Qazaqstan qalalaryndaǵy vokzaldyq alańdardyń deni kóleńkeli biznestiń epitsentri retinde qalýda. Byqsyǵan arzan dúnieler, táýliktik jaldamaly páterler, zańsyz tasymalmen ainalysatyn baǵdarlar, «járdemshiler», kez kelgen qalaǵa poezǵa bilet taýyp, ony ústeme baǵamen usynatyn alyp-satarlar syndy astyrtyn áreket etetinderden aiaq alyp júre almaityn jaǵdai barlyq vokzaldarǵa tán qubylysqa ainalǵaly qashan. Dál osy alyp-satar «járdemshilerdiń» kesirinen bos vagondar bola tura poiyzǵa bilet tapshylyǵy týyndaýda. Bul týraly "Karavan" basylymy jazdy.
Ózin Daniiar dep tanystyrǵan 30 jasar azamat osy mańda kúneltken jumyssyzdardyń biri bolǵan. Qazir onyń jeke kásibi dóńgelep tur. Dálirek aitqanda, saparǵa shyǵyp, biraq dittegen ornyna jetý úshin kassadan bilet tappai seńdelgenderdi taýyp, olarǵa ústeme baǵamen temir jol poiyzdarynyń biletin satady.Mundai «járdemshilerdiń» jumys jasaý joly bylai qurylǵan: Aldyn ala poiyzdyń birneshe biletterin satyp alyp, ádeii qoldan bilet tapshylyǵyn týyndatady. Sońǵy sátte bilet izdep sańdalǵandarǵa baryp, kótermelengen baǵamen bilet baryn aityp, usynys jasaidy. Keliskenderdi jeke kassaǵa ertip baryp, óz atyndaǵy jol júrý qujatyn ótkizip, bosaǵan biletti satyp alýshyǵa rásimdeidi.
- Men biletti keri qaitarǵan sátte júie biletti qaitara tirkep, ortaq satýǵa qaita shyǵarady. Sol kezde birden keri satyp alýshyny rásimdep úlgerýimiz qajet, biraq bul sondai qiyn sharýa emes,- deidi kásibiniń «qyr-syrymen» bólisken Daniiar.
«Jolaýshylar tasymaly» kassasynda alǵannan góri, osylai alyp-satardyń qolynan alynǵan bilettiń quny birden bir jarym esege ósip, jolaýshyǵa qymbatqa túsedi. «Járdemshiler» jeke kassamen kelisip, oryndardy aldyn ala satyp alýshylyqtyń kesiri kópshiliktiń qaltasyn osylai qaǵýda. Al, alyp-satarlyqpen túsken paidany ózara bólisip, kúndelikti paida tabýda. Bir qaraǵanǵa zańsyzdyq joq siiaqty kóringenmen, bul kóleńkeli biznes ekendigi aidan anyq.
Táýekel, qaýip árine bar. Eger de jolaýshy satyp alǵan biletimen oryn taba almasa, biletti qaitarýǵa týra keledi. Ol úshin komissiialyq alys alynady. Bul tiimdi biznesten bas tartatyndai, óte kóp shyǵyn emes. Sońǵy sátte adamdar bos oryndardy satyp alǵanymen poiyzǵa úlgere almai qalyp, sońynda poiyz jartylai bos ketedi. Buǵan «járdemshi» basyn aýyrtpaidy. Osyǵan sáikes, bilet jetispeýshiligine bailanysty jolaýshylar osy salany tártipke keltirýdi talap etedi.
- Qazir demalys maýsymy. Kanikýl. Al. Bilet satyp alý múmkin emes. Tamyzda oqýshylar men stýdentter oqý orynan qaitady. Olar da deldaldardan úsh esege qymbatqa bilet satyp alýy kerek pe? Soǵan qaramastan vagondarda bos oryndar jii kezdesedi. Muny qalai túsinýge bolady?,-deidi QR Prezidenti janyndaǵy adam quqy jónindegi komissiianyń múshesi, zańger Marat Báshimov.- Jurtshylyq arasynda kezekti narazylyq týady. Bizge áleýmetti jarylys kerek pe? Joq! Iaǵni, barysha qatań tártip ornatý kerek.
Báshimovtyń aitýynsha, vokzaldardaǵy «járdemshiler» alaqan jaiýshy suramsaqtar, jezóksheler jáne basqa da tirkelmegen biznes ókilderimen qatar jumys jasaidy. Eń soraqysy, osyndai túrli tártipsizdikter quqyq qorǵaý oryndarynyń muryndarynyń astynda bolyp jatyr.
- Kóp jyldan beri kóleńkeli bizneske qarsy kúreste nóldik tózimdilik týraly aityp kelemiz. Al, ómirde bári basqasha bolyp jatyr. Bizge budan kóp jyl buryn vokzaldardaǵy jaǵdaidy baqylaýda ustap otyrmyz dep keledi. Al, is júzinde baqylaýsyz ketken. Munymen qalai kúresý kerek? Olar «kásipkerlerdiń» qandai «shemamen» jumys istep otyrǵandyǵyn, olardyń túr-túsin biledi! Kimniń nemen ainalysyp otyrǵandyǵyn jaqsy biledi. Oǵan nege nazar aýdarmaidy? Kúni boiy sonda júredi. Vokzal aýmaǵy túrli beinekameralarmen baqylanady.
Zańgerdiń oiynsha, quqyq qorǵaýshylar osy biznesti baqylaýda ustamasa, onda olar osylarǵa «basshylyq» («krysha») jasap otyrǵan joq pa, degen turǵyndardyń oryndy narazylyǵy týady. Zańgerdiń oiynsha, vokzal mańyndaǵy tártipti qalpyna keltirýdi jelilik politsiia, kólik prokýratýrasynan qatań talap etý kerek. Sebebi, olar osy jaǵdaidy baqylaýǵa quzyrly. Olar óz qyzmeti úshin jaýap berýi tiis.
Salyq inspektsiiasy qazirgi tańda ózin-ózi jumyspen qamtamasyz etýshilermen jumys jasaǵan kezde, vokzal mańyndaǵy «kásipkerlerge» nazar aýdarýy tiis. Eger de, barlyq múddeli memlekettik qyzmetkerler «járdemshilerdiń» zańsyz áreketine kózderin ashyp qaraityn bolsa, zańsyz saýda tiylady. Temirjol biletiniń jetispeýshiligi máselesi sheshiledi dep esepteidi Marat Báshimov.
Buǵan óz kezeginde jazany qataitý da kómektesedi. Qazirgi kezde QR Ákimshilik kodeksinde bilet satyp alýǵa «járdemshiler» týraly bap joq. Ony beitanys adamǵa tiisý aiyppyuly 5 ETK iaǵni shamamen 12 myń teńge kóleminde aiyp salynýy kerek. Jyl boiy jasalǵan retsidivtik áreketi úshin 10 ETK kóleminde ákimshilik shara qoldanylyp, bes táýlikke deiin abaqtyǵa jabylýy kerek bolsa, mundai aiyptar alypsatarlardy qorqyta almaidy.
- Mundai alypsatarlardyń saldarynan kelip jatqan jaǵymsyz nátijelerdi saraptai kelip, salada oǵan jazany kúsheitý kerek. Eger adam eki ret aiyppul tólegenimen zańsyz áreketin jalǵastyrsa, oǵan qarsy qylmystyq jaza qoldanylýy tiis,-deidi zańger.
Al, qazirgi kezde vokzal mańdarynda pogondy tulǵalardy qadaǵalaýymen tirkelmegen biznes túri jalǵasyp jatyr. Qazaqstandyq nóldik tózimdilik osyndai bolyp otyr.
