«زامانىنان وزىپ تۋعان» دەگەن ۇعىم بار. بۇل ٶزٸ – «كەرۋەن دە, كەرۋەن كٶشتەردٸڭ كٷيمەسٸنە مٸنٸپ, جەلدەن دە جٷيرٸك جىلداردىڭ جالىنا جابىسىپ, جارماسىپ, كٶنەدەن كەلە جاتقان ۇعىم. جەنە سول ۇعىم كەلەر كٷندەردٸڭ دە الامانىنا تۇياعى بٷتٸن, تۇرمانى تٷگەل قالپىندا جەتەرٸ حاق. سولاردىڭ اراسىندا ٶز زامانداستارىنان قارا ٷزٸپ بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە جەتكەن حاس جٷيرٸكتەرٸ قانشاما! جاندارى ەلدەقاشان جاي تاۋىپ, سٷيەكتەرٸنە قىنا شىعىپ كەتكەن سول جارىقتىقتاردىڭ ارۋاعىن قوزعاماي-اق, وسىدان بٸر, بٸر جارىم عاسىردىڭ ار جاق, بەر جاعىندا عانا ٶمٸر سٷرگەن دانىشپانىمىز ابايدىڭ قۇلاعىن شۋلاتساق تا جەتٸپ جاتىر. ابايدىڭ ەسٸمٸن مەنٸڭ بابام بٸلگەن, اتام بٸلگەن, ەكەم ٶلەڭدەرٸن وقىعان, ٶزٸم وقيمىن, بالالارىم جاتتاپ جٷر, بۇيىرسا نەمەرە, شٶبەرەلەرٸم وقىماق. بٸزگە دەيٸن دە «ابايلاپ» تالاي ۇرپاق ٶتكەن, بٸزدەن كەيٸن دە «ابايلاپ» ٶتپەك-دٷر. كٶبٸمٸزدٸڭ اتى-جٶنٸمٸز, نىسپى-سويىمىز تاريحتىڭ شاڭىنا كٶمٸلٸپ قالار, ال, «زامانىنان وزىپ تۋعانداردىڭ» ەسٸمٸ ۋاقىتپەن ٸلەسە الداعى عاسىرلاردىڭ دا ەسٸگٸن قاعار. ابايداي بولماسا دا, ۇقساپ باققان, ارتىپ تۋماسا دا, تارتىپ تۋعان تۇلعالارىمىزدىڭ باق- تالايلارىنا, ەزەلدەن-اق, بٸزدٸڭ ۇلتىمىز ٷشٸن قاباعىن اشىپ, شىرايىن بەرمەي قويعان حح عاسىردىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋٸ» بۇيىرىپ, ولاردى: «سەن سوندايسىڭ!» دەپ تٶبەسٸنە كٶتەرگەن ەشكٸم بولا قويماپتى. قايتا «وزىپ تۋعانى ٷشٸن, وزىق تۋعانى ٷشٸن» جازىقتى عىپ, ات شاپان ايىبىنا: «حالىق جاۋى» دەگەن قارعىس تاڭباسىن ارقالاتىپ, يت جەككەنگە ايداپتى. اتىپتى. اسىپتى. قاساقانا اشتان قىرىپتى. ودان دا امان قالعاندارىن امالىن تاۋىپ كٶزٸن جويىپ وتىرىپتى. سودان كەيٸن ار جاعىن… «بٸر قايعىنى باستاساڭ, جٷز قايعىنى قوزعايدى» (اباي)… ەزٸر قوزعامايمىز. وسى جەردەن تٸزگٸن تارتىپ توقتايمىز…
«الدىڭعى تولقىن اعالارىنىڭ» تاعدىرىنان تاعىلىم الىپ ٶسكەن «كەيٸنگٸ تولقىن ٸنٸلەرٸنٸڭ» دە كٶرگەن قۇقايى از بولماپتى. ساپتىاياققا اس قۇيىپ بەرٸپ, سابىنا قاراۋىل قويىپ وتىرعان ساق زاماننىڭ, سۇق كٶزٸنە تٷسپەي, امان-ساۋ قالۋدىڭ ماشاقاتىنىڭ ٶزٸ قييامەتتٸڭ قىل كٶپٸرٸنەن سٷرٸنبەي ٶتكەننەن كەم بولماسا كەرەك. سىرتى كٶنگەنٸمەن, بەرٸبٸر ٸشٸن بەرمەي ٶتكەن سول اعالارىمىز, وڭاشادا, ساققۇلاقتارى مەن جاتقۇلاقتارى جوق سەنٸمدٸ ورتادا, «جٷرەگٸنٸڭ باسىنا ۋ بوپ جينالعان» زامانعا دەگەن زاپىران زارىن استارلاپ, تۇسپالداپ بٸر-بٸرٸنە ايتىپ وتىرادى ەكەن… ودان قالسا شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتٸپ: كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ اۋزىنا سالىپتى. وڭ جاقتا وتىرعان قىزىن اڭدىعان كەمپٸر مەن شالداي ەربٸر قالامگەردٸڭ جازعان-سىزعاندارىنىڭ استارىن تٸنتٸپ, ٷتٸر-نٷكتەسٸنە دەيٸن تٷگەندەپ وتىرعان تسەنزۋرانىڭ قىراعى كٶزٸنە ەبٸن تاۋىپ «شٶپ سالعاندار» بولسا بولعان شىعار. بٸراق, ونداي تۋىندىلاردىڭ ويناستان تۋعان بالاداي كٶزتٷرتكٸ كٶرگەنٸ راس. تٸپتٸ, سولاردىڭ كٶبٸ جارىق دٷنيە ەسٸگٸن اشۋعا مۇرشاسى كەلمەي, باسپاحانادا جاتىپ-اق, قىرشىنىنان قيىلىپ وتىرىپتى. ەرينە, اراسىندا پەرٸشتەسٸ قاعىپ, زارىعىپ كٶرگەن پەرزەنتتەي قولىمىز زورعا جەتكەندەرٸ دە بار. ونىڭ ٶزٸندە دە, وقيعالارى مەن كەيٸپكەرلەردٸڭ شىنايى بەينەسٸ بۇرمالانىپ. تەۋەلسٸزدٸككە تەۋبە دەي وتىرىپ, سول «ەتتەگەن-ايلاردىڭ» ورنىن تولتىراتىن ۋاقىت جەتتٸ.
