بۇعان دەيٸنگٸ ماقالالارىمىزدا ەلٸمٸزدەگٸ اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىنىڭ تۇجىرىمداماسى ەزٸرلەنٸپ, وسىنىڭ نەگٸزٸندە سالانى دامىتۋدىڭ جاڭا كٶكجيەگٸ بەلگٸلەنگەندٸگٸن, باعدارلاما بويىنشا اۋىلدارداعى ٷي شارۋاشىلىقتارىنا مەملەكەتتٸك قولداۋ كٶرسەتٸلەتٸندٸگٸن, بۇل شارا ولاردى كووپەراتيۆتەرگە بٸرٸكتٸرۋ نەگٸزٸندە جٷزەگە اساتىندىعىن كەڭٸنەن بايانداعان بولاتىنبىز.
اتالعان جۇمىس قاناتقاقتى جوبا نەگٸزٸندە بيىلعى جىلدىڭ ٶزٸندە باستالىپ كەتتٸ. قاناتقاقتى جوبانى جٷزەگە اسىراتىن اۋدان رەتٸندە قاراعاندى وبلىسىنىڭ نۇرا اۋدانى تاڭداپ الىندى. بۇل تاڭداۋدىڭ دا سەبەپتەرٸ از ەمەس سەكٸلدٸ. بٸرٸنشٸدەن, نۇرا اۋدانى استاناعا تاياۋ ورنالاسقان. بار بولعانى 100 شاقىرىمداي جەردە عانا تۇر. ەكٸنشٸدەن, نۇرا اۋدانى مال شارۋاشىلىعىمەن قاتار, ەگٸنشٸلٸك سالاسى دا جاقسى دامىعان اۋداندار قاتارىنا قوسىلادى. ياعني, مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن كووپەراتيۆتەردٸ ساپالى مال ازىعىمەن قامتۋدىڭ مول مٷمكٸندٸكتەرٸ بار.
ەگەر نۇرا اۋدانىنىڭ جاعدايىنا ازداپ توقتالا كەتەتٸن بولساق, بۇل اۋداندا 250 مىڭ گەكتاردان استام ەگٸندٸك, 114 مىڭ گەكتار شابىندىق, 3 ميلليون 616 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەر بار. ٸرٸ قارانىڭ سانى 40 مىڭعا جۋىق. مۇنىڭ سىرتىندا 100 مىڭعا تارتا قوي-ەشكٸ, 25 مىڭنان استام جىلقى, 15 مىڭنان استام شوشقا بار.
قۇتتى ٶزەن اينالايىن – نۇرا اتىڭنان,
كٷركٸرەي كٶك تولقىنى – كٶككە اتىلعان.
اق تٶسٸن ايمالاعان اناسىنداي,
مىڭ-مىڭ مال سۋ ٸشۋگە شۇباتىلعان, – دەپ حالىق اقىنى جولدىباي نۇرماعامبەتۇلى جىرعا قوسقان اتاقتى نۇرا ٶزەنٸ وسى اۋداننان استاناعا اعىپ كەلٸپ, ونىڭ اينالاسىن كٶگالداندىرۋعا جاعىمدى ىقپال ەتۋدە. ەندٸ وسى اۋداننان مەملەكەتٸمٸز قولعا الىپ وتىرعان ٷي شارۋاشىلىقتارىن كووپەراتيۆتەندٸرۋ شاراسىنىڭ نەگٸزٸندە مول مال ٶنٸمدەرٸ ەزٸرلەنٸپ, وسى ارقىلى استانانى ساپالى ەتپەن جەنە سٷتپەن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸ شەشٸمٸن تاباتىن بولسا, مۇنىڭ ٶزٸ ەلوردانىڭ اينالاسىندا ازىق-تٷلٸك بەلدەۋٸن قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸنە قوسىلعان ٷلكەن ٷلەس بولار ەدٸ.
