«Zamanynan ozyp týǵan» degen uǵym bar. Bul ózi – «Kerýen de, kerýen kóshterdiń kúimesine minip, jelden de júirik jyldardyń jalyna jabysyp, jarmasyp, kóneden kele jatqan uǵym. Jáne sol uǵym keler kúnderdiń de alamanyna tuiaǵy bútin, turmany túgel qalpynda jeteri haq. Solardyń arasynda óz zamandastarynan qara úzip bizdiń dáýirimizge jetken has júirikteri qanshama! Jandary áldeqashan jai taýyp, súiekterine qyna shyǵyp ketken sol jaryqtyqtardyń arýaǵyn qozǵamai-aq, osydan bir, bir jarym ǵasyrdyń ar jaq, ber jaǵynda ǵana ómir súrgen danyshpanymyz Abaidyń qulaǵyn shýlatsaq ta jetip jatyr. Abaidyń esimin meniń babam bilgen, atam bilgen, ákem óleńderin oqyǵan, ózim oqimyn, balalarym jattap júr, buiyrsa nemere, shóberelerim oqymaq. Bizge deiin de «Abailap» talai urpaq ótken, bizden keiin de «Abailap» ótpek-dúr. Kóbimizdiń aty-jónimiz, nyspy-soiymyz tarihtyń shańyna kómilip qalar, al, «Zamanynan ozyp týǵandardyń» esimi ýaqytpen ilese aldaǵy ǵasyrlardyń da esigin qaǵar. Abaidai bolmasa da, uqsap baqqan, artyp týmasa da, tartyp týǵan tulǵalarymyzdyń baq- talailaryna, ázelden-aq, bizdiń ultymyz úshin qabaǵyn ashyp, shyraiyn bermei qoiǵan HH ǵasyrdyń «Tar jol, taiǵaq keshýi» buiyryp, olardy: «Sen sondaisyń!» dep tóbesine kótergen eshkim bola qoimapty. Qaita «Ozyp týǵany úshin, ozyq týǵany úshin» jazyqty ǵyp, at shapan aiybyna: «Halyq jaýy» degen qarǵys tańbasyn arqalatyp, it jekkenge aidapty. Atypty. Asypty. Qasaqana ashtan qyrypty. Odan da aman qalǵandaryn amalyn taýyp kózin joiyp otyrypty. Sodan keiin ar jaǵyn… «Bir qaiǵyny bastasań, júz qaiǵyny qozǵaidy» (Abai)… Ázir qozǵamaimyz. Osy jerden tizgin tartyp toqtaimyz…
«Aldyńǵy tolqyn aǵalarynyń» taǵdyrynan taǵylym alyp ósken «keiingi tolqyn inileriniń» de kórgen quqaiy az bolmapty. Saptyaiaqqa as quiyp berip, sabyna qaraýyl qoiyp otyrǵan saq zamannyń, suq kózine túspei, aman-saý qalýdyń mashaqatynyń ózi qiiamettiń qyl kópirinen súrinbei ótkennen kem bolmasa kerek. Syrty kóngenimen, báribir ishin bermei ótken sol aǵalarymyz, ońashada, saqqulaqtary men jatqulaqtary joq senimdi ortada, «júreginiń basyna ý bop jinalǵan» zamanǵa degen zapyran zaryn astarlap, tuspaldap bir-birine aityp otyrady eken… Odan qalsa shyǵarmalaryna arqaý etip: keiipkerleriniń aýzyna salypty. Oń jaqta otyrǵan qyzyn ańdyǵan kempir men shaldai árbir qalamgerdiń jazǵan-syzǵandarynyń astaryn tintip, útir-núktesine deiin túgendep otyrǵan tsenzýranyń qyraǵy kózine ebin taýyp «shóp salǵandar» bolsa bolǵan shyǵar. Biraq, ondai týyndylardyń oinastan týǵan baladai kóztúrtki kórgeni ras. Tipti, solardyń kóbi jaryq dúnie esigin ashýǵa murshasy kelmei, baspahanada jatyp-aq, qyrshynynan qiylyp otyrypty. Árine, arasynda perishtesi qaǵyp, zaryǵyp kórgen perzenttei qolymyz zorǵa jetkenderi de bar. Onyń ózinde de, oqiǵalary men keiipkerlerdiń shynaiy beinesi burmalanyp. Táýelsizdikke táýbe dei otyryp, sol «áttegen-ailardyń» ornyn toltyratyn ýaqyt jetti.
Qily-qily kezeńder men túrli-túrli dáýirlerdi basynan ótkergen qazaq ádebieti qai kezde de talanttarǵa kende bolǵan emes. Mysaly úshin «Abai jáne Abaidyń aqyndyq mektebinen bastap» keshegi Alash ziialylary Sh. Qudaiberdiev, A. Baitursynov, M. Dýlatov, J. Aimaýytov, M.Jumabaev, S.Toraiǵyrovtar irge tasyn qalaǵan jazba ádebietimiz, keńes dáýirinde de toqyrap qalmai únemi ilgeri damyp otyrǵan. «Arystar ádebietiniń» (S.Seifýllin, B.Mailin, I. Jansúgirov) izin ala ádebi arenaǵa «Alyptar toby» shyǵyp ádebietimizdi álemdik deńgeige kótergen bolatyn. Bizdiń ádebi jylnamamyzǵa «qazaq-keńes ádebieti» degen ataýmen enetin sol dáýirdiń qalamgerleriniń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly sóz qozǵaimyz.
«Alyptar toby»
«Ótemisten týǵan on edik,
Onymyz qatar júrgende,
Jer qaiysqan qol edik»
Mahambet
Olar tórteý edi. Árqaisysy onǵa tatityn tórteý bolatyn. Irge tasy endi ǵana qalanǵan tól ádebietimizdiń tórteýi – tórt qabyrǵasy, tórt tiregi edi. Bálkim biri qolyna qalamdy erte, biri sál keshirek ustaǵan shyǵar. Biraq, aralary tym alshaq emes. Tórt-bes jastyń shamasy ǵana. «Bes jas bel qurdas» dep, bir-birine siz dep syzylmai, sen dep sóilep, ázil-qaljyńdary jarasypty. Biraq, solai eken dep aýa jaiylmai, báribir Muhańdy áz tutyp, jasyn da, qabiletin de joǵary qoiypty. Muhań da bulardy: «Páli, bálenshekeń, túgenshekeń» dep áldeqandai ǵyp otyrady eken. Iá, ómirde ne bolmaidy. Árine, únemi tonnyń ishki baýyndai bolypty dep aitý qiyn. Bastary pispegen kezderi de, aralarynan qara mysyq ótken kezderi de bolǵan shyǵar. Olar da pende. Ashýlaný, qatelesý, olarǵa da tán. Bul kúnde aǵalarymyzdyń arasyndaǵy qarym-qatynastyń kóleńke jaǵyn ǵana kórip, tek sony dáripteýshiler kóbeiip ketti. «Muhtar men Sábittiń arasy onsha bolmapty… Ǵabit pen Ǵabiden de dúrdaraz bolypty…» degen siiaqty áńgimelerdi kúndelikti BAQ pen keiingi kezde qarasy tym kóbeiip ketken estelik-esse jazǵyshtardyń jazǵandarynan kózimiz shalyp qalady. Alyptarymyzdyń tek kóleńkeli jaqtaryn jipke tize berip, keiingi urpaqtyń nalasyna qalmaiyq. Qaita keiingige úlgi-ónege bolatyn aǵalar ómiriniń jarqyn jaqtaryn, jaqsy jaqtaryn aitaiyq.