قيلى-قيلى كەزەڭدەر مەن تٷرلٸ-تٷرلٸ دەۋٸرلەردٸ باسىنان ٶتكەرگەن قازاق ەدەبيەتٸ قاي كەزدە دە تالانتتارعا كەندە بولعان ەمەس. مىسالى ٷشٸن «اباي جەنە ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبٸنەن باستاپ» كەشەگٸ الاش زييالىلارى ش. قۇدايبەرديەۆ, ا. بايتۇرسىنوۆ, م. دۋلاتوۆ, ج. ايماۋىتوۆ, م.جۇماباەۆ, س.تورايعىروۆتار ٸرگە تاسىن قالاعان جازبا ەدەبيەتٸمٸز, كەڭەس دەۋٸرٸندە دە توقىراپ قالماي ٷنەمٸ ٸلگەرٸ دامىپ وتىرعان. «ارىستار ەدەبيەتٸنٸڭ» (س.سەيفۋللين, ب.مايلين, ٸ. جانسٷگٸروۆ) ٸزٸن الا ەدەبي ارەناعا «الىپتار توبى» شىعىپ ەدەبيەتٸمٸزدٸ ەلەمدٸك دەڭگەيگە كٶتەرگەن بولاتىن. بٸزدٸڭ ەدەبي جىلنامامىزعا «قازاق-كەڭەس ەدەبيەتٸ» دەگەن اتاۋمەن ەنەتٸن سول دەۋٸردٸڭ قالامگەرلەرٸنٸڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى سٶز قوزعايمىز.
«الىپتار توبى»
«ٶتەمٸستەن تۋعان ون ەدٸك,
ونىمىز قاتار جٷرگەندە,
جەر قايىسقان قول ەدٸك»
ماحامبەت
ولار تٶرتەۋ ەدٸ. ەرقايسىسى ونعا تاتيتىن تٶرتەۋ بولاتىن. ٸرگە تاسى ەندٸ عانا قالانعان تٶل ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ تٶرتەۋٸ – تٶرت قابىرعاسى, تٶرت تٸرەگٸ ەدٸ. بەلكٸم بٸرٸ قولىنا قالامدى ەرتە, بٸرٸ سەل كەشٸرەك ۇستاعان شىعار. بٸراق, ارالارى تىم الشاق ەمەس. تٶرت-بەس جاستىڭ شاماسى عانا. «بەس جاس بەل قۇرداس» دەپ, بٸر-بٸرٸنە سٸز دەپ سىزىلماي, سەن دەپ سٶيلەپ, ەزٸل-قالجىڭدارى جاراسىپتى. بٸراق, سولاي ەكەن دەپ اۋا جايىلماي, بەرٸبٸر مۇحاڭدى ەز تۇتىپ, جاسىن دا, قابٸلەتٸن دە جوعارى قويىپتى. مۇحاڭ دا بۇلاردى: «پەلٸ, بەلەنشەكەڭ, تٷگەنشەكەڭ» دەپ ەلدەقانداي عىپ وتىرادى ەكەن. يە, ٶمٸردە نە بولمايدى. ەرينە, ٷنەمٸ توننىڭ ٸشكٸ باۋىنداي بولىپتى دەپ ايتۋ قيىن. باستارى پٸسپەگەن كەزدەرٸ دە, ارالارىنان قارا مىسىق ٶتكەن كەزدەرٸ دە بولعان شىعار. ولار دا پەندە. اشۋلانۋ, قاتەلەسۋ, ولارعا دا تەن. بۇل كٷندە اعالارىمىزدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ كٶلەڭكە جاعىن عانا كٶرٸپ, تەك سونى دەرٸپتەۋشٸلەر كٶبەيٸپ كەتتٸ. «مۇحتار مەن سەبيتتٸڭ اراسى ونشا بولماپتى… عابيت پەن عابيدەن دە دٷرداراز بولىپتى…» دەگەن سيياقتى ەڭگٸمەلەردٸ كٷندەلٸكتٸ باق پەن كەيٸنگٸ كەزدە قاراسى تىم كٶبەيٸپ كەتكەن ەستەلٸك-ەسسە جازعىشتاردىڭ جازعاندارىنان كٶزٸمٸز شالىپ قالادى. الىپتارىمىزدىڭ تەك كٶلەڭكەلٸ جاقتارىن جٸپكە تٸزە بەرٸپ, كەيٸنگٸ ۇرپاقتىڭ نالاسىنا قالمايىق. قايتا كەيٸنگٸگە ٷلگٸ-ٶنەگە بولاتىن اعالار ٶمٸرٸنٸڭ جارقىن جاقتارىن, جاقسى جاقتارىن ايتايىق.