نۇرا اۋدانى اتالعان ٸستە قاناتقاقتى جوبانى جٷزەگە اسىرۋشى اۋدان رەتٸندە تاڭداپ الىنعاننان كەيٸن اۋدان ەكٸمٸ نيقانباي ومارحانوۆ باستاعان جاۋاپتى ادامدار استاناعا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنە شاقىرىلىپ, جوبانى جٷزەگە اسىرۋدىڭ جولدارى جان-جاقتى تيياناقتالدى. وسى بويىنشا شارالار تٸزبەسٸ بەلگٸلەنٸپ, ولاردى ٸسكە قوسۋدىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ مەن قارجىلاي تەتٸكتەرٸ ايقىندالدى.
جاقىندا وسى اۋدانعا ورتالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بٸر توپ جۋرناليسٸنٸڭ باسپاسٶز تۋرى ۇيىمداستىرىلدى. سونىڭ قۇرامىندا وسى ماقالانىڭ اۆتورى دا بولدى.
بٸز بارعان كەزدە اۋدان باسشىلىعىنىڭ اتالعان ماقسات بويىنشا حالىقپەن كەزدەسۋٸ تٶرت اۋىلدا بولىپ ٶتكەن ەكەن. بەسٸنشٸ ەلدٸ مەكەن مايوروۆكا اۋىلىنداعى اۋدان ەكٸمٸ نيقانباي ومارحانوۆتىڭ حالىقپەن ٶتكٸزگەن كەزدەسۋٸنە بٸز دە قاتىستىق. سوندا شارانى جٷزەگە اسىرۋدىڭ بٸراز سىرلارىنا قانىعىپ, تيٸستٸ اقپاراتتاردى الدىق.
نيقانباي ومارحانوۆ – وسى ۋاقىتقا دەيٸن وبلىستىڭ قارقارالى, اقتوعاي اۋداندارىن باسقارىپ, جۇمىستا مول تەجٸريبە جيناقتاعان بٸلٸكتٸ باسشى. قازاق, ورىس تٸلدەرٸندە بٸردەي سٶيلەيدٸ, ەرٸ ايتار ويىن حالىققا تٷسٸنٸكتٸ تٸلمەن جەتكٸزە بٸلەدٸ. مٸنە, ەكٸمنٸڭ بٸلٸكتٸ باسشىعا ساي وسىنداي قاسيەتتەرٸنٸڭ ارقاسىندا جيىنعا قاتىسۋشىلار ٷي شارۋاشىلىقتان كووپەراتيۆتەندٸرۋ جۇمىستارىنىڭ ٶزدەرٸنە پايدالى ەكەندٸگٸن جاقسى تٷسٸنٸپ, وسى ٸسكە قۋانا قولداۋ بٸلدٸرٸپ جاتتى. ەندٸ بٸز نۇرا اۋدانىندا وسى مەسەلەگە بايلانىستى قانداي جۇمىستار جٷرگٸزٸلەتٸندٸگٸنە ەكٸمنەن العان دەرەكتەرٸمٸزگە سٷيەنە وتىرىپ توقتالا كەتەيٸك.
«كووپەراتيۆ» سٶزٸ لاتىن تٸلٸندە «ىنتىماقتاستىق» دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرەدٸ ەكەن. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, بٸرٸگٸپ ىنتىماقتاسا وتىرىپ ەڭبەك ەتۋ دەگەنگە كەلٸپ سايادى. كووپەراتيۆ تەك قانا ەرٸكتٸ تٷردە, ياعني ادامداردىڭ وسىنداي ۇيىمعا قوسىلۋعا ٶز ىقىلاسىنىڭ نەگٸزٸندە قۇرىلادى. نۇرا اۋدانىندا قۇرىلۋى قولعا الىنعان مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ٷي شارۋاشىلىقتارىنىڭ كووپەراتيۆتەرٸ ەكٸ باعىتتا جۇمىس ٸستەيتٸن بولادى. ول باعىتتار سٷت جەنە ەت ٶنٸمدەرٸن جيناستىرىپ, تيٸستٸ ورىندارعا تاپسىرۋ ارقىلى جٷزەگە اسادى. ياعني, قولداعى مال بٸرٸكتٸرٸلمەيدٸ, تەك ولاردان الىناتىن ٶنٸمدەر عانا بٸرٸكتٸرٸلەدٸ. بٸراق, ولاردىڭ پايداسىن قوسقان ٶنٸمٸنٸڭ ساپاسى مەن كٶلەمٸنە سەيكەس ەربٸر ٷي شارۋاشىلىعى ٶزٸ كٶرەتٸن بولادى.