Jalpy basy-qasynda bolmaǵan soń tórelik aitýǵa quqymyz joq dep oilaimyn. Zamany solai bolǵan soń, amaldaǵany da shyǵar. Saiasattyń syryn tereń túsingen adamdar ǵoi. Bastary taǵy da birigip ketti demesin dep, syrtqa kóz qylǵan bolar. Syrttaǵylardyń da ańdyǵany, baqqany, kózdegeni solar edi ǵoi. Alaýyzdyq. Aidap salý. Aralaryna syzat túsirý. Soǵan kóne salǵan, sene salǵan keiip te kórsetýi múmkin ǵoi. Úlken adamdardyń syry da úlken bolady. Kóp eshkim túsine bermeitin jumbaǵy da kóp bolady. Biraq, sony sóz qylý bizge jaraspaityn qylyq. Bizder búgin ne desek te, ne aitsaq ta aǵalar árqaisysy óz ornyn, óz qadirin jaqsy bilgen. Biz oilaǵannan áldeqaida biik, biz aitqannan áldeqaida joǵary tur. Eger, qazaq ádebieti búginde bir biikke kóterilip, beleske shyǵyp otyrsa, «tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi» dep, sol tórteýiniń eńbeginiń arqasy. Olardy arzan sózben alasartý, muqatý múmkin emes. Atyn shyǵaraiyn degen bireý bolmasa. Biraq, óitip shyǵarǵan attyń abyroiy da shamaly. Úlkenniń betinen alyp, aqsaqaldyń saqalyna jarmasyp. Biz ony maqsat tutpadyq. Bizdiń maqsatymyz aǵalarymyzdyń ózderin sózge tartyp, syrlasý. Olardyń artyna qaldyryp ketken muralaryn paidalana otyryp, ásirese ózderi týraly, zamandastary týraly aitqandarynan suryptai otyryp.
Qalai desek te, keshegi Alash arystarynyń ornyn oisyratpai, bastaryn báigege tige júrip barlyq rýhani bailyǵymyzdy baýyrlaryna basyp, shashaý shyǵarmai saqtap qalǵan solar, tek solar!
Aidarymyzdyń búgingi qonaǵy «Alyptar tobynyń» ókili – Ǵabiden Mustafin. Alaida «osy toptyń» qalǵan ókilderin de qaǵajý qaldyrmai, Mustafin týraly áýelgi sóz kezegin solarǵa beremiz. M. Áýezov: «Ǵabiden jazýshylyǵynyń ereksheligi – ol eń alǵashqy jaýapty qadamynan bastap arnasyn, óz taqyrybyn talǵap tapqan jazýshy». S. Muqanov: «…Ǵabidenmen men 1938 jyldan beri Almaty qalasynda turyp, birge jasap, áleýmettik, jazýshylyq isterdiń birazyn birge atqaryp kelemiz. Osyndai is ústinde túsinisken de, túsinispegen de, keide jaqyn, keide alshaq júrgen kezderimiz de boldy. Osy jaǵdailardyń qandaiynda bolsa da, bastan ótkergen kúnderde men ózim Ǵabidenniń isine árdaiym jaqsy baǵamen qaraityn kisimin… Talant, bilimi, sheberligi jetkenshe, Ǵabiden shyǵarmalaryn asa uqypty jáne oilanyp jazady…» Ǵ. Músirepov: «…Ǵabiden Mustafin osy dáýirdiń ishinde qazaq prozasynan óziniń tiisti ornyn alýmen birge ádebietimizdiń betin búgingi ómirge burýymyzǵa da úlken jetekshi boldy… Onyń ústine, jazýshynyń izdenis talaptary tutas bir baǵytta bolǵandyqtan, tabysy da olqy emes. Ǵabiden tipterdi de, tiptik jaǵdailardy da ózimizdiń shyndyǵymyzdan alyp ósip keledi».
Sonymen, álqissa! Biz Ǵabiden Mustafin týraly osynaý bir eńbegimizdi jazý barysynda Ǵabekeńniń «Ómir belesteri» atty avtobiografiialyq áńgimesi men jazýshynyń sońǵy jazǵan kólemdi dúnieleriniń biri «Kóz kórgen» roman-memýaryn negizge aldyq. Sonymen qatar, avtordyń ár jyldardaǵy baspasóz betterinde jaryq kórgen oi-tolǵamdary men suhbattaryn kádemizge jarattyq.
Ǵabekeń ózi týraly «Men dúniege kelgen kezde qazaq ólgenin, týǵanyn qaǵazǵa jazbaityn, metrika degendi bilmeitin. Áke-sheshemniń jyl qaiyryp aitýynsha 1902 jyly týsam kerek. Qazirgi Temirtaý zavody Telman aýdanynda, Nura ózeniniń jaǵasynda, Jaýyr, Qojyr taýlarynyń eteginde tur. Osy taýlardyń kishkene shashyrandysy Sartóbe degen jerde (Jaýyrdan úsh-tórt kilometr) bir borandy túnde týyppyn» dep eske alady («Ómir belesteri»). Ata-tegine keletin bolsaq: Arǵynnyń bir balasy Mataidan taraityn Qydyrdyń bes uly: Ahmet, Aldabergen, Muqametshe, Mustafa, Qametjan. Mustafadan: Zeine, Ǵabiden, Ábdikárim, Ábdiqalyq, Ǵaziz.
«Mustafa 87 jasynda, 1952 jyly qaitys boldy. Eki ret qajyǵa barǵan shala saýatty adam. Qajyǵa ol bailyqpen barmaǵan, alǵashqyda jalǵyz úiir jylqysyn satyp, shiettei úsh balasyn tastap, meniń birer jasar kúnimde, óziniń otyz bes jasynda ketken. Ekinshi retinde Joljan degen baidyń aqshasymen baryp bedel qajy bolyp kelgen» dese, taǵy bir jerinde: «Mustafa meilinshe ádil, momyn, minezi aýyr, qorqýdy, sasýdy bilmeitin, kóp sóilemeitin, biraq kezi kelip qalǵanda óte tildi adam. Quima qulaq kisi. Eger, din shyrmap qalmaǵanda, oqyǵanda úlken ǵalym bolar túri bar». («Ómir belesteri»). Ǵabekeńniń ákesi Mustafa!.. Qalai barsa da sol zamanda eki márte qajylyqqa barǵan adam. Ol kezde ondai adamdar qazaq ishinde saýsaqpen sanarlyqtai ǵana, óte sirek bolatyn. Ákesi týraly Ǵabekeńniń «shala saýat… bailyǵy asqannan barmaǵan, shiettei úsh balasynyń aýzynan jyryp… Tipti, ekinshi rette kóldeneń bireýdiń qarajatymen baryp bedel qajy bop keldi» deýinde, sol zamannyń yńǵaiyna qarai beiimdeýshilik bar. Onsyz da «Arǵy atasynyń feodal, ákesiniń qajy, qaiyn atasynyń kapitalist bolǵanynan» aýzy kóp kúigen Ǵabekeń eriksiz osylai jazýǵa májbúr. Osy jerde taǵy da bir eskeretin jaǵdai: Ǵabekeńniń óziniń jazýy boiynsha «Ákesi 1952 jyly 87 jasynda qaitys bolypty». Demek, 1865 jyly týylǵan. Otyz bes jasynda qajyǵa barsa, bul 1900 jyl. «Meniń birer jasar kúnimde» deidi. Sonda Ǵabekeń 1898 jyly týylǵan nemese ákesi qajylyqqa 1904 jyly barǵan bolyp shyǵady. Tegi Ǵabekeńniń naqty ýaqytyn kórsetpeýiniń de bir mánisi bolsa kerek.
