Buǵan deiingi maqalalarymyzda elimizdegi agroónerkásip keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń tujyrymdamasy ázirlenip, osynyń negizinde salany damytýdyń jańa kókjiegi belgilengendigin, baǵdarlama boiynsha aýyldardaǵy úi sharýashylyqtaryna memlekettik qoldaý kórsetiletindigin, bul shara olardy kooperativterge biriktirý negizinde júzege asatyndyǵyn keńinen baiandaǵan bolatynbyz.
Atalǵan jumys qanatqaqty joba negizinde biylǵy jyldyń ózinde bastalyp ketti. Qanatqaqty jobany júzege asyratyn aýdan retinde Qaraǵandy oblysynyń Nura aýdany tańdap alyndy. Bul tańdaýdyń da sebepteri az emes sekildi. Birinshiden, Nura aýdany Astanaǵa taiaý ornalasqan. Bar bolǵany 100 shaqyrymdai jerde ǵana tur. Ekinshiden, Nura aýdany mal sharýashylyǵymen qatar, eginshilik salasy da jaqsy damyǵan aýdandar qataryna qosylady. Iaǵni, mal sharýashylyǵymen shuǵyldanatyn kooperativterdi sapaly mal azyǵymen qamtýdyń mol múmkindikteri bar.
Eger Nura aýdanynyń jaǵdaiyna azdap toqtala ketetin bolsaq, bul aýdanda 250 myń gektardan astam egindik, 114 myń gektar shabyndyq, 3 million 616 myń gektar jaiylymdyq jer bar. Iri qaranyń sany 40 myńǵa jýyq. Munyń syrtynda 100 myńǵa tarta qoi-eshki, 25 myńnan astam jylqy, 15 myńnan astam shoshqa bar.
Qutty ózen ainalaiyn – Nura atyńnan,
Kúrkirei kók tolqyny – kókke atylǵan.
Aq tósin aimalaǵan anasyndai,
Myń-myń mal sý ishýge shubatylǵan, – dep halyq aqyny Joldybai Nurmaǵambetuly jyrǵa qosqan ataqty Nura ózeni osy aýdannan Astanaǵa aǵyp kelip, onyń ainalasyn kógaldandyrýǵa jaǵymdy yqpal etýde. Endi osy aýdannan memleketimiz qolǵa alyp otyrǵan úi sharýashylyqtaryn kooperativtendirý sharasynyń negizinde mol mal ónimderi ázirlenip, osy arqyly Astanany sapaly etpen jáne sútpen qamtamasyz etý máselesi sheshimin tabatyn bolsa, munyń ózi elordanyń ainalasynda azyq-túlik beldeýin qamtamasyz etý isine qosylǵan úlken úles bolar edi.
Nura aýdany atalǵan iste qanatqaqty jobany júzege asyrýshy aýdan retinde tańdap alynǵannan keiin aýdan ákimi Niqanbai Omarhanov bastaǵan jaýapty adamdar Astanaǵa, Aýyl sharýashylyǵy ministrligine shaqyrylyp, jobany júzege asyrýdyń joldary jan-jaqty tiianaqtaldy. Osy boiynsha sharalar tizbesi belgilenip, olardy iske qosýdyń múmkindikteri men qarjylai tetikteri aiqyndaldy.
Jaqynda osy aýdanǵa ortalyq buqaralyq aqparat quraldarynyń bir top jýrnalisiniń baspasóz týry uiymdastyryldy. Sonyń quramynda osy maqalanyń avtory da boldy.
Biz barǵan kezde aýdan basshylyǵynyń atalǵan maqsat boiynsha halyqpen kezdesýi tórt aýylda bolyp ótken eken. Besinshi eldi meken Maiorovka aýylyndaǵy aýdan ákimi Niqanbai Omarhanovtyń halyqpen ótkizgen kezdesýine biz de qatystyq. Sonda sharany júzege asyrýdyń biraz syrlaryna qanyǵyp, tiisti aqparattardy aldyq.
Niqanbai Omarhanov – osy ýaqytqa deiin oblystyń Qarqaraly, Aqtoǵai aýdandaryn basqaryp, jumysta mol tájiribe jinaqtaǵan bilikti basshy. Qazaq, orys tilderinde birdei sóileidi, ári aitar oiyn halyqqa túsinikti tilmen jetkize biledi. Mine, ákimniń bilikti basshyǵa sai osyndai qasietteriniń arqasynda jiynǵa qatysýshylar úi sharýashylyqtan kooperativtendirý jumystarynyń ózderine paidaly ekendigin jaqsy túsinip, osy iske qýana qoldaý bildirip jatty. Endi biz Nura aýdanynda osy máselege bailanysty qandai jumystar júrgiziletindigine ákimnen alǵan derekterimizge súiene otyryp toqtala keteiik.