– بٸز قازٸرگٸ كٷنٸ بٸرٸنشٸ كەزەكتە سٷت جيناۋ مەسەلەسٸن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن قولعا الىپ وتىرمىز. بۇعان اۋدانىمىزدىڭ نەعۇرلىم مالى كٶپ جەنە جول بويىندا ورنالاسقان 12 اۋىلى تاڭداپ الىندى. بۇل اۋىلدار سوناۋ كەڭەس وداعى كەزٸنەن باستاپ ناق وسى جۇمىسپەن شۇعىلدانىپ كەلگەن اۋىلدار. بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەربٸر اۋىلدا كووپەراتيۆ قۇرىلادى. كووپەراتيۆ اتانۋ ٷشٸن وعان ەڭ كەم دەگەندە 20 ٷي شارۋاشىلىعى بٸرٸگۋٸ كەرەك. كووپەراتيۆتٸڭ ٶزٸندٸك جارعىسى مەن قۇرىلتايشىلىق قۇجاتتارى بولادى. وسى شارۋانى تىندىرىپ العان سوڭ بٸز ولاردىڭ قولىنداعى سٷتتٸ جيناۋ ٸسٸن ۇيىمداستىراتىن بولامىز. ونىڭ ەزٸرلٸك جۇمىستارى دا قازٸردٸڭ ٶزٸندە جٷرٸپ جاتىر. سٷتتٸ قابىلدايتىن 7 سٷت زاۋىتىمەن كەلٸسٸمگە كەلٸپ وتىرمىز. بۇل ٸسكە ەلٸمٸزدٸڭ باسقا ٶڭٸرلەرٸندەگٸ سٷت قابىلداۋشى ۇيىمدار دا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. مەسەلەن, سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنان كەسٸپكەرلەر كەلٸپ, بٸزدٸڭ اۋدان ورتالىعىمىز كيەۆكا كەنتٸنەن سٷت زاۋىتىن اشاتىندىقتارىن ايتىپ كەتتٸ. بٸز ولارعا كەلٸسٸمٸمٸزدٸ بەردٸك, – دەيدٸ اۋدان ەكٸمٸ.
ەكٸمنٸڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جوعارىداعى 12 اۋىلدا 3 مىڭ حالىق تۇرادى. ولاردىڭ قولىندا 1500 باس سيىر بار. ودان بٸر جىلدا كەم دەگەندە 10500 توننا سٷت ٶندٸرۋگە بولادى. بۇل سٷتتٸڭ ەلەۋلٸ بٶلٸگٸ حالىقتىڭ ٶز قاجەتٸ ٷشٸن جۇمسالدى دەيٸك. سوندا 4200 توننا سٷتتٸ پايدا تابۋ ماقساتىندا سٷت قابىلدايتىن پۋنكتتەرگە تاپسىرۋعا بولادى. دەمەك, بٸر جىلدا كووپەراتيۆكە بٸرٸككەن ٷي شارۋاشىلىقتارى كەمٸندە 320 ميلليون تەڭگە كٸرٸس قاراتا الادى. اۋدانداعى مامانداردىڭ ەسەپتەۋٸ بويىنشا, ەربٸر ٷي شارۋاشىلىعىنا سٷت تاپسىرۋدان بٸر جىلدا تٷسەتٸن كٸرٸس كٶلەمٸ 300 مىڭ تەڭگە مەن 1,5 ميلليون تەڭگە ارالىعىندا بولادى.