Ǵabiden aǵa da sol kezdegi barlyq qazaq balalary siiaqty, tilin moldadan syndyrady. Ol týraly ózi «Jas kezimde aýyldaǵy moldalardan din sabaǵyn oqydym. Basqa oqý joq, Qazaq eliniń toqsan toǵyz protsenti saýatsyz, saýatty degenimizdiń kóbi moldalar, dinshilder…» dep jazady («Ómir belesteri»). On tórt jasyna deiin osy bilimdi qanaǵat tutqan bozbalany budan ary qolǵa ustaý qiyn bolsa kerek. Sebebi, Ǵabekeń keiinnen eseie kele baisal tartpasa, jas kezinde qoldy-aiaqqa turmaityn naǵyz «sary tentektiń» ózi bolypty. Qatarlastarynan oiy da ozyq, boiy da biik balanyń baǵyn bailaý qiianat bolatynyn uqqan zerdeli áke bir kúni balasyna:
– «Balam, qolyńdy jaishy! – dedi. Balasy qol jaiǵanda ózi qosyla jaidy, – luqsat. Jolyń bolsyn. Alla baǵyńdy ashsyn. Endi, dúnie jolyn qýasyń. Ol hisapsyz kóp, qaisysyna túsip keterińdi qaidan bileiin. Tek, Qudaidy umytpa, ádil bol, rahymdy bol. Bul úsheýin myqty ustasań, dúnie, ahirette qor bolmaisyń» («Kóz kórgen», 36 bet) – dep batasyn berip, Spassk zavodynda tabelshik bolyp isteitin Maýqymnyń Júsibi degenge alyp kelip:
– «Júsip shyraǵym, dámdes, aralas bolmasaq ta, sálemimiz durys edi… Mine, bala. Áýeli Qudaiǵa, odan keiin saǵan tapsyram. Baryńdy úiret. Biletin shyǵarsyń, men bai adam emespin. Eki siyr, úsh torpaq, bir atym bar. Bes janym bar. Azǵantai malymdy tegis alsań da qynjylmaimyn. Nysabyń bilsin. Bala jolynda bári pida. Tek adam et!» – dep óz qolymen tapsyrady («Kóz kórgen», 39 bet). Ákesi ketip bara jatyr. Qansha qazan buzar degenmen buryn úiden uzap shyǵyp kórmegen bala, kemseńdep jylai bastaidy ǵoi. Sonda ákesi:
– «Jaman neme, jalyna kep suraisyń. Suraǵanyńdy berse kóz jasyńdy bulaisyń. Úide ósken buzaý túzde ógiz bolmaidy. Túzge úiren. Ákeń aspan jerge túsken ystyqta, arabtyń qum, shól dalasynda, túie ústinde obamen aýyryp jalǵyz jatqanda kózine jas alǵan joq. Muratqa jaspen jetpeisiń, qairatpen jetesiń…» – dep balasyn súimek túgili betinen de iiskemei ketip qalady («Kóz kórgen», 40 bet). Bul 1916 jyl bolatyn. Ǵabekeń jańaǵy Maýqymnyń Júsibi degennen bir jyl oryssha úirenip, kelesi jyly sol zavodtaǵy bes jyldyq orys-qazaq mektebiniń tórtinshi bólimine oqýǵa túsedi.
Torǵai dalasyndaǵy Amangeldi batyr bastaǵan «Ult-azattyq kóterilisi», onyń artyn ala Qazan revoliýtsiiasynyń dúmpýi Spasskige de jetedi. Alasapyran zaman bastalady. Aqtar qalany basyp alady. Alysty boljaityn áke «Zaman túzelgenshe kóz aldymda júre tur» dep balasyn aýylǵa alyp ketedi. On úsh jasar Abaidy Semeide oqyp júrgen jerinen qasyna aldyryp alǵan Qunanbai qajy siiaqty.
«Bala qaitqysy kelmei qynjyldy. Qatty áke bet baqtyrmady. Elsiz dalada ekeýi únsiz kele jatqanda:
– Aǵa! – dedi balasy (Ǵabekeń ákesin aǵa dep ataǵan eken).
– Nemene shyraǵym? – dedi ákesi.
– Mektepti bitirtpei ákettińiz-aý.
– Ǵylymdy eshkim taýyspaidy, balam. Basyńda birdeme bolsa osymen de jurtta qalmassyń. Bolmasa, Naqý-Mantyqpen de ishteme bitirmessiń.
– Túndik ashylǵanda úi ishi kórinse, úzik ashylǵanda álem kórinbei me?
– Kóringenniń bári paidaly emes, shyraǵym. Bálki, osy kezde kórmegeniń de paidaly. Zaman túsiniksiz, turaqsyz bolyp barady. Anaý Orynbek siiaqty kimniń tarysy pisse, sonyń taýyǵy bolyp kúneltkenshe, etpei-aq qoi. Qulqyn úshin, ataq úshin aryn, ádiletin satqan adam bir kúni ata-anasyn da, elin de satady… Qudai tek sondaidan saqtasyn seni. Torǵai bishara ózi qorǵan izdei júrip, daýylda uiasyn qorǵaidy. Men sonymen teń. Zaman ornyqqansha kóz aldymda bol. Jas kóńil eliktegish, jaqsy-jamandy aiyra bermeidi. Jamandyqtan qaqsam, jaqsylyqqa jetelesem deimin («Kóz kórgen», 83-bet).
1918 jyldan bastap 1925 jylǵa deiin aýylda bolady. Sol kezde el ishinde bolyp jatqan irili-ýaqty oqiǵalardyń bel ortasynda júredi. Biraq, bulai júre berse, alǵan azyn-aýlaq oqýy umytylyp, kádege aspai qalatynyn ýaiymdap, úlken jerge barýdy, bilim alýdy armandaidy. 1925 jyly kóktemde kelinshegin alyp (sol qysta ekinshi ret úilengen bolatyn). Qazaqstannyń astanasy Qyzylordaǵa oqý izdep keledi.
Oqýǵa qabyldaityn ýaqyt ótip ketip, úisiz, kúisiz, tamyr, tanyssyz dalaǵa kelgendei bop, ári-sári kúi keship qinalyp júrgende Turar Rysqulovqa jolyǵyp, bar syryn aitady. Rysqulov: «Sarybala, senen birdeńe shyǵady. Jazýyńdy jetildirip, jaza ber. Men Beiimbetke aitaiyn. Jazǵandaryńnyń jaryq kórýine járdem etedi» deidi. Rysqulovtyń osy «Sarybalasyn» umytpaǵan avtor keiinnen «Kóz kórgen» roman-memýarynda basty keiipkerin solai ataidy. Ol Sarybala avtordyń ózi bolatyn. Osylai aǵalarynyń arqasynda Qazaqstan Joǵarǵy sotyna qatynas qaǵazdar tirkeýshi bolyp qyzmetke ornalasqan Ǵabekeń, aqyryndap gazet oqýǵa aýyzdanady. Keiinnen ózi de respýblikanyń «Eńbekshi qazaq» gazetine shaǵyn habarlar jaza bastaidy. Kelesi (1926) jyly ocherk, feletondar jazýǵa áýestenip, Sábittiń «Aqbópesine» eliktep áńgime jazýǵa kirisedi. «Ol kezde jazýshylyq kásibimniń mańyzyn túsingen emespin. Jazǵym kelgende kórgenimdi, sezgenimdi sol kúiinde jaza salatynmyn. Áli kúnge mektep kórmesem de, sol kezdegi eki sala aitystar óz tusymnan izdenýge, oqýǵa kúshti áser etti. Orys tiline jóndi túsinbeimin, sonda da oqi bastadym» («Ómir belesteri»).
Mine, osylai Ǵabekeńniń alǵashqy áńgimesi «Sársen men Boqash» degen atpen Sáken Seifýllin uiymdastyrǵan «Jyl qusy» jýrnalynda 1927-1928 jyly jariialanady. Al, 1929 jyly «Er Shoiyn» atty áńgimeler jinaǵyn shyǵaryp, ájeptáýir jazýshy atanady. Sonyń áseri me, kim bilsin «Álime qaramai Toǵjanov, Seifýllin siiaqtylarmen pikir talastyra bastap edim, Seifýllinnen basqasy qaǵajý kórsetti. Qazaq aýyly ǵana emes, az ǵana oqymystylardyń, jazýshylardyń da arasy byt-shyt eken. Ádebiettegi toptyq kúresterden aýlaq turdym. Jazǵanym ótpei qoiǵan soń 1930 jyly mai aiynyń ishinde Qaraǵandyǵa jumysqa kettim» deidi («Ómir belesteri»). Keiinnen Ǵabit Músirepov aǵamyz akademik inisi Manashpen (Qozybaev) áńgimelesip otyryp: «…Ǵabiden bolsa dúnie saldy. Men ony kóp jazýshylardan jaqsy kóretin sebebim: ol eldi qaralaý, jazalaý naýqanyna qatyspai, boiyn taza saqtaýshy edi» – dep esine alady (M. Qozybaev. «Ǵabeńniń aiasynda»). Músirepovtiń osy minezdemesi Ǵabiden aǵamyzdyń orynsyzǵa omyraýlamai, keleńsizge kimelemei, týabitti qasietin joimai, teń-qurbysyna qadirin qashyrmai ótkenine kózimdi jetkizdi. Mine, osylai astanada turatyn ziialy qaýymmen dám-tuzdary jarasa qoimaǵan Ǵabekeń Qaraǵandyǵa keledi. Shahtaǵa túsedi. Jumysty jer qazýdan, temirlerdiń totyn qyrýdan bastap, birneshe satylardan ótken soń, tokar bolyp shyǵady. Osylai úsh jylǵa jýyq ýaqytyn kenshiler arasynda jumysshylyqpen ótkizgen Ǵabekeńdi, 1932 jyldyń aiaǵy, 1933 jyldyń basynda jergilikti uiymdar tómennen joǵarylatyp, «Qaraǵandy proletariaty» gazetine jaýapty sekretar etip bekitedi. Biraq, «Bul gazette kóp istegem joq» deidi. «Novosibir qalasynda «Qyzyl tý» atty jańa gazet shyǵatyn bolyp, Qaraǵandydan kadr suraǵan. Tilenip sonda aýystym» (Ómir belesteri»). Mustafinniń «Qyzyl tý» gazetindegi qyzmeti 1933 jyldyń maiynan 1938 jyldyń fevralyna deiin sozylady.
