alǵashynda kórshiniń qalada oqityn qyzy eken dep oilap qalǵan bolýy kerek:
– Ái, Ánáfiiasyń ba? Qashan keldiń? – dep surady.
– Zdrastvýite!
– A-a?
– Dobryi den, apa!
– Kótek!
– Kak pojivaete?
– Úibai, qazaq pa dep tursam, orys pa ózi, nemene?
– Býranbai doma?
– A-a, burynǵydai ma dei me?..
– Apa, Býranbai bar? Jok?
– Á-á, Boranbai ma? Meniń balam ba surap turǵanyń. Ol joq. Ol ana jaqta! Dáleke, túrme papal!
– V tiýrme?! Kak je tak?! – dep shoshyp ketti Mýhnisa. – Oh, bednenkii! Vse-taki kakoi je vy jestokii narod! Iz-za kakih-to barashek svoego cheloveka posadili da...
– Iá, iá, – dedi Maldyqyz sheshei basyn izep, belgisiz baǵytqa qarai qolyn sermep. – Sol jaqta. Sonda... ketti...
Mýhnisa eki qolymen betin basyp keri buryldy da, aiaǵyndaǵy jep-jeńil ádemi týfliimen qara joldyń mi batpaǵyn tobyqtan keship jaiaý ketti. Bálkim, kúz aspany sekildi egilip jylaǵan bolar tsygan qyz...
* * *
Boranbai baron eki jyldan soń aýylǵa múlde basqa adam bolyp oraldy. Burynǵy seriligin Sibirde aǵash kesip júrgende umytyp qaldyryp ketkendei, mojantompai, qarapaiym qazaqqa ainaldy. Aýyldan uzap eshqaida shyqpai, aýlasyndaǵy aǵashtardy jas baladai mápelep, kútip-baptap ósirýmen boldy.
Nege ekeni, Sibirden kelgennen keiin onyń aǵashtarǵa degen yqylas-peiili ózgeshe edi. Aýlasynda jaiqaltyp baý ósirdi. Maldyqyz sheshei endi kúzde samsap pisken almalaryn Jańabazarǵa aparyp satatyn boldy. El qatarly kelin jumsap, qolymdy jyly sýǵa malyp otyrsam-aý degen arman da kókeiine uialai bastady. Úi tirligine shyndap aralasqan soń, ózine bir aq jaýlyqty serik kerek ekenin Boranbai baronnyń ózi de túsingen bolýy kerek. Sóitip, qudai bir sátin salǵan kúni ol Sozaq jaqtan maiǵa pisken toqashtai top-tompaq sary qyzdy alyp qashyp keldi. Kádimgi osy zamandyq otyryqshy qazaqtardyń salty boiynsha “P” árpi sekildi ústel jasap, qalyńdyq pen kúieý jigittiń tusyna qolkilem ilip, oǵan aq maqtamen “Boranbai–Balaǵyz” dep jazyp, araq-sharapty úiip-tógip, tań atqansha dúrildetip toi ótkizdi. Kelin túsirgen Maldyqyz shesheidiń tóbesi kókke jetkendei qýandy. Toi ústinde abysyn-ajyndarynyń arasynda shalqyp otyryp: “Qudai-aý, ózim jastai jesir qalyp, óldim-taldym dep júrip áreń degende ádibulaqqa jetkizgen jalǵyz ulym qańǵybas bolyp kete me dep qorqýshy em. Onyń da el qatarly otaý tigetin kúni bar eken. Allaǵa myń da bir shúkir, ol kúnge de jettim, endi ólip ketsem armanym joq” dep aityp salypty.
Keide osyndai kól-kósir qýanysh ústinde oqysta aýyzdan shyǵyp ketken mundai tilekterdiń nysanaǵa dóp tiip, artynsha-aq oryndalyp jatatyny bar emes pe. Maldyqyz sheshei de toi ótken soń, bir aptadan keiin dúnie saldy.
Kún batarda kelini demdep bergen qoiý shaidan bir-eki urttapty da: “Búgin basymnyń saqinasy ustap otyr. Sál jatyp, myzǵyp alaiynshy” dep jastyqqa bas qoiǵan eken, sodan qaityp oianbapty. Osylaisha oida-joqta, aýyrmai-syrqamai, ózi de qinalmai, ózge jurtty da qinamai, máńgilik saparyna ún-túnsiz attanyp kete beripti jazǵan. Ol kisi qaitys bolǵan kún juma edi. Moldalardyń aitýyna qaraǵanda, juma kúni jaratqan iemiz tek óziniń súigen quldaryn ǵana alyp ketedi eken...