ٷي شارۋاشىلىقتارىنان سٷتتٸ تۇراقتى تٷردە قابىلداپ وتىرۋ ٷشٸن ەربٸر كووپەراتيۆتٸڭ قاسىنان جابدىقتالعان سٷت قابىلداۋ پۋنكتٸ قۇرىلادى. ول توڭازىتقىش, سٷتتٸ ٶلشەۋ, ساپاسىن انىقتاۋ اسپاپتارى سەكٸلدٸ تيٸستٸ قۇرالدارمەن, سونىمەن قاتار, سٷت تاسىمالدايتىن ارناۋلى تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتٸلەدٸ. مۇنى اۋىلدارعا نەسيە ەسەبٸندە «قازاگرو» قۇرىلىمدارى ەكەلٸپ ورناتادى. نەسيەگە كەپٸل ەسەبٸندە سٷت قابىلداۋ پۋنكتٸنٸڭ ٶزٸ قويىلاتىن بولادى. بۇل ٸستە مەملەكەتتٸڭ جاسايتىن تەگٸن كٶمەگٸ دە بار. مەسەلەن, سٷت قابىلداۋ پۋنكتٸن اشۋ بٶلٸنەتٸن ينۆەستيتسييانىڭ 30-40 پايىزىن ٷكٸمەت سۋبسيدييالايتىن بولادى.
– ەگەر كووپەراتيۆ مٷشەلەرٸ قاجەت ەتەتٸن بولسا, ولارعا سٷت ساۋاتىن اپپاراتتاردى دا ساتىپ ەپەرۋگە بولادى. مۇنداي جاعدايدا سيىرلاردى ساۋۋ جۇمىسى ەلدەقايدا جەڭٸلدەي تٷسەدٸ جەنە جىلدام جٷرەدٸ, – دەيدٸ اۋدان ەكٸمٸ.
ەربٸر كووپەراتيۆ مٷشەسٸ, ياعني ونىڭ قۇرامىندا ەربٸر ٷي شارۋاسىنىڭ يەسٸ قازپوشتادان ٶزٸنٸڭ ەسەپشوتىن اشادى. ونىڭ تاپسىرعان سٷتٸ ٷشٸن سٷت زاۋىتىنىڭ تٶلەيتٸن اقشاسى وسى ەسەپشوتقا اۋدارىلىپ وتىرادى.
كووپەراتيۆكە تٶراعا سايلانادى. كووپەراتيۆ ارقىلى ٶتكٸزٸلەتٸن ەربٸر ليتر سٷتكە ٷكٸمەت 10-15 تەڭگەدەن سۋبسيدييا تٶلەيتٸن بولادى. باستاپقى كەزەڭدە وسىدان تٷسكەن قارجى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ شىعىندارىنا, كووپەراتيۆ تٶراعاسىنىڭ جالاقىسىنا جۇمسالادى.
مۇنان كەيٸن كووپەراتيۆ قولىنداعى مالدى اسىلداندىرۋعا, ساپالى مال ازىعىمەن قامتاماسىز ەتۋگە كٶڭٸل بٶلٸنە باستايدى. وسى ٷشٸن سۋبسيدييا بەرٸلەتٸن بولادى. كووپەراتيۆ قولىنداعى مالدار تەك قولدان ۇرىقتاندىرىلادى. قازٸرگٸ زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, مالدان مول ٶنٸم الۋدىڭ 70 پايىزى ونىڭ جەمازىعىنا, 20 پايىزى تۇقىمدىق قاسيەتٸنە, 10 پايىزى تازالىعى مەن كٷتٸمٸ سەكٸلدٸ مەسەلەلەرگە بايلانىستى بولادى ەكەن. كووپەراتيۆتٸ زامان تالابىنا ساي ۇيىمداستىرۋ نەتيجەسٸندە وسى مەسەلەلەر شەشٸمٸن تاباتىن بولسا, وندا ونىڭ قۇرامىنداعى ٷي شارۋاشىلىعىنداعى مالداردىڭ ساپالىق قاسيەتٸ دە ەلدەقايدا جاقسارا تٷسەتٸندٸگٸ انىق.