جالپى باسى-قاسىندا بولماعان سوڭ تٶرەلٸك ايتۋعا قۇقىمىز جوق دەپ ويلايمىن. زامانى سولاي بولعان سوڭ, امالداعانى دا شىعار. ساياساتتىڭ سىرىن تەرەڭ تٷسٸنگەن ادامدار عوي. باستارى تاعى دا بٸرٸگٸپ كەتتٸ دەمەسٸن دەپ, سىرتقا كٶز قىلعان بولار. سىرتتاعىلاردىڭ دا اڭدىعانى, باققانى, كٶزدەگەنٸ سولار ەدٸ عوي. الاۋىزدىق. ايداپ سالۋ. ارالارىنا سىزات تٷسٸرۋ. سوعان كٶنە سالعان, سەنە سالعان كەيٸپ تە كٶرسەتۋٸ مٷمكٸن عوي. ٷلكەن ادامداردىڭ سىرى دا ٷلكەن بولادى. كٶپ ەشكٸم تٷسٸنە بەرمەيتٸن جۇمباعى دا كٶپ بولادى. بٸراق, سونى سٶز قىلۋ بٸزگە جاراسپايتىن قىلىق. بٸزدەر بٷگٸن نە دەسەك تە, نە ايتساق تا اعالار ەرقايسىسى ٶز ورنىن, ٶز قادٸرٸن جاقسى بٸلگەن. بٸز ويلاعاننان ەلدەقايدا بيٸك, بٸز ايتقاننان ەلدەقايدا جوعارى تۇر. ەگەر, قازاق ەدەبيەتٸ بٷگٸندە بٸر بيٸككە كٶتەرٸلٸپ, بەلەسكە شىعىپ وتىرسا, «تٶرتەۋ تٷگەل بولسا تٶبەدەگٸ كەلەدٸ» دەپ, سول تٶرتەۋٸنٸڭ ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسى. ولاردى ارزان سٶزبەن الاسارتۋ, مۇقاتۋ مٷمكٸن ەمەس. اتىن شىعارايىن دەگەن بٸرەۋ بولماسا. بٸراق, ٶيتٸپ شىعارعان اتتىڭ ابىرويى دا شامالى. ٷلكەننٸڭ بەتٸنەن الىپ, اقساقالدىڭ ساقالىنا جارماسىپ. بٸز ونى ماقسات تۇتپادىق. بٸزدٸڭ ماقساتىمىز اعالارىمىزدىڭ ٶزدەرٸن سٶزگە تارتىپ, سىرلاسۋ. ولاردىڭ ارتىنا قالدىرىپ كەتكەن مۇرالارىن پايدالانا وتىرىپ, ەسٸرەسە ٶزدەرٸ تۋرالى, زامانداستارى تۋرالى ايتقاندارىنان سۇرىپتاي وتىرىپ.
قالاي دەسەك تە, كەشەگٸ الاش ارىستارىنىڭ ورنىن ويسىراتپاي, باستارىن بەيگەگە تٸگە جٷرٸپ بارلىق رۋحاني بايلىعىمىزدى باۋىرلارىنا باسىپ, شاشاۋ شىعارماي ساقتاپ قالعان سولار, تەك سولار!
ايدارىمىزدىڭ بٷگٸنگٸ قوناعى «الىپتار توبىنىڭ» ٶكٸلٸ – عابيدەن مۇستافين. الايدا «وسى توپتىڭ» قالعان ٶكٸلدەرٸن دە قاعاجۋ قالدىرماي, مۇستافين تۋرالى ەۋەلگٸ سٶز كەزەگٸن سولارعا بەرەمٸز. م. ەۋەزوۆ: «عابيدەن جازۋشىلىعىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ – ول ەڭ العاشقى جاۋاپتى قادامىنان باستاپ ارناسىن, ٶز تاقىرىبىن تالعاپ تاپقان جازۋشى». س. مۇقانوۆ: «…عابيدەنمەن مەن 1938 جىلدان بەرٸ الماتى قالاسىندا تۇرىپ, بٸرگە جاساپ, ەلەۋمەتتٸك, جازۋشىلىق ٸستەردٸڭ بٸرازىن بٸرگە اتقارىپ كەلەمٸز. وسىنداي ٸس ٷستٸندە تٷسٸنٸسكەن دە, تٷسٸنٸسپەگەن دە, كەيدە جاقىن, كەيدە الشاق جٷرگەن كەزدەرٸمٸز دە بولدى. وسى جاعدايلاردىڭ قاندايىندا بولسا دا, باستان ٶتكەرگەن كٷندەردە مەن ٶزٸم عابيدەننٸڭ ٸسٸنە ەردايىم جاقسى باعامەن قارايتىن كٸسٸمٸن… تالانت, بٸلٸمٸ, شەبەرلٸگٸ جەتكەنشە, عابيدەن شىعارمالارىن اسا ۇقىپتى جەنە ويلانىپ جازادى…» ع. مٷسٸرەپوۆ: «…عابيدەن مۇستافين وسى دەۋٸردٸڭ ٸشٸندە قازاق پروزاسىنان ٶزٸنٸڭ تيٸستٸ ورنىن الۋمەن بٸرگە ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ بەتٸن بٷگٸنگٸ ٶمٸرگە بۇرۋىمىزعا دا ٷلكەن جەتەكشٸ بولدى… ونىڭ ٷستٸنە, جازۋشىنىڭ ٸزدەنٸس تالاپتارى تۇتاس بٸر باعىتتا بولعاندىقتان, تابىسى دا ولقى ەمەس. عابيدەن تيپتەردٸ دە, تيپتٸك جاعدايلاردى دا ٶزٸمٸزدٸڭ شىندىعىمىزدان الىپ ٶسٸپ كەلەدٸ».