Ǵabekeńniń «ózi tilenip» Novosibirge ketýiniń astary da aryda jatyr. Quiryǵyna bailanǵan «shalanyń» baryn ishi sezgendikten, boi baǵý, iz tastaý úshin jasalǵan qadam. Ol kisiniń syrtta bes-alty jyl júrip kelýiniń bir syryn osylai túsinsek shyndyqtyń aýylynan alys ketpeimiz. Osy bes-alty jyl Ǵabekeńniń 1937 jylǵy repressiiadan aman qalýyna sebep boldy. Árine, 1938 jyly da naýqan basyla qoimaǵan bolatyn. Sol naýqannan Ǵabekeńniń qutylyp ketpeýin «Qaraǵandylyq janashyrlary» da qatty qadaǵalap otyrady. Ǵabekeńniń ústinen «domalaq aryzdy» dopsha jaýdyrady. Biraq, olardyń «dostyq» piǵylynyń júzege asýyna jer arasynyń shalǵailyǵy kesirin tigizse kerek. «Janashyrlarynyń domalatqan aryzy» Almatyǵa jetkenshe, «srogi» ótińkirep, áiteýir, onsha-munsha áseri bola qoimapty. Úndemei júrip osynyń bárin oilastyra júrgenine qarap, Ǵabekeńniń sol kezdiń ózinde-aq úlken «strateg» bolǵany baiqalady. Al, Novosibirdegi ómiri týraly ózi «…Novosibirde, orys arasynda bolǵan bes-alty jyl ýaqyt tájiribe, bilim jaǵynan maǵan ýniversitet siiaqty boldy. Orys ádebietimen, orys gazetchikterimen jaqsy tanystym. Sonyń nátijesinde, 1938 jyly Almatyǵa kele sala «Ómir men ólim» romanyn jazdym. Bul meniń toǵyz-on jyl boiy jazýshylyqtan qol úzip ketip, qaita oralǵan shaǵym. «Ómir men ólim» – roman jazý jolyndaǵy tuńǵysh qadamym» deidi. Budan Ǵabekeńniń shalǵaida júrse de shyǵarmashylyǵynan qol úzbegenin kóremiz. «Buryn jańa jaza bastaǵanda úlgini tek Sábit, Beiimbetterden alsam, endi Tolstoi men Giýgodan alýǵa tyrystym. Giýgonyń oqiǵa, siýjet qurýyna, adamdarynyń erligine, Tolstoidyń sýretteýine qyzyqtym. «Ómir men ólimde» shamam kelgenshe Giýgoǵa eliktep baqtym. Tolstoidyń sýretteýine qyzyqsam da, sylbyrlyǵyna shydamai, keide jyldamyraq ketip otyrdym» deidi. Jas kezinde adamnyń oiy ushqyr, qoly jyldam bolady ǵoi. Bul jerde sony meńzep otyrsa kerek, «Shyǵanaqty» jazǵanda Tolstoidan da Giýgodan da irgeni aýlaq salyp, óz tusymnan bir jol salýǵa shyqqanmyn. Sonda da olardyń áseri azdap qalyp qoiypty» deidi.
«Mustafinniń ózindik qoltańbasyn kórsetetin týyndysy qaisy?» – degen saýaldyń tóńireginde oi júgirtetin bolsaq: ol týraly ózi «Eger, meniń basqadan tittei ózgesheligim bolsa «Millionerde» kórinýge tiisti. Óitkeni, jurttyń bárinen «qashyp», óz boiymdy kórsetýge bar yntamdy salǵanym…» degeni biraz jaidy ańǵartqandai. Al, «Qaraǵandyda» «Millionerden» asýǵa barymdy aiaǵam joq. Birinen-birin asyrǵan siiaqty bolsam da, «áttegen-ai, ana bir jerin…» demei qalǵam joq» deidi taǵy.
Iá, Ǵabekeńniń «Millioneri» men «Qaraǵandysy» jazylý stili jaǵynan sol kezdegi qazaq qalamgerleriniń týyndylarynan ózgesheligi baiqalatyn. Biraq, bul Ǵabekeńniń qazaq jazýshylarynyń bárinen erek boldy degen sóz emes. Onyń da úirengen, úlgi alǵan adamdary boldy. Ol týraly ózi de «Bertin kele sóz saptaý jóninde qazaq jazýshylarynan Áýezov Muhtar men Músirepov Ǵabit qana unady. Ǵabit sóziniń dáldigi, jinaqtylyǵy, mysqyly unasa, Muhtar sóziniń salmaqtylyǵy, tereńdigi unady. Unatsam da ekeýiniń sóz qasietterin jii elekten ótkizip, ulpasyn ǵana paidalandym…» dep jazady «Ómir belesterinde». «Qajynyń» balasy, «Seitkemelevtiń kúieýi» dep qýdalaýdan kóz ashpaǵan Ǵabekeń partiia qataryna 1940 jyly ǵana ótipti. Partiiaǵa ótken soń da, «domalaq» aryzdarǵa jaýap berýden qoly kóp bosai qoimapty. Budan tek 1953 jyly Stalindi óltirip baryp zorǵa qutylǵan kórinedi. «Al, endi, Seiitkemelovtiń kúieýi» degenge keletin bolsaq. Rasynda da, Ǵabekeń qaida barsa da, qyr sońynan kóleńkesindei bop qalmai qoiǵan «Seitkemelev Áýbákir degen kim?!» degen saýalǵa jaýap izdep biraz kóz maiymyzdy taýysqan edik. Bul týraly «Ómir belesterinde»: «…túbi ózbek, Seitkemeldiń Áýbákiri Bátima degen tuńǵysh qyzyn maǵan atastyrypty» dese, «Kóz kórgenderde»: «Saýdamen baii bastaǵandardyń biri – Áýbákir Seitkemelev shala qazaq – ákesi ózbek, sheshesi – qoja» dep taǵy da tolyqtyra ketedi. Bizdiń buǵan qosarymyz: Áýbákirdiń ákesi Seitkemel úlken molda bolǵan adam eken. Qydyrdyń bar igi jaqsysy sodan dáris alyp, tilin syndyrypty. Seitkemel qaitys bolyp, Áýbákir jastai jetim qalady. Ózi jas, ózi jalǵyz, ózi kirme. Jastaiynan túrtki kórip, joqshylyqtyń zardabyn shegip ósedi. Tipti, ákesiniń kózi tirisinde quda túsip kelisip qoiǵan qalyńdyǵyna da, tórkini «jalǵyz úi kirmege qyz bermeimiz» dep jolatpai qoiady. Osy kezde Ǵabekeńniń ákesi Mustafa «Áýbákir týmasa da týǵandai, Qydyrdyń bir ulyndai bolǵan jigit, keshegi ustazymyzdyń kózi. Ony qorlaǵanyń bizdi qorlaǵanyń» dep daýys kóterip, kóp bolyp tizege salyp Áýbákirdi qalyńdyǵyna qosady. Mustafaǵa qatty razy bolǵan Áýbákir: «Bel quda bolaiyq» dep jatyp jabysady. Qudai nietin qabyl alyp, Áýbákir qyzdy bolady. Ony ýáde boiynsha Mustafanyń uly Ǵabekeńmen atastyrady. Eti tiri, ári saýdaǵa ebti Áýbákir Qaraǵandy jaqqa kóship, sondaǵy jalǵyz dúkenshi, ári bai Aqmetjan degen noǵaidyń oń qoly bolyp alady. Kóp uzamai Aqmetjan dúnie saldy. Balasy joq, eki áieli bar eken. Bar dúniesin Áýbákir basyp qalyp, aiaq astynan baiyp shyǵa keledi. Ataǵy dúrkirep búkil dýanǵa belgili bolady. Baiyǵan soń minez shyǵaryp, o bastaǵy ýádesinen tanyp túlki bulanǵa sala bastaidy. Bular «Endi Áýbákir bizge qyzyn bere qoimas» dep úmitin úzip júrgende. Aq qashyp qyzyl qýǵan zaman kelip, Áýbákir qyzy Bátimany óz qolymen ákelip berýge májbúr bolady. Bul 1919 jyl edi. Biraq, kóp uzamai Bátima qaitys bolady.
«Qyzǵanarlyq baǵym, mansabym, ne kesirli minez-qylyǵym joq. Maǵan nege óshigedi?! – dep tańdanatyn edim, óshigetinder jat adamdar deýshi edim. Jat emesterdiń, tipti, dostarymnyń ishinen talai peiili nasharlar tabyldy, keide jaqsy degenim jaman, jaman degenim jaqsy bolyp shyqty, tabynǵan adamdarymnan taiyzdyq baiqaldy… Sonyń bári dúniege syn kózimen qaraýdy, onsha alysty kóre almasam da, aiaq astyn kórseterlik qolǵa bir shyraq ustaýdy úiretti» deidi («Ómir belesteri»). Ǵabekeńniń tabiǵatynyń tomaǵa-tuiyqtyǵynyń syry da osy «dúniege syn kózimen qaraýdan» paida bolǵan minez bolsa kerek. Taǵdyrlary aýmaly-tókpeli zamanǵa tap kelgen qairan qazaq ziialylarynyń kóbi osylai ishtei oi túiip qana, súrinip ketpeýge tyrysyp, «shyraq ustap» ótken eken-aý!
«Adam árqily kúneltedi, árqily iz qaldyrady artyna. Kúneltýde, iz qaldyrýda men jazýshy eńbeginen artyqty tilemedim, izdemedim.
Jazýshy eńbegi – qiyn, jaýapty, eń ardaqty eńbek. Ǵylymda dańǵyl jol bolmasa, kórkem ádebiette de dańǵyl jol joq. Men biraz jasadym, biraz eńbek ettim, qalamym ábden tóselgendei boldy. Sonda da árbir jańa shyǵarma tusynda bastyqpaǵan taidai bultaqtai beremin, sharq uryp izdene beremin. Oilarymdy, jazǵanymdy san ret óshirip, san elekten ótkizip baryp jaramdy degenimdi ǵana qaldyramyn. Sol jaramdymdy jazyp otyrǵanda kúlemin, qaiǵyramyn, jylaimyn.
Jazǵanyń ózińe osylai áser etpese, basqaǵa múlde áser etpese kerek. Qinalmasań, qinalyp tapqan bir sóziń, ne bir oiyń «Men baqytty!» degizbese, ondai jazýshyǵa jazýdyń keregi ne?
…Meniń jazýshylyq jolymdaǵy ómirim, oiym, qysqartyp aitqanda, osylai. Shyǵarmalarymnan, kúndelik dápterimnen, múmkin, budan tolyǵyraq kóriner» deidi jazýshylyqtyń qyry men syry týraly aǵynan jarylyp («Ómir belesteri»).
Ǵabekeńniń sońǵy jazǵan súiekti týyndysynyń biri – «Kóz kórgen» romany. Ol týraly ózi «…Oilap-oilap kelip, «Kóz kórgendi» jazsam ba dedim. Qily-qily kezeńderdi basymnan ótkerdim. Kóptegen adamdarmen dámdes boldym. Solar týraly keiingige aityp ketsem dedim. Memýar janryn tańdadym. Romanda shyǵarma jelisinen shyǵa almaisyń. Al, memýarda burylýǵa, keń jazýǵa bolady. Sonyń birinshi kitabyn bastadym. Odan keiin úlken qarsylyqqa kezdestim…» degen eken jaqsy kóretin inileriniń biri – Ahat Jaqsybaevqa («Parasat», №11, 2002 j). «Kóz kórgenniń» birinshi kitaby shyǵysymen taǵy da dúrbeleń bastalady. Avtorynyń ústinen domalaq aryzdar kóbeiedi. Jazýshynyń basyna bult úiiriledi. Tipti, aǵa gazetimiz «Sotsialistik Qazaqstanǵa» («Egemen Qazaqstan» M.R.) úlken maqala shyǵyp, kitapty qatty synǵa alady. Bul «Kóz kórgenniń» jazylý stili men shyndyǵyn Ortalyq Komitet onsha unata qoimady degen sóz. Olar, tipti, avtordan «jazdym-jańyldym» degen syńaida maqala jazýdy kútkendei yńǵai tanytypty. Biraq, Ǵabekeń «yńǵaiǵa» kónbeidi. Gazettiń maqalasyna qarsy maqala jazyp, onyń bir sózin de ózgertpei basýdy talap etedi. Onsyzda «osydan bir shi shyǵyp ketpesin» dep qipaqtap otyrǵan gazettegilerdiń oǵan dátteri shydamaidy. Ǵabekeń maqalasyn qaitaryp alady (Ǵabekeńniń «sol haty» qaida eken?). «Úlken úidegilerdiń» avtorǵa bulai salqyn qabaq kórsetýiniń syry: «Kóz kórgenniń» ekinshi, úshinshi kitaby jazyla qalsa oqiǵalary uly kámpeske, asharshylyq, ujymdastyrý – asyra silteý naýqandary men 1937 jyldyń qýǵyn-súrginine dál keledi eken. Eger, sondaǵy bolǵan oqiǵalardyń bar shyndyǵyn boiamasyz qaz-qalpynda jazatyn bolsa, ol «jamanat habardan» Máskeý qulaqtanyp, mundaǵy «qyraǵy kózder» Kremldiń qyryna ilinetin edi. Kitaptyń jaryq kórýi bylai tursyn, avtory bar, redaktory bar, baspasy bar, basqasy bar, bári de bastarymen qaiǵy bolatyn edi… Osyndai sebeptermen o basta eki-úsh kitap bolady dep josparlaǵan «Kóz kórgen» birinshi kitappen toqtaidy. Kópti kórgen tájiribeli jazýshy solai bolaryn aldyn ala boljaǵandai «Kóz kórgenniń» birinshi kitabynda-aq qolyndaǵy qandaýyr-qalamyn qoǵamnyń syzdap turǵan dertine boilatyp jibergen bolatyn. «Kóz kórgenniń» áýp bismillásiniń ózi kóshken aýyldy sýretteýden bastalady. Azan-qazan aýyl. Shýlaǵan bala. Jylaǵan áiel. Túnergen erkek. Úiler jyǵýly. Júkter býýly. Pereselender jerin tartyp alyp, kóship bara jatqan qazaq aýylynyń barar jeri belgisiz. «…Biz áli senderdiń jerlerińe ornalasqanymyz joq. Úiimiz Reseide. Sholýshymyz… Kelimsekterdiń bárin orys deýleriń qate. Shoqai – estonets. Qyzyljar – nemis, Qaraózek – hohol. Sonyń bári de erkimen kelgen emes. Týǵan jerinen kúshtiler túrip shyqqan soń amalsyz keldi. Jer – ana. Anadan aiyrylý kimge ońai! Stolypin onda bizdi, bunda sizderdi zarlatty…» («Kóz kórgen», 13-bet) dep qarashekpenderdiń bireýi jubatqan bolady. Sol Stolypinniń eldi «zarlatqan reformasy» Hrýshevtiń tusynda «Kóterilgen tyń» degen jeleýmen qaitadan kóterildi. Qanshama million gektar jaiylymdyq jerlerdiń shańy aspanǵa shyǵyp, kókiregi qars aiyrylyp, qulazyǵan dala. Jerinen bir, qolyndaǵy malynyń órisinen eki aiyrylyp jutqa urynǵandai jutap qalǵan jergilikti jurt. Taǵdyry taǵy da talapaiǵa túsken halyq. Qyzyl mataǵa aq boiaýmen jazylǵan «Halyqtar dostyǵy» degen urandy tóbesine kóterip tus-tustan aǵylǵan ózge ulttyń ókilderi. Qaperlerinde túk joq, tap bir solardy saǵynyp, ańsap kútip otyrǵan naǵashylarynyń aýylyna kelgendei alshań-alshań. Qazaq jerin otarlaýdyń ońtaily tásilin oilap taýyp: «Senderdiń úsh júz jylda oryndai almaǵandaryńdy, men úsh-aq jylda júzege asyrdym!» dep tósin urǵan Nikita Sergeevich. Óz jerinde ógeidiń kúiin keshken jergilikti ult. Júni jyǵylǵan, jigeri jasyǵan. Olardy jer iesi osylar eken-aý dep elep, eskerip jatqan eshkim joq. Ony aitasyz, sol kezdegi Soltústik oblystardaǵy partiia basshysynyń biri Sokolov degen sabaz: «qazaqty nemispen býdandastyramyz – óz betimen halyq bola almaidy» dep sáýegeilik tanytsa, keiinnen onyń ornyn basqan Kolominets degen myqty Almatyny attap ótip, tikelei Máskeýmen sóilesetin bolǵan. «Astyqty óńir» degen ataýdy ielengen soltústiktiń bes oblysy «Reseidiń quramyna ótedi-mys» degen sybys el ishin gýlep turǵan kez edi.