Mine, sizderge aitqan áńgimemiz osymen támam bolsa jarar edi. Biraq oǵan qazaq bolyp ómir súrýdiń ózi de basqalar oilaǵandai op-ońai sharýa emes...
Maiǵa pisken toqashtai bylqyldap júretin Balaǵyz jeńgemiz ben Boranbai baronnyń dám-tuzy jarasyp kete qoimady. Basqasyn bylai qoiǵanda, tún jarymy sekildi beimezgil ýaqytta da olardyń úi jaǵynan urys-keris, shańqyldasqan daýystar estilip qalyp jatatyn. Onyń aqyry nemen bitkeni bizdiń aýylǵa tegis aian.
Bir kúni Boranbai baron erte oianyp:
– Tur, báibishe, kiin jyldam! – deidi uiyqtap jatqan áieline daýystap.
– Qulqyn sháriden qylqyldap ne kórindi, shorly-aý, – deidi Balaǵyz jeńgei jyly tósekti qimai teris qarap aýnap túsip. Ol kisi únemi “s”-nyń ornyna “sh” dep sóileitin-di.
– Maza bershi kishige...
– Bol jyldam, qaiyn jurtqa baramyz!
– Qai-da?..
– Sozaqqa.
– Ne-me-ne? Shojaqqa ma?
– Ái, yńyrsymai tur deimin! Seniń tórkinińe baramyz.
– Túsh kórdiń be, shorly-aý?!
– Ái, “shorly-shorly” dep shaljiyp jata beresiń be?! Bolsaishy, azanǵy aptaýyzdan qalatyn boldyq qoi!
Sóitip, Boranbai baron, qoiarda-qoimai júrip, sol kúni Balaǵyz jeńgeidi ertip, tańerteńgi avtobýsqa otyrady. Olar Shymkentke kelgen soń qyrǵy bazarǵa soǵady. Ony-muny saýda-sattyq jasap, jeńgeidiń qolyndaǵy qara sómkeniń qos búiirin qampaityp toltyrady. Bazardan shyǵa beriste toqtap, úsh tiyndyq gazdy sý ishedi. Avtostantsiiaǵa kelip, Sozaqqa deiin eki bilet satyp alady.
Tórkinine qara sómkeniń qos búiirin qampaityp bara jatqan Balaǵyz jeńgeidiń kóńili toq bolsa kerek:
– Balmuzdaq alyp jeiikshi, – deidi kúieýine erkelep.
Ánsheiinde burqyldap urysa jóneletin Boranbai júgirip baryp balmuzdaq satyp ákeledi. Sosyn ekeýi gazet satatyn kioskiniń janynda turyp jeidi. Balaǵyz jeńgeidiń qolyndaǵy balmuzdaǵy erip ketip, ústindegi jasyl barqyt kóilegin bylǵap alady.
– Siyr siiaqty jalaidy ekensiń, – deidi oǵan baron.
– Oi, shorly, qańǵybash! – deidi tili ashy jeńgei aqysyn jibermei.
Sol kezde Sozaqqa baratyn avtobýs ta kele qalady. Balaǵyz jeńgeidi ornyna aparyp jaiǵastyrǵan soń:
– Men qazir sý iship kele qoiaiyn, – deidi Boranbai baron. – Baram da, kelem!
– Men de shóldep otyrǵan shiiaqtymyn, – deidi jeńgei.
– Ekeýmiz qosylyp sý izdep júrgende, qara sómkeden aiyrylyp qalarmyz. Otyr ornyńda shoshańdamai!
– Oibai, qoidym. Quryshyn ishpeimin!
– Sóitip, Boranbai baron avtostantsiiada óz áielin ózi aldap soǵyp, belgisiz bir jaqqa qarai taiyp otyrady. Artyna qarai-qarai qashady. “Ýh, qutyldym ba, qutylmadym ba?!” dep oilaidy. Shamasy, qutylǵany osy bolar. Sońynan qýyp kele jatqan eshkim kórinbeidi.