«Kooperativ» sózi latyn tilinde «yntymaqtastyq» degen uǵymdy bildiredi eken. Bir sózben aitqanda, birigip yntymaqtasa otyryp eńbek etý degenge kelip saiady. Kooperativ tek qana erikti túrde, iaǵni adamdardyń osyndai uiymǵa qosylýǵa óz yqylasynyń negizinde qurylady. Nura aýdanynda qurylýy qolǵa alynǵan mal sharýashylyǵy salasyndaǵy úi sharýashylyqtarynyń kooperativteri eki baǵytta jumys isteitin bolady. Ol baǵyttar sút jáne et ónimderin jinastyryp, tiisti oryndarǵa tapsyrý arqyly júzege asady. Iaǵni, qoldaǵy mal biriktirilmeidi, tek olardan alynatyn ónimder ǵana biriktiriledi. Biraq, olardyń paidasyn qosqan óniminiń sapasy men kólemine sáikes árbir úi sharýashylyǵy ózi kóretin bolady.
– Biz qazirgi kúni birinshi kezekte sút jinaý máselesin uiymdastyrý jumystaryn qolǵa alyp otyrmyz. Buǵan aýdanymyzdyń neǵurlym maly kóp jáne jol boiynda ornalasqan 12 aýyly tańdap alyndy. Bul aýyldar sonaý Keńes odaǵy kezinen bastap naq osy jumyspen shuǵyldanyp kelgen aýyldar. Birinshi kezekte árbir aýylda kooperativ qurylady. Kooperativ ataný úshin oǵan eń kem degende 20 úi sharýashylyǵy birigýi kerek. Kooperativtiń ózindik jarǵysy men quryltaishylyq qujattary bolady. Osy sharýany tyndyryp alǵan soń biz olardyń qolyndaǵy sútti jinaý isin uiymdastyratyn bolamyz. Onyń ázirlik jumystary da qazirdiń ózinde júrip jatyr. Sútti qabyldaityn 7 sút zaýytymen kelisimge kelip otyrmyz. Bul iske elimizdiń basqa óńirlerindegi sút qabyldaýshy uiymdar da qyzyǵýshylyq tanytýda. Máselen, Soltústik Qazaqstan oblysynan kásipkerler kelip, bizdiń aýdan ortalyǵymyz Kievka kentinen sút zaýytyn ashatyndyqtaryn aityp ketti. Biz olarǵa kelisimimizdi berdik, – deidi aýdan ákimi.
Ákimniń aitýyna qaraǵanda, joǵarydaǵy 12 aýylda 3 myń halyq turady. Olardyń qolynda 1500 bas siyr bar. Odan bir jylda kem degende 10500 tonna sút óndirýge bolady. Bul súttiń eleýli bóligi halyqtyń óz qajeti úshin jumsaldy deiik. Sonda 4200 tonna sútti paida tabý maqsatynda sút qabyldaityn pýnktterge tapsyrýǵa bolady. Demek, bir jylda kooperativke birikken úi sharýashylyqtary keminde 320 million teńge kiris qarata alady. Aýdandaǵy mamandardyń esepteýi boiynsha, árbir úi sharýashylyǵyna sút tapsyrýdan bir jylda túsetin kiris kólemi 300 myń teńge men 1,5 million teńge aralyǵynda bolady.
Úi sharýashylyqtarynan sútti turaqty túrde qabyldap otyrý úshin árbir kooperativtiń qasynan jabdyqtalǵan sút qabyldaý pýnkti qurylady. Ol tońazytqysh, sútti ólsheý, sapasyn anyqtaý aspaptary sekildi tiisti quraldarmen, sonymen qatar, sút tasymaldaityn arnaýly tehnikamen qamtamasyz etiledi. Muny aýyldarǵa nesie esebinde «QazAgro» qurylymdary ákelip ornatady. Nesiege kepil esebinde sút qabyldaý pýnktiniń ózi qoiylatyn bolady. Bul iste memlekettiń jasaityn tegin kómegi de bar. Máselen, sút qabyldaý pýnktin ashý bólinetin investitsiianyń 30-40 paiyzyn Úkimet sýbsidiialaityn bolady.