مايوروۆكا اۋىلىندا ٷي شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆٸن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ جيىنعا قاتىسقانداردىڭ بارلىعى بۇل ٸستٸ جارقىن جاڭالىق رەتٸندە باعالاپ, قۋانا قابىلدادى. بٸزگە سولاردىڭ كەيبٸرەۋٸنٸڭ شارۋاشىلىقتارىندا بولىپ, ەڭگٸمەلەسۋدٸڭ سەتٸ تٷستٸ.
سونىڭ بٸرٸ اۋىل تۇرعىنى مۇرات باستەنوۆ كووپەراتيۆتٸڭ ٶزدەرٸنە بەرەتٸن پايداسى ٷلكەن ەكەندٸگٸن ايتادى.
– بۇرىن بٸزدٸڭ اۋىلدا سٷت قابىلداۋ ٸسٸ ۇيىمداستىرىلماعاندىقتان, ساۋىن سيىر ٶسٸرۋشٸلەر ٶز ٶنٸمدەرٸن قايدا ٶتكٸزەرلەرٸن بٸلمەيتٸن. ەندٸ وسى ٸس تالاپ دەڭگەيٸندە ۇيىمداستىرىلماق. بٸزگە بەرٸلگەن مەلٸمەت بويىنشا سٷت زاۋىتتارى قابىلدانعان ەربٸر ليتر سٷت ٷشٸن 70-80 تەڭگە اقشا تٶلەيدٸ. سوندا كٷنٸنە 10 ليتر سٷت تاپسىرعان ادام 700-800 تەڭگە اقشا الىپ وتىرادى ەكەن. ال قۇرىلاتىن كووپەراتيۆٸمٸز كەم دەگەندە كٷنٸنە 2000 ليترگە دەيٸن سٷت تاپسىرا الادى. وسىلايشا بٸزدٸڭ قولىمىزدا اقشا پايدا بولادى, – دەيدٸ ول.
اۋىلدىڭ تاعى بٸر تۇرعىنى ەردەن دٷيسەنقۇلوۆتىڭ قولىندا 40 باسقا جۋىق ٸرٸ قارا مالى بار ەكەن. ول بۇرىن ساۋىن سيىرلارىنان تۇراقتى تٷردە ٶنٸم الا الماعان. سەبەبٸ, ساۋىلعان سٷتتٸ تاپسىراتىن جەر جوق. سوندىقتان تەك قانا ٶزٸ قاجەت ەتكەن شامادا عانا سٷت ساۋعىزىپ كەلگەن. ەندٸ بۇل وتباسى ساۋىن سيىرلارىنان سٷت ٶندٸرۋ مەسەلەسٸنە بەلسەنە كٸرٸسپەك.
– سوندىقتان بٸز اۋىلىمىزدا كووپەراتيۆ قۇرىلىپ, سٷت قابىلداۋ پۋنكتٸنٸڭ اشىلاتىندىعىنا ٶتە قۋانىشتىمىز, – دەيدٸ ول.
مايوروۆكالىق تاعى بٸر تۇرعىن يۆان كيلبتٸڭ مۇندا تۇرىپ جاتقانىنا 20 جىلدان اسىپتى. قازٸر ٶزٸ زەينەت جاسىندا. بٸراق سوعان قاراماستان قورا تولى مال ۇستاپ وتىرعان جايى بار.
– سٷت جيناۋ دەگەنٸمٸز – بۇل ٶتە دۇرىس دٷنيە. ٶيتكەنٸ, بۇرىن مەن تەك ونى قايماق پەن كٸلەگەي كٷيٸندە عانا تاپسىرىپ كەلدٸم. ەندٸ تازا سٷتتٸ تاپسىراتىن بولسام, بۇل مەنٸڭ جۇمىسىمدى جەڭٸلدەتەدٸ. ەرٸ ودان جاقسى پايدا كٶرەمٸن, دەيدٸ ول.
دەل وسىنداي جيىن وسى كٷنٸ مايوروۆكاعا كٶرشٸلەس شاحتەر اۋىلىندا دا بولىپ ٶتتٸ. ونداعى تۇرعىندار دا كووپەراتيۆتٸڭ قۇرىلۋىنا قىزۋ قولداۋ بٸلدٸردٸ.
سۇڭعات ەلٸپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
.jpeg)