سونىمەن, ەلقيسسا! بٸز عابيدەن مۇستافين تۋرالى وسىناۋ بٸر ەڭبەگٸمٸزدٸ جازۋ بارىسىندا عابەكەڭنٸڭ «ٶمٸر بەلەستەرٸ» اتتى اۆتوبيوگرافييالىق ەڭگٸمەسٸ مەن جازۋشىنىڭ سوڭعى جازعان كٶلەمدٸ دٷنيەلەرٸنٸڭ بٸرٸ «كٶز كٶرگەن» رومان-مەمۋارىن نەگٸزگە الدىق. سونىمەن قاتار, اۆتوردىڭ ەر جىلدارداعى باسپاسٶز بەتتەرٸندە جارىق كٶرگەن وي-تولعامدارى مەن سۇحباتتارىن كەدەمٸزگە جاراتتىق.
عابەكەڭ ٶزٸ تۋرالى «مەن دٷنيەگە كەلگەن كەزدە قازاق ٶلگەنٸن, تۋعانىن قاعازعا جازبايتىن, مەتريكا دەگەندٸ بٸلمەيتٸن. ەكە-شەشەمنٸڭ جىل قايىرىپ ايتۋىنشا 1902 جىلى تۋسام كەرەك. قازٸرگٸ تەمٸرتاۋ زاۆودى تەلمان اۋدانىندا, نۇرا ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا, جاۋىر, قوجىر تاۋلارىنىڭ ەتەگٸندە تۇر. وسى تاۋلاردىڭ كٸشكەنە شاشىراندىسى سارتٶبە دەگەن جەردە (جاۋىردان ٷش-تٶرت كيلومەتر) بٸر بوراندى تٷندە تۋىپپىن» دەپ ەسكە الادى («ٶمٸر بەلەستەرٸ»). اتا-تەگٸنە كەلەتٸن بولساق: ارعىننىڭ بٸر بالاسى ماتايدان تارايتىن قىدىردىڭ بەس ۇلى: احمەت, الدابەرگەن, مۇقامەتشە, مۇستافا, قامەتجان. مۇستافادان: زەينە, عابيدەن, ەبدٸكەرٸم, ەبدٸقالىق, عازيز.
«مۇستافا 87 جاسىندا, 1952 جىلى قايتىس بولدى. ەكٸ رەت قاجىعا بارعان شالا ساۋاتتى ادام. قاجىعا ول بايلىقپەن بارماعان, العاشقىدا جالعىز ٷيٸر جىلقىسىن ساتىپ, شيەتتەي ٷش بالاسىن تاستاپ, مەنٸڭ بٸرەر جاسار كٷنٸمدە, ٶزٸنٸڭ وتىز بەس جاسىندا كەتكەن. ەكٸنشٸ رەتٸندە جولجان دەگەن بايدىڭ اقشاسىمەن بارىپ بەدەل قاجى بولىپ كەلگەن» دەسە, تاعى بٸر جەرٸندە: «مۇستافا مەيلٸنشە ەدٸل, مومىن, مٸنەزٸ اۋىر, قورقۋدى, ساسۋدى بٸلمەيتٸن, كٶپ سٶيلەمەيتٸن, بٸراق كەزٸ كەلٸپ قالعاندا ٶتە تٸلدٸ ادام. قۇيما قۇلاق كٸسٸ. ەگەر, دٸن شىرماپ قالماعاندا, وقىعاندا ٷلكەن عالىم بولار تٷرٸ بار». («ٶمٸر بەلەستەرٸ»). عابەكەڭنٸڭ ەكەسٸ مۇستافا!.. قالاي بارسا دا سول زاماندا ەكٸ مەرتە قاجىلىققا بارعان ادام. ول كەزدە ونداي ادامدار قازاق ٸشٸندە ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا, ٶتە سيرەك بولاتىن. ەكەسٸ تۋرالى عابەكەڭنٸڭ «شالا ساۋات… بايلىعى اسقاننان بارماعان, شيەتتەي ٷش بالاسىنىڭ اۋزىنان جىرىپ… تٸپتٸ, ەكٸنشٸ رەتتە كٶلدەنەڭ بٸرەۋدٸڭ قاراجاتىمەن بارىپ بەدەل قاجى بوپ كەلدٸ» دەۋٸندە, سول زاماننىڭ ىڭعايىنا قاراي بەيٸمدەۋشٸلٸك بار. ونسىز دا «ارعى اتاسىنىڭ فەودال, ەكەسٸنٸڭ قاجى, قايىن اتاسىنىڭ كاپيتاليست بولعانىنان» اۋزى كٶپ كٷيگەن عابەكەڭ ەرٸكسٸز وسىلاي جازۋعا مەجبٷر. وسى جەردە تاعى دا بٸر ەسكەرەتٸن جاعداي: عابەكەڭنٸڭ ٶزٸنٸڭ جازۋى بويىنشا «ەكەسٸ 1952 جىلى 87 جاسىندا قايتىس بولىپتى». دەمەك, 1865 جىلى تۋىلعان. وتىز بەس جاسىندا قاجىعا بارسا, بۇل 1900 جىل. «مەنٸڭ بٸرەر جاسار كٷنٸمدە» دەيدٸ. سوندا عابەكەڭ 1898 جىلى تۋىلعان نەمەسە ەكەسٸ قاجىلىققا 1904 جىلى بارعان بولىپ شىعادى. تەگٸ عابەكەڭنٸڭ ناقتى ۋاقىتىن كٶرسەتپەۋٸنٸڭ دە بٸر مەنٸسٸ بولسا كەرەك.