Kópti kórgen «Kóz kórgenniń» avtorynyń revoliýtsiiaǵa deiin bolǵan tarihty jazyp otyryp, dál sol tustaǵy bolyp jatqan osyndai keleńsiz oqiǵalardy qaraýylǵa alyp otyrǵanyn sanasynda sańylaýy bar tsenzýra túsinbedi emes, túsindi. Túsingendikten avtorǵa túrli-túrli qysymdar jasaldy. Kommýnistik rejim ondailardy júzege asyrýdyń sheberi bolatyn. Múlt ketpeitin, jaza baspaityn. Ǵabekeń «Men esimdi biler-bilmes kezimde, jerimizdi pereselenets alyp, alpys úi Elibai Jaýyrdan kóshedi. Spassk zavodynyń shyǵys jaǵynda on jeti kilometr – «Kóktal-jaryq» degen jerge kelip ornalasady (1907 jyldary). Atamekeninen airylǵan eldiń zary, jermen qoshtasqandary kóńilimde ólmeitin sýretter qaldyryp ketti. Qazir jazyp júrgen «Kóz kórgen» atty kólemdi eńbegimde osy oqiǵalardyń qaisy birin paidalandym» dep («Ómir belesteri») aldyn-ala eskertken edi. Bul jerde avtordyń ary taza. Aityp urlaǵannyń aiyby joq. «Kóz kórgenniń» odan keiingi taǵy bir úlken «jańalyǵy» on altynshy jylǵy «Ult-azattyq kóterilisin» sýrettei kelip: «Alash qamyn jegen Álihan, Merjaqyptar «qarsylaspa» dep hat jazypty» (68-bet) degen jetim joldy synalap otyryp kirgizip jibergeni. Bul joldardy avtor janynan shyǵaryp otyrǵan joq, bolǵan oqiǵa, tarihi shyndyq. Biraq, shyndyq bolsa da, aitýǵa tyiym salynǵan «shyndyq» bolatyn. Bul olardyń áli aqtalmaǵan kezi (1963 j). «Halyq jaýlary» men «Alash qamyn jegender» týraly sóz qozǵaý saý basyńa saqina tilep alǵanmen birdei. Eger, Hrýshevtiń «jylymyq kezeńine» tap kelmese osy jetim joldyń ózi avtorynyń basyn jutýǵa jetip artylatyn edi. Zamannyń yńǵaiyn qozy kósh jerden kóre bilgen kósheli jazýshy bul múmkindikti de múlt jibermei ultynyń kádesine jaratýǵa tyrysady.
«Kóz kórgendegi» basty keiipker Sarybala – bul avtordyń ózi dedik, ekinshi basty tulǵa ákesi – Mustafa qajy. Romannyń negizgi jelisi «áke men balanyń», iaǵni, kóne men jańanyń arasyndaǵy tartysqa negizdelgen. Bul sotsrealizmniń printsipterine qaishy emes. Biraq, únemi jańashyl kózqarastaǵy keiipkerlerdiń jeńimpaz bolyp shyǵatynyna senimdi keńestik júiege «Kóz kórgen» kútpegen «tosyn syi» jasaidy. Bul romanda basty keiipker Sarybala – jańa zamannyń ókili bola tura, eskiliktiń shyrmaýyndaǵy «qajy ákesiniń» kóleńkesinde qalyp qoiyp, masqara bolady. Al, mundai baǵyttaǵy shyǵarma tsenzýranyń kózine shyqqan súieldei edi. Olar ony «keshire» almaityn. Siz qandaida bir álem moiyndaityn shedevr shyǵarma jazsańyz da: «Qaidan tapsańyz da tap tartysy týraly tabyńyz» dep, miz baqpai otyryp alatyn keńestik qyzyl kózder «qartaiǵanda kári bozdyń tarlan shyǵaryn» kesh túsinip, barmaqtaryn shainap qalǵan siiaqty.
Ǵabekeń erterekte jazǵan «Ómir belesteri» degen avtobiografiialyq áńgimesinde: «Ákem uzaq túnderde, Hikmat kitabyn bar daýsymen oqyp otyratyn. Ádildik, adaldyq, ýádeshildik, kishipeiildilik, bul jolda taiynbaityn erlik jaiynda kóp áńgimeler aitatyn. Óziniń týǵan aǵasy Muqametshe otyz jyl bi boldy. Sol kisiniń alǵan paralaryn, ádilsizdigin meniń qaiyn atam Áýbákirdiń qiianatyn, zorlyǵyn ózinshe sottap otyratyn. …Ákem biraq munyń bárin taptyq sanamen emes, «Muhammet joly úshin» istep júrdi. Ol kisiniń nanymynsha Muhammet uly patsha, Qudaidyń eń birinshi dosy, tárki dúnieni, kedeidi, ǵaripterdi, halyqty súigen. Osyndai fanatik bola turyp, ákem Sovetterdi de jek kórgen joq. Ókimet ámirin oryndaý paryz, kedeilerdi qoldaidy, ádil deitin. Ózi bai bolmaǵan soń sovetten ol qysym kórmegen. Jalǵyz-aq Qudai joq degendi jaratpaityn. Óz basym Qudaishyl bolmasam da, ákemniń osy minezderi jas sana-sezimime kóp áser etti» deidi. Osy joldardan biz Ǵabekeńniń ákesine degen qurmetin kóremiz, ári ol kisiniń boiyndaǵy adaldyq, ádildik, týralyq degen qasietterdiń bári ákesinen juqqan minez ekenine kóz jetkizemiz. Muny biz qyzyl sóz úshin qiynnan qiystyryp, janymyzdan shyǵaryp otyrǵan joqpyz. Bul Ǵabekeńniń kózin kórgen, syralǵy bolǵan adamdardyń pikiri. Solardyń biri tanymal synshy, akademik Serik Qirabaev: «…Ǵabiden oiyndaǵysyn ashyq aitatyn, jaltaq emes edi» dep Ǵabekeńniń tabandylyǵy týraly tamsana áńgimeleidi. Mine, akademiktiń osy pikiri Ǵabekeńniń ýaqyttyń aýanyna jyǵylmai, ákesinen alǵan tárbiesine kir juqtyrmai, adaldyǵynan ainymai ótkeniniń dáleli. Al, «Kóz kórgende» Mustafanyń beinesi biiktep óziniń sharyqtaý shegine deiin kóterilgen. Jalpy, «Kóz kórgen» ákeler rýhyna arnalǵan máńgilik eskertkish ispetti tábárik dúnie. Bir ókinishtisi Mustafa aqsaqal ulynyń ózine arnap jazǵan tábáriknamasyn oqi almady. Ol kisi «Kóz kórgen» jazylmai turyp 1952 jyly, 87 jasynda dúnieden ozǵan bolatyn. Ǵabekeńniń ózi aitqandai ákesi «Eger, din shyrmap qalmaǵanda, oqyǵanda úlken ǵalym bolar túri bar» adam edi. Amal ne, qazaqtyń qanshama marǵasqalary Qudaidyń bergen qabileti men qarymyn retti jerine paidalana almai bar ómiri – otbasy, oshaq qasy asyp ketse aýyl-eldiń ainalasynda ǵana ótti. Zamany men qoǵamy qosanjarlasyp olarǵa boilaryndaǵy baryn jarqyratyp kórsetýge mursha bermedi. Mysaly, Qunanbai qajy memlekettik deńgeidegi qairatker, iri tulǵa edi. «Atyn úsh júzdiń qazaǵy túgel biletuǵyn orny bar edi» (Shákárim). Biraq bar ómiri tobyqty men Yrǵyzbaidyń ainalasynda ǵana ótti. Olar Qunekeńniń aǵa sultandyǵyn, ataǵyn, abyroi-bedelin jer daýy men jesir daýynyń deńgeiinde ǵana paidalanyp, al, qajynyń adamgershilik, musylmanshylyq, ádildik týraly nasihattaryna mán bermedi. Abaidyń «Ol sypatty qazaqtan, Dúniege eshki kelmepti» degeni Qunanbaidyń tulǵasyna berilgen ádil baǵa bolatyn. M.Áýezovtiń «Abai joly» roman-epopeiasyndaǵy Qunanbai men shynaiy ómirdegi Qunanbaidyń ara-jigin ajyratatyn taldaýlarymyzdy aldaǵy Muhtar Omarhanulyna qatysty taraýlardan oqityn bolasyzdar. Al, bul jerge Qunekeńdi kiristirip otyrǵan sebebimiz, Ǵabekeńniń «Kóz kórgeniniń» ishine kómip qoiǵan taǵy bir «kómbesi» osy Qunanbai qajy beinesi bolatyn. Sol kezdegi keńestik júieniń júikesin juqartqan «Múiizi qaraǵaidai, naǵyz shynjyr balaq, shubar tóstiń ózi!». Ony azsynyp otyrsańyz, «Kóz kórgenniń» Qunanbai qajysy, «Abai jolyndaǵy» Qunanbai qajyǵa uqsamaidy. Ózgeshe. Múlde bólek. Basqa qyrynan kelgen. Avtor taǵy da «áke men bala» dialogin utymdy paidalanyp ketedi.