– Eger kooperativ músheleri qajet etetin bolsa, olarǵa sút saýatyn apparattardy da satyp áperýge bolady. Mundai jaǵdaida siyrlardy saýý jumysy áldeqaida jeńildei túsedi jáne jyldam júredi, – deidi aýdan ákimi.
Árbir kooperativ múshesi, iaǵni onyń quramynda árbir úi sharýasynyń iesi Qazposhtadan óziniń esepshotyn ashady. Onyń tapsyrǵan súti úshin sút zaýytynyń tóleitin aqshasy osy esepshotqa aýdarylyp otyrady.
Kooperativke tóraǵa sailanady. Kooperativ arqyly ótkiziletin árbir litr sútke Úkimet 10-15 teńgeden sýbsidiia tóleitin bolady. Bastapqy kezeńde osydan túsken qarjy jumysty uiymdastyrý shyǵyndaryna, kooperativ tóraǵasynyń jalaqysyna jumsalady.
Munan keiin kooperativ qolyndaǵy maldy asyldandyrýǵa, sapaly mal azyǵymen qamtamasyz etýge kóńil bóline bastaidy. Osy úshin sýbsidiia beriletin bolady. Kooperativ qolyndaǵy maldar tek qoldan uryqtandyrylady. Qazirgi zertteýlerge qaraǵanda, maldan mol ónim alýdyń 70 paiyzy onyń jemazyǵyna, 20 paiyzy tuqymdyq qasietine, 10 paiyzy tazalyǵy men kútimi sekildi máselelerge bailanysty bolady eken. Kooperativti zaman talabyna sai uiymdastyrý nátijesinde osy máseleler sheshimin tabatyn bolsa, onda onyń quramyndaǵy úi sharýashylyǵyndaǵy maldardyń sapalyq qasieti de áldeqaida jaqsara túsetindigi anyq.
Maiorovka aýylynda úi sharýashylyǵy kooperativin qurý jónindegi jiynǵa qatysqandardyń barlyǵy bul isti jarqyn jańalyq retinde baǵalap, qýana qabyldady. Bizge solardyń keibireýiniń sharýashylyqtarynda bolyp, áńgimelesýdiń sáti tústi.
Sonyń biri aýyl turǵyny Murat Bastenov kooperativtiń ózderine beretin paidasy úlken ekendigin aitady.
– Buryn bizdiń aýylda sút qabyldaý isi uiymdastyrylmaǵandyqtan, saýyn siyr ósirýshiler óz ónimderin qaida ótkizerlerin bilmeitin. Endi osy is talap deńgeiinde uiymdastyrylmaq. Bizge berilgen málimet boiynsha sút zaýyttary qabyldanǵan árbir litr sút úshin 70-80 teńge aqsha tóleidi. Sonda kúnine 10 litr sút tapsyrǵan adam 700-800 teńge aqsha alyp otyrady eken. Al qurylatyn kooperativimiz kem degende kúnine 2000 litrge deiin sút tapsyra alady. Osylaisha bizdiń qolymyzda aqsha paida bolady, – deidi ol.
Aýyldyń taǵy bir turǵyny Erden Dúisenqulovtyń qolynda 40 basqa jýyq iri qara maly bar eken. Ol buryn saýyn siyrlarynan turaqty túrde ónim ala almaǵan. Sebebi, saýylǵan sútti tapsyratyn jer joq. Sondyqtan tek qana ózi qajet etken shamada ǵana sút saýǵyzyp kelgen. Endi bul otbasy saýyn siyrlarynan sút óndirý máselesine belsene kirispek.
– Sondyqtan biz aýylymyzda kooperativ qurylyp, sút qabyldaý pýnktiniń ashylatyndyǵyna óte qýanyshtymyz, – deidi ol.
Maiorovkalyq taǵy bir turǵyn Ivan Kilbtiń munda turyp jatqanyna 20 jyldan asypty. Qazir ózi zeinet jasynda. Biraq soǵan qaramastan qora toly mal ustap otyrǵan jaiy bar.
– Sút jinaý degenimiz – bul óte durys dúnie. Óitkeni, buryn men tek ony qaimaq pen kilegei kúiinde ǵana tapsyryp keldim. Endi taza sútti tapsyratyn bolsam, bul meniń jumysymdy jeńildetedi. Ári odan jaqsy paida kóremin, deidi ol.
Dál osyndai jiyn osy kúni Maiorovkaǵa kórshiles Shahter aýylynda da bolyp ótti. Ondaǵy turǵyndar da kooperativtiń qurylýyna qyzý qoldaý bildirdi.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
.jpeg)