عابيدەن اعا دا سول كەزدەگٸ بارلىق قازاق بالالارى سيياقتى, تٸلٸن مولدادان سىندىرادى. ول تۋرالى ٶزٸ «جاس كەزٸمدە اۋىلداعى مولدالاردان دٸن ساباعىن وقىدىم. باسقا وقۋ جوق, قازاق ەلٸنٸڭ توقسان توعىز پروتسەنتٸ ساۋاتسىز, ساۋاتتى دەگەنٸمٸزدٸڭ كٶبٸ مولدالار, دٸنشٸلدەر…» دەپ جازادى («ٶمٸر بەلەستەرٸ»). ون تٶرت جاسىنا دەيٸن وسى بٸلٸمدٸ قاناعات تۇتقان بوزبالانى بۇدان ارى قولعا ۇستاۋ قيىن بولسا كەرەك. سەبەبٸ, عابەكەڭ كەيٸننەن ەسەيە كەلە بايسال تارتپاسا, جاس كەزٸندە قولدى-اياققا تۇرمايتىن ناعىز «سارى تەنتەكتٸڭ» ٶزٸ بولىپتى. قاتارلاستارىنان ويى دا وزىق, بويى دا بيٸك بالانىڭ باعىن بايلاۋ قييانات بولاتىنىن ۇققان زەردەلٸ ەكە بٸر كٷنٸ بالاسىنا:
– «بالام, قولىڭدى جايشى! – دەدٸ. بالاسى قول جايعاندا ٶزٸ قوسىلا جايدى, – لۇقسات. جولىڭ بولسىن. اللا باعىڭدى اشسىن. ەندٸ, دٷنيە جولىن قۋاسىڭ. ول حيساپسىز كٶپ, قايسىسىنا تٷسٸپ كەتەرٸڭدٸ قايدان بٸلەيٸن. تەك, قۇدايدى ۇمىتپا, ەدٸل بول, راحىمدى بول. بۇل ٷشەۋٸن مىقتى ۇستاساڭ, دٷنيە, احيرەتتە قور بولمايسىڭ» («كٶز كٶرگەن», 36 بەت) – دەپ باتاسىن بەرٸپ, سپاسسك زاۆودىندا تابەلششيك بولىپ ٸستەيتٸن ماۋقىمنىڭ جٷسٸبٸ دەگەنگە الىپ كەلٸپ:
– «جٷسٸپ شىراعىم, دەمدەس, ارالاس بولماساق تا, سەلەمٸمٸز دۇرىس ەدٸ… مٸنە, بالا. ەۋەلٸ قۇدايعا, ودان كەيٸن ساعان تاپسىرام. بارىڭدى ٷيرەت. بٸلەتٸن شىعارسىڭ, مەن باي ادام ەمەسپٸن. ەكٸ سيىر, ٷش تورپاق, بٸر اتىم بار. بەس جانىم بار. ازعانتاي مالىمدى تەگٸس الساڭ دا قىنجىلمايمىن. نىسابىڭ بٸلسٸن. بالا جولىندا بەرٸ پيدا. تەك ادام ەت!» – دەپ ٶز قولىمەن تاپسىرادى («كٶز كٶرگەن», 39 بەت). ەكەسٸ كەتٸپ بارا جاتىر. قانشا قازان بۇزار دەگەنمەن بۇرىن ٷيدەن ۇزاپ شىعىپ كٶرمەگەن بالا, كەمسەڭدەپ جىلاي باستايدى عوي. سوندا ەكەسٸ:
– «جامان نەمە, جالىنا كەپ سۇرايسىڭ. سۇراعانىڭدى بەرسە كٶز جاسىڭدى بۇلايسىڭ. ٷيدە ٶسكەن بۇزاۋ تٷزدە ٶگٸز بولمايدى. تٷزگە ٷيرەن. ەكەڭ اسپان جەرگە تٷسكەن ىستىقتا, ارابتىڭ قۇم, شٶل دالاسىندا, تٷيە ٷستٸندە وبامەن اۋىرىپ جالعىز جاتقاندا كٶزٸنە جاس العان جوق. مۇراتقا جاسپەن جەتپەيسٸڭ, قايراتپەن جەتەسٸڭ…» – دەپ بالاسىن سٷيمەك تٷگٸلٸ بەتٸنەن دە يٸسكەمەي كەتٸپ قالادى («كٶز كٶرگەن», 40 بەت). بۇل 1916 جىل بولاتىن. عابەكەڭ جاڭاعى ماۋقىمنىڭ جٷسٸبٸ دەگەننەن بٸر جىل ورىسشا ٷيرەنٸپ, كەلەسٸ جىلى سول زاۆودتاعى بەس جىلدىق ورىس-قازاق مەكتەبٸنٸڭ تٶرتٸنشٸ بٶلٸمٸنە وقۋعا تٷسەدٸ.
تورعاي دالاسىنداعى امانگەلدٸ باتىر باستاعان «ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ», ونىڭ ارتىن الا قازان رەۆوليۋتسيياسىنىڭ دٷمپۋٸ سپاسسكٸگە دە جەتەدٸ. الاساپىران زامان باستالادى. اقتار قالانى باسىپ الادى. الىستى بولجايتىن ەكە «زامان تٷزەلگەنشە كٶز الدىمدا جٷرە تۇر» دەپ بالاسىن اۋىلعا الىپ كەتەدٸ. ون ٷش جاسار ابايدى سەمەيدە وقىپ جٷرگەن جەرٸنەن قاسىنا الدىرىپ العان قۇنانباي قاجى سيياقتى.
«بالا قايتقىسى كەلمەي قىنجىلدى. قاتتى ەكە بەت باقتىرمادى. ەلسٸز دالادا ەكەۋٸ ٷنسٸز كەلە جاتقاندا:
– اعا! – دەدٸ بالاسى (عابەكەڭ ەكەسٸن اعا دەپ اتاعان ەكەن).
– نەمەنە شىراعىم? – دەدٸ ەكەسٸ.
– مەكتەپتٸ بٸتٸرتپەي ەكەتتٸڭٸز-اۋ.
– عىلىمدى ەشكٸم تاۋىسپايدى, بالام. باسىڭدا بٸردەمە بولسا وسىمەن دە جۇرتتا قالماسسىڭ. بولماسا, ناقۋ-مانتىقپەن دە ٸشتەمە بٸتٸرمەسسٸڭ.
– تٷندٸك اشىلعاندا ٷي ٸشٸ كٶرٸنسە, ٷزٸك اشىلعاندا ەلەم كٶرٸنبەي مە?
– كٶرٸنگەننٸڭ بەرٸ پايدالى ەمەس, شىراعىم. بەلكي, وسى كەزدە كٶرمەگەنٸڭ دە پايدالى. زامان تٷسٸنٸكسٸز, تۇراقسىز بولىپ بارادى. اناۋ ورىنبەك سيياقتى كٸمنٸڭ تارىسى پٸسسە, سونىڭ تاۋىعى بولىپ كٷنەلتكەنشە, ەتپەي-اق قوي. قۇلقىن ٷشٸن, اتاق ٷشٸن ارىن, ەدٸلەتٸن ساتقان ادام بٸر كٷنٸ اتا-اناسىن دا, ەلٸن دە ساتادى… قۇداي تەك سوندايدان ساقتاسىن سەنٸ. تورعاي بيشارا ٶزٸ قورعان ٸزدەي جٷرٸپ, داۋىلدا ۇياسىن قورعايدى. مەن سونىمەن تەڭ. زامان ورنىققانشا كٶز الدىمدا بول. جاس كٶڭٸل ەلٸكتەگٸش, جاقسى-جاماندى ايىرا بەرمەيدٸ. جاماندىقتان قاقسام, جاقسىلىققا جەتەلەسەم دەيمٸن («كٶز كٶرگەن», 83-بەت).
1918 جىلدان باستاپ 1925 جىلعا دەيٸن اۋىلدا بولادى. سول كەزدە ەل ٸشٸندە بولىپ جاتقان ٸرٸلٸ-ۋاقتى وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا جٷرەدٸ. بٸراق, بۇلاي جٷرە بەرسە, العان ازىن-اۋلاق وقۋى ۇمىتىلىپ, كەدەگە اسپاي قالاتىنىن ۋايىمداپ, ٷلكەن جەرگە بارۋدى, بٸلٸم الۋدى ارماندايدى. 1925 جىلى كٶكتەمدە كەلٸنشەگٸن الىپ (سول قىستا ەكٸنشٸ رەت ٷيلەنگەن بولاتىن). قازاقستاننىڭ استاناسى قىزىلورداعا وقۋ ٸزدەپ كەلەدٸ.
وقۋعا قابىلدايتىن ۋاقىت ٶتٸپ كەتٸپ, ٷيسٸز, كٷيسٸز, تامىر, تانىسسىز دالاعا كەلگەندەي بوپ, ەرٸ-سەرٸ كٷي كەشٸپ قينالىپ جٷرگەندە تۇرار رىسقۇلوۆقا جولىعىپ, بار سىرىن ايتادى. رىسقۇلوۆ: «سارىبالا, سەنەن بٸردەڭە شىعادى. جازۋىڭدى جەتٸلدٸرٸپ, جازا بەر. مەن بەيٸمبەتكە ايتايىن. جازعاندارىڭنىڭ جارىق كٶرۋٸنە جەردەم ەتەدٸ» دەيدٸ. رىسقۇلوۆتىڭ وسى «سارىبالاسىن» ۇمىتپاعان اۆتور كەيٸننەن «كٶز كٶرگەن» رومان-مەمۋارىندا باستى كەيٸپكەرٸن سولاي اتايدى. ول سارىبالا اۆتوردىڭ ٶزٸ بولاتىن. وسىلاي اعالارىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان جوعارعى سوتىنا قاتىناس قاعازدار تٸركەۋشٸ بولىپ قىزمەتكە ورنالاسقان عابەكەڭ, اقىرىنداپ گازەت وقۋعا اۋىزدانادى. كەيٸننەن ٶزٸ دە رەسپۋبليكانىڭ «ەڭبەكشٸ قازاق» گازەتٸنە شاعىن حابارلار جازا باستايدى. كەلەسٸ (1926) جىلى وچەرك, فەلەتوندار جازۋعا ەۋەستەنٸپ, سەبيتتٸڭ «اقبٶپەسٸنە» ەلٸكتەپ ەڭگٸمە جازۋعا كٸرٸسەدٸ. «ول كەزدە جازۋشىلىق كەسٸبٸمنٸڭ ماڭىزىن تٷسٸنگەن ەمەسپٸن. جازعىم كەلگەندە كٶرگەنٸمدٸ, سەزگەنٸمدٸ سول كٷيٸندە جازا سالاتىنمىن. ەلٸ كٷنگە مەكتەپ كٶرمەسەم دە, سول كەزدەگٸ ەكٸ سالا ايتىستار ٶز تۇسىمنان ٸزدەنۋگە, وقۋعا كٷشتٸ ەسەر ەتتٸ. ورىس تٸلٸنە جٶندٸ تٷسٸنبەيمٸن, سوندا دا وقي باستادىم» («ٶمٸر بەلەستەرٸ»).
مٸنە, وسىلاي عابەكەڭنٸڭ العاشقى ەڭگٸمەسٸ «سەرسەن مەن بوقاش» دەگەن اتپەن سەكەن سەيفۋللين ۇيىمداستىرعان «جىل قۇسى» جۋرنالىندا 1927-1928 جىلى جارييالانادى. ال, 1929 جىلى «ەر شويىن» اتتى ەڭگٸمەلەر جيناعىن شىعارىپ, ەجەپتەۋٸر جازۋشى اتانادى. سونىڭ ەسەرٸ مە, كٸم بٸلسٸن «ەلٸمە قاراماي توعجانوۆ, سەيفۋللين سيياقتىلارمەن پٸكٸر تالاستىرا باستاپ ەدٸم, سەيفۋلليننەن باسقاسى قاعاجۋ كٶرسەتتٸ. قازاق اۋىلى عانا ەمەس, از عانا وقىمىستىلاردىڭ, جازۋشىلاردىڭ دا اراسى بىت-شىت ەكەن. ەدەبيەتتەگٸ توپتىق كٷرەستەردەن اۋلاق تۇردىم. جازعانىم ٶتپەي قويعان سوڭ 1930 جىلى ماي ايىنىڭ ٸشٸندە قاراعاندىعا جۇمىسقا كەتتٸم» دەيدٸ («ٶمٸر بەلەستەرٸ»). كەيٸننەن عابيت مٷسٸرەپوۆ اعامىز اكادەميك ٸنٸسٸ ماناشپەن (قوزىباەۆ) ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرىپ: «…عابيدەن بولسا دٷنيە سالدى. مەن ونى كٶپ جازۋشىلاردان جاقسى كٶرەتٸن سەبەبٸم: ول ەلدٸ قارالاۋ, جازالاۋ ناۋقانىنا قاتىسپاي, بويىن تازا ساقتاۋشى ەدٸ» – دەپ ەسٸنە الادى (م. قوزىباەۆ. «عابەڭنٸڭ اياسىندا»). مٷسٸرەپوۆتٸڭ وسى مٸنەزدەمەسٸ عابيدەن اعامىزدىڭ ورىنسىزعا ومىراۋلاماي, كەلەڭسٸزگە كيمەلەمەي, تۋابٸتتٸ قاسيەتٸن جويماي, تەڭ-قۇربىسىنا قادٸرٸن قاشىرماي ٶتكەنٸنە كٶزٸمدٸ جەتكٸزدٸ. مٸنە, وسىلاي استانادا تۇراتىن زييالى قاۋىممەن دەم-تۇزدارى جاراسا قويماعان عابەكەڭ قاراعاندىعا كەلەدٸ. شاحتاعا تٷسەدٸ. جۇمىستى جەر قازۋدان, تەمٸرلەردٸڭ توتىن قىرۋدان باستاپ, بٸرنەشە ساتىلاردان ٶتكەن سوڭ, توكار بولىپ شىعادى. وسىلاي ٷش جىلعا جۋىق ۋاقىتىن كەنشٸلەر اراسىندا جۇمىسشىلىقپەن ٶتكٸزگەن عابەكەڭدٸ, 1932 جىلدىڭ اياعى, 1933 جىلدىڭ باسىندا جەرگٸلٸكتٸ ۇيىمدار تٶمەننەن جوعارىلاتىپ, «قاراعاندى پرولەتارياتى» گازەتٸنە جاۋاپتى سەكرەتار ەتٸپ بەكٸتەدٸ. بٸراق, «بۇل گازەتتە كٶپ ٸستەگەم جوق» دەيدٸ. «نوۆوسيبير قالاسىندا «قىزىل تۋ» اتتى جاڭا گازەت شىعاتىن بولىپ, قاراعاندىدان كادر سۇراعان. تٸلەنٸپ سوندا اۋىستىم» (ٶمٸر بەلەستەرٸ»). مۇستافيننٸڭ «قىزىل تۋ» گازەتٸندەگٸ قىزمەتٸ 1933 جىلدىڭ مايىنان 1938 جىلدىڭ فەۆرالىنا دەيٸن سوزىلادى.