– «Estimep pe ediń. Qunekeń kártaiǵan kezde Mekke baryp, dúnie sózinen tiylyp jatsa kerek. Ybyrai: «Ákem neǵyp jatyr?» dese, qatynaýshylar – «Bádýám» oqyp jatyr dei beripti. «Ákem ómir boiy «Bádýámnyń» bes qaǵazyn bitire almaǵany-aý!» dep kúledi Ybyrai. Sony Qunanbai estip aitqan eken: «Bádýámda» shariǵat, haqiqat, tariqat bar. Árqaisysy bir ózen. Ol qaidan bitedi. Abaijan jas. Attap-attap óte shyqqan ǵoi.
– Taǵy qandai qaljyńdaryn bilesiz?
– Abai bir kúni qurby, zamandastarymen bas qosyp, qymyz iship otyrǵanda: Jurt ras aitsa, ákem qazaqtan asqan siiaqty. Onda men ákemnen astym depti. Qunanbai buny estigende: «Aspaq túgili jetken joq áli. Ózinen asyryp bala týǵyzsa menimen tek teńeledi» degen eken. Shyraǵym, jastyń kóńili joǵary. Abai oinasa da oiyndaǵysyn aitqan bolar. Kúnderdiń kúninde kóńiliń sondai joǵarylasa, meniń de berer jaýabym osy.
– Sonda ekeýiniń qaisysy artyq, aǵa?
– Qunekeń artyq ta! Mekkege bardy, Qudai jolyna úi saldyrdy. Qazaq ishinde qaradan shyqqan han – aǵa sultan boldy. Eki dúniesin birdei qamtyǵan kisi» («Kóz kórgen», 94-95 b).
Mine, Mustafa aqsaqal sóz baǵasyn paiymdaý arqyly óz qadirin de kóterip turǵan joq pa?! Buǵan deiin de Qunekeńniń ainalasynda talai sóz bolǵan, biraq «Qunekeń artyq ta!..» degendi aitqan tuńǵysh qazaq Mustafa, ony bizge jetkizýshi Ǵabekeń! Osylai avtor bir «qajyǵa» kelesi bir «qajynyń» aýzymen baǵa berý arqyly, keńestik-ateistik ideologiianyń qityǵyna tiip, jandy jerin dóp basady.
«Dindi – apiyn» dep tanyǵan qoǵamda, qajyny – apiynshydan ármen kóretin. «Qajy men moldanyń» atyn estise boldy óre turatyn áperbaqan, urda jyq qolshoqparlardyń osyndai «qaýipti elementterdi» nasihattap otyrǵan Ǵabekeńniń ózin aman-saý qaldyrǵanyna táýbá deimiz. Al, «Kóz kórgenniń» ekinshi, úshinshi kitabynan úmit kútý, qashpaǵan siyrdyń ýyzynan dámetkenmen birdei bolatyn. Bir súringen jerinen ekinshi márte jaza baspaityn qyraǵy kózder oǵan jol bermesi anyq edi. Sondyqtan, bul jerde aǵamyzdyń altyn basy olja, bastan qulaq sadaǵa degennen basqa sóz artyq.
Zamany avtorǵa shyndyqty jazýǵa erik bermedi. Al, avtordyń zaman talaby men ideologiianyń qyspaǵyna kóngisi kelmedi. Paiǵambar jasynan asqanda álde bireýlerdiń aitqanymen jazyp-syzýdy boiyna laiyq kórmegen Ǵabekeń: «Densaýlyǵym kótermeidi, kózdiń kórýi nasharlady» degendi jeleý etip Qarǵaly taýynyń bókterindegi úiinen kóp uzap shyqpai jatyp alady. Jazsa da jazýshylyq sheberlik, til máselesi, ádebiet týraly taqyryptardan aryǵa attap baspai qoiady. Kóp eshkimdi boiyna jýytpai, dara ómir súredi. Tipti, baýyrdaǵy qala Almatyǵa da sirek qatynaidy. Bar ǵumyryn Iasnaia Polianasynda ótkizgen danyshpan shal Tolstoi siiaqty, Ǵabekeń de ómiriniń sońǵy jiyrma jylyn osylai ońasha ótkizedi. Tabiǵat aiasynda serýen qurady. Baý-baqshasyna qaraidy. Odan qalsa aǵashtyń kóleńkesinde otyryp alyp taiaq jonǵandy ermek qylady. Ǵabekeń úide de, túzde de basynan taqiiasyn, ústinen kesteli kóilegin, qolynan kelte taiaǵyn tastamaidy eken. Múmkin bul aǵanyń zamanǵa kórsetken sesi bolar?!
Turar Rysqulov aitqan «Sarybaladan» sarabdal jazýshyǵa ainalǵan Ǵabiden Mustafinniń júrip ótken joly, mine, osyndai. Tar zamannyń qaiys noqtasyna bastary syimai ótken qairan aǵalar!!! Ǵabiden Mustafin 1985 jyldyń 20 qańtarynda Almaty qalasyndaǵy aýrýhanalardyń birinde kóz jumdy. Júrek talmasy dertinen.
Bizdi alańdatyp otyrǵan bir másele alyptarymyzdyń artynda qalǵan muralarynyń nasihattalýy. Olardy tek mereitoilary kezinde ǵana eske alǵan bolamyz. Onyń ózinde atústi. Nemquraily. Júrdim-bardym. Esep berý úshin ǵana. Boldy. Sodan keiin kelesi mereitoiǵa deiin «is bitti, qý ketti» dep jyly jaýyp qoiamyz. Tipti, aitpasqa amal joq 2012 jyly «qos Ǵabeń» de (Músirepov, Mustafin) 110 jasqa tolǵan bolatyn. Osyǵan orai, respýblikamyzdaǵy №1 ádebi basylym «Juldyz» jýrnaly jalpyǵa jariia jasap, mereitoi ielerine iltipat qylatyn jóni bar edi. Biraq, ókinishke orai, «Juldyzdyqtar» qos alybymyz týraly jumǵan aýyzdaryn ashýǵa jaramady. Qazaqta ondai jazýshylar bolmaǵandai. Jym-jyrt, tym-tyrys. Keshe ǵana osy aqsaqaldarymyzdyń talai sharapatyn kórgen «jýrnaldyń» tap osylai qylatyndai reti joq edi. Qalai degenmen «kózden taisa, kóńilden umyt bolar» degendi «juldyzdyqtar» jaqsylap turyp dáleldep berdi. Osy maqalany jazý barysynda mektep oqýshylarynan Mustafin týraly suraýdyń reti kelip edi. Deni «bilmeimiz» dep bastaryn shaiqady. Oqý baǵdarlamasyna enbei qalǵan jazýshyny balalar qaidan bilsin. Ǵabiden Mustafinniń shyǵarmalary tek 11 synyptan bastap oqytylady eken. Eliniń erteńine eleńdep ótken esil erlerimizdiń eńbekteriniń elenbei jatqany qynjyltady. Basqa jurttarda bolsa áldeqashan tóbelerine kóterip, tórlerine shyǵarar edi. Bizdiki sol baiaǵy… Tek dep otyrǵan eshkim de joq. Ózimiz. Ózimizdiń enjarlyǵymyz ben kerenaýlyǵymyz. Tipti tóbemizge kótermei-aq, laiyqty baǵasyn bersek te bolatyn edi. Órkeniettiń kóshine ilesemiz dep júrip, ótkenderimizge moiyn burýǵa murshamyz keletin emes.