Sozaqqa qarai júretin avtobýsqa minip alǵan Balaǵyz jeńgei kúieýin ary kútip, beri kútip, aqyry kelmegen soń burqyldap ursyp, qarǵap-silep kete beredi.
Sosyn ekeýi qaityp qosylǵan joq...
* * *
Mine, sodan beri de talai jyl zymyrap óte shyqty. Jetpisinshi jyldardyń orta sheninde jas shybyqty at qyp minip júrgen balalar – biz de er jettik. Birde qamshynyń sabyndai qysqa, al endi birde taýsylmastai uzaq kórinetin mynaý ómirde árqaisymyz qal-qaderimiz jetkenshe óz ornymyzdy taýyp, tirshilik kóshin alǵa qarai súirep kelemiz. Bauǵy bizdiń balalyq qiulymyzdy baiytqan qańǵybas Boranbai baron bul jaryq dúniede elý toǵyz jyl jasap, ótken kúzde kenetten dúnie saldy. Ol da juma kúni, aiaq astynan aýyrmai-syrqamai júrip-aq máńgilik saparǵa attanyp ketti. Moldalardyń aitýynsha, juma kúni... Iá aitpaqshy, ony ózderińiz de biledi ekensizder ǵoi.
Sońynan iz qalmady baronnyń. Ómirden urpaqsyz ótti. Odan týǵan bala, árine, basqalarǵa qaraǵanda ózgesheleý bolar edi. Erkindikti es-tússiz qulai súietin esil er bolar edi... Ókinishti-aq. Boranbai baronnyń izin jalǵastyratyn ondai balanyń óz kindiginen dúniege kelmei ótkeni ókinishti-aq. Bútindei bir shańyraqtyń tútini sóndi, belgisi qalmady...
Iá, aitqandai, Boranbai baronnan qalǵan bir belgi bar sekildi. Ol bizdiń aýyldyń shetindegi toǵaida ósip turǵan Teris aǵash. Jurt ony kópten beri solai ataidy. Syrttai qaraǵanda ainalasyndaǵy basqa aǵashtan eshqandai aiyrmashylyǵy joq. Biraq siz onyń tarihyn bilip alǵan soń baryp bajailap qarasańyz, biraz ózgesheligi baryn baiqar edińiz.
Ol oqiǵa, qysqasha aitqanda, bylai bolyp edi. Bir kúni Erkebai kókemniń bizden bir-eki jas kishi balasy – úrpek sary Ántai solqyldaq jas shybyqty at qyp minip, toǵaiǵa qarai “quiyndatyp” kele jatyp Boranbai baronǵa qarsy kezdesip qalady. Baron ony saýsaǵymen ymdap ózine qarai shaqyrady da, tapyraqtap jetip barǵan “batyrdyń” butynyń arasyndaǵy “atyn” julyp alady.
– Ái, aqymaq, – deidi Ántaiǵa qarap. – Obal emes pe?! Bul da ózińdei bala ǵoi...
Sosyn ol sazdaý jerge álgi shybyqty tik shanshyp qoia salady. Ántai qý onyń shybyqty ush jaǵynan teris qadaǵanyn baiqap qalyp:
– Baron kóke, bul báribir óspeidi, – deidi. – Óitkeni siz ony durys shanshyǵan joqsyz!
Boranbai baron artyna burylyp qarasa, shynynda da, jas shybyqty teris qadap qoiǵan eken. Biraq ol ózin mazaq etkisi kelip kózderi ushqyn atyp turǵan úrpek sary balaǵa qarap:
– Óse-di! – deidi daýsyn sozyp. – Baron qadaǵan shybyq óspeýi múmkin emes!
Rasynda da, sol shybyq keiin jetilip, ósip ketti. Basqa aǵashtarǵa qaraǵanda bas jaǵy jýandaý, biik qara aǵash boldy. Sol qara aǵash qazir japyraq jaiǵan kezde toǵai jaqtan kele jatqan Boranbai baronnyń buira shashyndai dóńgelenip kórinip turady. Jol jieginde óskendikten, otyn kesýge barǵandar oǵan atyn, esegin bailap ketedi. Balalar da onyń butaǵyna órmelep shyǵyp júredi. Óitkeni sol bir qara aǵashqa qustar kóp uia salady.
Múmkin, Boranbai baronnan qalǵan bir belgi sol shyǵar...
Uqsas jazbalar:
