قازاقستان قالالارىنداعى ۆوكزالدىق الاڭداردىڭ دەنٸ كٶلەڭكەلٸ بيزنەستٸڭ ەپيتسەنترٸ رەتٸندە قالۋدا. بىقسىعان ارزان دٷنيەلەر, تەۋلٸكتٸك جالدامالى پەتەرلەر, زاڭسىز تاسىمالمەن اينالىساتىن باعدارلار, «جەردەمشٸلەر», كەز كەلگەن قالاعا پوەزعا بيلەت تاۋىپ, ونى ٷستەمە باعامەن ۇسىناتىن الىپ-ساتارلار سىندى استىرتىن ەرەكەت ەتەتٸندەردەن اياق الىپ جٷرە المايتىن جاعداي بارلىق ۆوكزالدارعا تەن قۇبىلىسقا اينالعالى قاشان. دەل وسى الىپ-ساتار «جەردەمشٸلەردٸڭ» كەسٸرٸنەن بوس ۆاگوندار بولا تۇرا پويىزعا بيلەت تاپشىلىعى تۋىنداۋدا. بۇل تۋرالى "كاراۆان" باسىلىمى جازدى.
ٶزٸن دانييار دەپ تانىستىرعان 30 جاسار ازامات وسى ماڭدا كٷنەلتكەن جۇمىسسىزداردىڭ بٸرٸ بولعان. قازٸر ونىڭ جەكە كەسٸبٸ دٶڭگەلەپ تۇر. دەلٸرەك ايتقاندا, ساپارعا شىعىپ, بٸراق دٸتتەگەن ورنىنا جەتۋ ٷشٸن كاسسادان بيلەت تاپپاي سەڭدەلگەندەردٸ تاۋىپ, ولارعا ٷستەمە باعامەن تەمٸر جول پويىزدارىنىڭ بيلەتٸن ساتادى.مۇنداي «جەردەمشٸلەردٸڭ» جۇمىس جاساۋ جولى بىلاي قۇرىلعان: الدىن الا پويىزدىڭ بٸرنەشە بيلەتتەرٸن ساتىپ الىپ, ەدەيٸ قولدان بيلەت تاپشىلىعىن تۋىنداتادى. سوڭعى سەتتە بيلەت ٸزدەپ ساڭدالعاندارعا بارىپ, كٶتەرمەلەنگەن باعامەن بيلەت بارىن ايتىپ, ۇسىنىس جاسايدى. كەلٸسكەندەردٸ جەكە كاسساعا ەرتٸپ بارىپ, ٶز اتىنداعى جول جٷرۋ قۇجاتىن ٶتكٸزٸپ, بوساعان بيلەتتٸ ساتىپ الۋشىعا رەسٸمدەيدٸ.
- مەن بيلەتتٸ كەرٸ قايتارعان سەتتە جٷيە بيلەتتٸ قايتارا تٸركەپ, ورتاق ساتۋعا قايتا شىعارادى. سول كەزدە بٸردەن كەرٸ ساتىپ الۋشىنى رەسٸمدەپ ٷلگەرۋٸمٸز قاجەت, بٸراق بۇل سونداي قيىن شارۋا ەمەس,- دەيدٸ كەسٸبٸنٸڭ «قىر-سىرىمەن» بٶلٸسكەن دانييار.
«جولاۋشىلار تاسىمالى» كاسساسىندا العاننان گٶرٸ, وسىلاي الىپ-ساتاردىڭ قولىنان الىنعان بيلەتتٸڭ قۇنى بٸردەن بٸر جارىم ەسەگە ٶسٸپ, جولاۋشىعا قىمباتقا تٷسەدٸ. «جەردەمشٸلەر» جەكە كاسسامەن كەلٸسٸپ, ورىنداردى الدىن الا ساتىپ الۋشىلىقتىڭ كەسٸرٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ قالتاسىن وسىلاي قاعۋدا. ال, الىپ-ساتارلىقپەن تٷسكەن پايدانى ٶزارا بٶلٸسٸپ, كٷندەلٸكتٸ پايدا تابۋدا. بٸر قاراعانعا زاڭسىزدىق جوق سيياقتى كٶرٸنگەنمەن, بۇل كٶلەڭكەلٸ بيزنەس ەكەندٸگٸ ايدان انىق.
تەۋەكەل, قاۋٸپ ەرينە بار. ەگەر دە جولاۋشى ساتىپ العان بيلەتٸمەن ورىن تابا الماسا, بيلەتتٸ قايتارۋعا تۋرا كەلەدٸ. ول ٷشٸن كوميسسييالىق الىس الىنادى. بۇل تيٸمدٸ بيزنەستەن باس تارتاتىنداي, ٶتە كٶپ شىعىن ەمەس. سوڭعى سەتتە ادامدار بوس ورىنداردى ساتىپ العانىمەن پويىزعا ٷلگەرە الماي قالىپ, سوڭىندا پويىز جارتىلاي بوس كەتەدٸ. بۇعان «جەردەمشٸ» باسىن اۋىرتپايدى. وسىعان سەيكەس, بيلەت جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنە بايلانىستى جولاۋشىلار وسى سالانى تەرتٸپكە كەلتٸرۋدٸ تالاپ ەتەدٸ.
- قازٸر دەمالىس ماۋسىمى. كانيكۋل. ال. بيلەت ساتىپ الۋ مٷمكٸن ەمەس. تامىزدا وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر وقۋ ورىنان قايتادى. ولار دا دەلدالداردان ٷش ەسەگە قىمباتقا بيلەت ساتىپ الۋى كەرەك پە? سوعان قاراماستان ۆاگونداردا بوس ورىندار جيٸ كەزدەسەدٸ. مۇنى قالاي تٷسٸنۋگە بولادى?,-دەيدٸ قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ادام قۇقى جٶنٸندەگٸ كوميسسييانىڭ مٷشەسٸ, زاڭگەر مارات بەشٸموۆ.- جۇرتشىلىق اراسىندا كەزەكتٸ نارازىلىق تۋادى. بٸزگە ەلەۋمەتتٸ جارىلىس كەرەك پە? جوق! ياعني, بارىشا قاتاڭ تەرتٸپ ورناتۋ كەرەك.
بەشٸموۆتىڭ ايتۋىنشا, ۆوكزالدارداعى «جەردەمشٸلەر» الاقان جايۋشى سۇرامساقتار, جەزٶكشەلەر جەنە باسقا دا تٸركەلمەگەن بيزنەس ٶكٸلدەرٸمەن قاتار جۇمىس جاسايدى. ەڭ سوراقىسى, وسىنداي تٷرلٸ تەرتٸپسٸزدٸكتەر قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ مۇرىندارىنىڭ استىندا بولىپ جاتىر.
- كٶپ جىلدان بەرٸ كٶلەڭكەلٸ بيزنەسكە قارسى كٷرەستە نٶلدٸك تٶزٸمدٸلٸك تۋرالى ايتىپ كەلەمٸز. ال, ٶمٸردە بەرٸ باسقاشا بولىپ جاتىر. بٸزگە بۇدان كٶپ جىل بۇرىن ۆوكزالدارداعى جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرمىز دەپ كەلەدٸ. ال, ٸس جٷزٸندە باقىلاۋسىز كەتكەن. مۇنىمەن قالاي كٷرەسۋ كەرەك? ولار «كەسٸپكەرلەردٸڭ» قانداي «سحەمامەن» جۇمىس ٸستەپ وتىرعاندىعىن, ولاردىڭ تٷر-تٷسٸن بٸلەدٸ! كٸمنٸڭ نەمەن اينالىسىپ وتىرعاندىعىن جاقسى بٸلەدٸ. وعان نەگە نازار اۋدارمايدى? كٷنٸ بويى سوندا جٷرەدٸ. ۆوكزال اۋماعى تٷرلٸ بەينەكامەرالارمەن باقىلانادى.
زاڭگەردٸڭ ويىنشا, قۇقىق قورعاۋشىلار وسى بيزنەستٸ باقىلاۋدا ۇستاماسا, وندا ولار وسىلارعا «باسشىلىق» («كرىشا») جاساپ وتىرعان جوق پا, دەگەن تۇرعىنداردىڭ ورىندى نارازىلىعى تۋادى. زاڭگەردٸڭ ويىنشا, ۆوكزال ماڭىنداعى تەرتٸپتٸ قالپىنا كەلتٸرۋدٸ جەلٸلٸك پوليتسييا, كٶلٸك پروكۋراتۋراسىنان قاتاڭ تالاپ ەتۋ كەرەك. سەبەبٸ, ولار وسى جاعدايدى باقىلاۋعا قۇزىرلى. ولار ٶز قىزمەتٸ ٷشٸن جاۋاپ بەرۋٸ تيٸس.
سالىق ينسپەكتسيياسى قازٸرگٸ تاڭدا ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋشٸلەرمەن جۇمىس جاساعان كەزدە, ۆوكزال ماڭىنداعى «كەسٸپكەرلەرگە» نازار اۋدارۋى تيٸس. ەگەر دە, بارلىق مٷددەلٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر «جەردەمشٸلەردٸڭ» زاڭسىز ەرەكەتٸنە كٶزدەرٸن اشىپ قارايتىن بولسا, زاڭسىز ساۋدا تيىلادى. تەمٸرجول بيلەتٸنٸڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ مەسەلەسٸ شەشٸلەدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ مارات بەشٸموۆ.
بۇعان ٶز كەزەگٸندە جازانى قاتايتۋ دا كٶمەكتەسەدٸ. قازٸرگٸ كەزدە قر ەكٸمشٸلٸك كودەكسٸندە بيلەت ساتىپ الۋعا «جەردەمشٸلەر» تۋرالى باپ جوق. ونى بەيتانىس ادامعا تيٸسۋ ايىپپىۇلى 5 ەتك ياعني شامامەن 12 مىڭ تەڭگە كٶلەمٸندە ايىپ سالىنۋى كەرەك. جىل بويى جاسالعان رەتسيديۆتٸك ەرەكەتٸ ٷشٸن 10 ەتك كٶلەمٸندە ەكٸمشٸلٸك شارا قولدانىلىپ, بەس تەۋلٸككە دەيٸن اباقتىعا جابىلۋى كەرەك بولسا, مۇنداي ايىپتار الىپساتارلاردى قورقىتا المايدى.
- مۇنداي الىپساتارلاردىڭ سالدارىنان كەلٸپ جاتقان جاعىمسىز نەتيجەلەردٸ ساراپتاي كەلٸپ, سالادا وعان جازانى كٷشەيتۋ كەرەك. ەگەر ادام ەكٸ رەت ايىپپۇل تٶلەگەنٸمەن زاڭسىز ەرەكەتٸن جالعاستىرسا, وعان قارسى قىلمىستىق جازا قولدانىلۋى تيٸس,-دەيدٸ زاڭگەر.
ال, قازٸرگٸ كەزدە ۆوكزال ماڭدارىندا پوگوندى تۇلعالاردى قاداعالاۋىمەن تٸركەلمەگەن بيزنەس تٷرٸ جالعاسىپ جاتىر. قازاقستاندىق نٶلدٸك تٶزٸمدٸلٸك وسىنداي بولىپ وتىر.