Bizdiń muny jazǵandaǵy maqsatymyz bireýdi muqatý, synaý emes, shendilerimiz ben shekpendilerimizdiń nazaryna ilinse bir nátije bolar ma edi degen úmit qana. Osylai Mustafin týraly maqalaǵa núkte qoia salýyma da bolatyn edi. Biraq, Ǵabekeń jaily áli de jeter jerine jetkizip aita almaǵan siiaqtymyn. Sondyqtan da, ol kisige qaitadan oralýǵa májbúr boldym. Al, Ǵabekeńe qaitadan oralatyn bolsaq. Ǵabekeń Qarǵalydaǵy úiinde qarap jatpaǵan eken. Tek syrt kózge sondai syńai tanytyp synarjaq ideologiiany taǵy da qapyda qaldyryp, ómirden túigeni men kúigenin keiingi urpaqqa ósiet qyp jazyp ketipti. Qartaisa da qolynan qalamyn tastamai ótken qart qalamgerimizdiń qaisarlyǵyna qairan qala otyryp, Ǵabekeńniń qazynaly oilaryn jýrnal oqyrmandarymen bólisemiz. Iá, Mustafin týraly, Mustafinniń ózinen asyryp eshkim de jaza almaidy eken. Tipti, olai oilaýdyń ózi asylyq eken.
Ǵabekeńniń oi-paiymdary
«Jazǵanymnan kórgenim, bilgenim, tipti bastan keshirgenim asyp túsedi. Bir kezde taqyryp az, kúsh kóp siiaqty edi. Endi, taqyryp kóp, kúsh az. Oǵy azaiǵan ańshy orynsyz oq shyǵarmaidy».
***
«Mine, ómirimniń jetinshi belesine kóterildim. Buryn lyp-lyp soǵatyn júrek endi baiaý soǵady. Buryn ushyp turǵan dene endi qorǵasyndai aýyr. Jelikti oi, kórikti ájim basty. Moiymaǵan tek tilek qana. Jetpisimde munsha joǵaltyppyn, sonaý júzge jetkenshe ne qalady? Osyny bile tura tilek shirkin jasai ber, jasai ber deidi. Jasaǵym keledi, biraq, aljyǵym kelmeidi.
***
Baqyt degen ejelden el qumar, ǵajap bir kórkem qus. Ol tańdap kelip bireýlerdiń basyna qonady. Baqyt qonǵan basqa jurt shulǵyp turady. Eger, ol bas «maǵan shulǵydy» dese, baqyt qusy bir sańǵidy da ushyp ketedi. Bylǵanǵan bastan jurt endi jirenip, teris ainalady. Osy bylǵanǵan bastar qansha eken? Esebine jete almai júrmin. Baqyt qusy qonbasa qonbasyn, áiteýir basym taza bolsyn dep júrmin.
***
Keibir jazýshynyń sózin qaǵazdan oqyp, ózin alystan kórgende súisinedi jurt. Al, sol jazýshyny jaqynnan kórip, sózin óz aýzynan estigende qomsynady eken. Sondyqtan, men minbeden qashqaqtap júremin».
Ǵabekeńniń «suryptalǵan sózderi»
Qymbat dúnie qolǵa túse bermeidi, qymbat sóz aýyzǵa túse bermeidi.
Adamshylyq degen uly sózdi aita bergennen de kórsete bergen jaqsyraq.
Sheshendik – kóp sózdikte emes, tapqyrlyqta.
Joldas kóp. Kim qanshaǵa baratyny jol aiyryǵynda kórinedi.
Arman degenniń taýdaiy, túimedeii bar. Ózińniń túimedeiiń basqanyń taýyndai kórinbesin.
Baq – keide taýyp, keide aýyp qonady. Aýyp qonsa esirtedi, taýyp qonsa, eseitedi.
Syrty sulýdy aitqansha, ishi sulýdy ait. Syrty sulýǵa kóz qyzyǵady, ishi sulýǵa júrek qyzyǵady.
Óz qaiǵysy joqtai-aq, basqanyń qaiǵysyna ortaq – aq kóńildi ait.
Mende ǵana bolǵansha elde bolsyn. Elde bolsa maǵan da jetedi, mende ǵana bolsa elge qalai jetedi, – deitin keń peiildi ait.
«Altaý ala bolsa – aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi» dep otyrǵan yntymaqqumardy ait.
Boiy biik, kóleńkesi shaǵyn, boiy alasa, kóleńkesi kólemdi aǵashtar bar. Adam da sol siiaqty. Boiyń biik bolǵansha, oiyń biik bolsyn, kóleńkeń shaǵyn bolǵansha, boiyń shaǵyn bolsyn.
Jaman balany tabýdan qutylý qiyn.
«Jaqsy bol» dep árkim aitady, «jaman bol» dep eshkim aitpaidy. Jaman sonda da bola beredi. Adal dán egýmen shyǵady, aram shóp ózi shyǵady. Jamandyq aram shóp siiaqty, julmasa ósedi, eginniń ónimin kesedi. Sondyqtan egin men aram shóp, jaqsylyq pen jamandyq ómir boiy otasa almai keledi.
Halyq kózi qyraǵy: oinas, urlyq jasyryn – sonda da ony kóredi; jerdiń tyqqan asylyn, taýyp qolǵa beredi; aram keýde ishinde aýzyn býǵan san qalta, ony da taýyp tógedi. Eldi aldaimyn deitinder, túbinde ózi aldanady.
Adamǵa bári kerek, solardyń ishinen úsheýin ǵana tańda dese, meniń tańdaitynym: densaýlyq, ainymas joldas, sýymas mahabbat.
Kóńil kókte, kóz kókjiekte. Kók sholaqpen tepeńdep, kelem qashan jetem dep.
Eshkimniń ólgisi kelmeidi, ólmese dúniege syimaidy, sonda da ólmeý – arman.
Bireýlerge minezdeme
Ýádesi kóp, oryndaýy az. Bolmashy bedelin bailamsyz sózi joiyp barady.
Sózi syldyr, oiy buldyr, qoldy-aiaqqa turmaidy qurǵyr.
Kúle kiredi, kúńirene shyǵady. Dosy kim, qasy kim ekeni belgisiz.
E, táńiri, óz buzaýymdy saqta, kórshiniń ógizi sadaǵa!
Mingeni esek, aidaǵany ósek, tula boiy esep.
Tatýdy araz etse qyby qanady, ózinen ozyqty kórse ishi janady.
Bireýge betin, bireýge … bere kúneltedi, sonda da kisimsip júredi.
«Arsyz bolmai ataq joq, aldamshy bolmai baq qaida!» Baq pen ataq jolynda ózimnen ózge sadaǵa, deýshi edi Taltańbai. Ekeýine de qoly jetti, qarny toidy, jasy keldi, biraq uiat, ynsaby áli joq, ólgende de aýzyn ashyp jatar ol.
Onyń basqamen, basqanyń onymen isi joq. Keregi tek – toiǵany, ózimen-ózi bolǵany.
Bolmashyǵa bet jyrtysady, keiin tabysady, taǵy jyrtysady, ne qaldy betten?
R.S. Qazaq mansap pen bailyqty qoldyń kiri deidi. Sondyqtan, Ǵabekeńniń atqarǵan qyzmetteri men alǵan marapattary týraly tizbelep jatýdy orynsyz kórdim.
Murat RAQYMJAN,
jýrnalist
"Aqiqat" jýrnaly