عابەكەڭنٸڭ «ٶزٸ تٸلەنٸپ» نوۆوسيبيرگە كەتۋٸنٸڭ استارى دا ارىدا جاتىر. قۇيرىعىنا بايلانعان «شالانىڭ» بارىن ٸشٸ سەزگەندٸكتەن, بوي باعۋ, ٸز تاستاۋ ٷشٸن جاسالعان قادام. ول كٸسٸنٸڭ سىرتتا بەس-التى جىل جٷرٸپ كەلۋٸنٸڭ بٸر سىرىن وسىلاي تٷسٸنسەك شىندىقتىڭ اۋىلىنان الىس كەتپەيمٸز. وسى بەس-التى جىل عابەكەڭنٸڭ 1937 جىلعى رەپرەسسييادان امان قالۋىنا سەبەپ بولدى. ەرينە, 1938 جىلى دا ناۋقان باسىلا قويماعان بولاتىن. سول ناۋقاننان عابەكەڭنٸڭ قۇتىلىپ كەتپەۋٸن «قاراعاندىلىق جاناشىرلارى» دا قاتتى قاداعالاپ وتىرادى. عابەكەڭنٸڭ ٷستٸنەن «دومالاق ارىزدى» دوپشا جاۋدىرادى. بٸراق, ولاردىڭ «دوستىق» پيعىلىنىڭ جٷزەگە اسۋىنا جەر اراسىنىڭ شالعايلىعى كەسٸرٸن تيگٸزسە كەرەك. «جاناشىرلارىنىڭ دومالاتقان ارىزى» الماتىعا جەتكەنشە, «سروگٸ» ٶتٸڭكٸرەپ, ەيتەۋٸر, ونشا-مۇنشا ەسەرٸ بولا قويماپتى. ٷندەمەي جٷرٸپ وسىنىڭ بەرٸن ويلاستىرا جٷرگەنٸنە قاراپ, عابەكەڭنٸڭ سول كەزدٸڭ ٶزٸندە-اق ٷلكەن «ستراتەگ» بولعانى بايقالادى. ال, نوۆوسٸبٸردەگٸ ٶمٸرٸ تۋرالى ٶزٸ «…نوۆوسيبيردە, ورىس اراسىندا بولعان بەس-التى جىل ۋاقىت تەجٸريبە, بٸلٸم جاعىنان ماعان ۋنيۆەرسيتەت سيياقتى بولدى. ورىس ەدەبيەتٸمەن, ورىس گازەتچيكتەرٸمەن جاقسى تانىستىم. سونىڭ نەتيجەسٸندە, 1938 جىلى الماتىعا كەلە سالا «ٶمٸر مەن ٶلٸم» رومانىن جازدىم. بۇل مەنٸڭ توعىز-ون جىل بويى جازۋشىلىقتان قول ٷزٸپ كەتٸپ, قايتا ورالعان شاعىم. «ٶمٸر مەن ٶلٸم» – رومان جازۋ جولىنداعى تۇڭعىش قادامىم» دەيدٸ. بۇدان عابەكەڭنٸڭ شالعايدا جٷرسە دە شىعارماشىلىعىنان قول ٷزبەگەنٸن كٶرەمٸز. «بۇرىن جاڭا جازا باستاعاندا ٷلگٸنٸ تەك سەبيت, بەيٸمبەتتەردەن السام, ەندٸ تولستوي مەن گيۋگودان الۋعا تىرىستىم. گيۋگونىڭ وقيعا, سيۋجەت قۇرۋىنا, ادامدارىنىڭ ەرلٸگٸنە, تولستويدىڭ سۋرەتتەۋٸنە قىزىقتىم. «ٶمٸر مەن ٶلٸمدە» شامام كەلگەنشە گيۋگوعا ەلٸكتەپ باقتىم. تولستويدىڭ سۋرەتتەۋٸنە قىزىقسام دا, سىلبىرلىعىنا شىداماي, كەيدە جىلدامىراق كەتٸپ وتىردىم» دەيدٸ. جاس كەزٸندە ادامنىڭ ويى ۇشقىر, قولى جىلدام بولادى عوي. بۇل جەردە سونى مەڭزەپ وتىرسا كەرەك, «شىعاناقتى» جازعاندا تولستويدان دا گيۋگودان دا ٸرگەنٸ اۋلاق سالىپ, ٶز تۇسىمنان بٸر جول سالۋعا شىققانمىن. سوندا دا ولاردىڭ ەسەرٸ ازداپ قالىپ قويىپتى» دەيدٸ.
«مۇستافيننٸڭ ٶزٸندٸك قولتاڭباسىن كٶرسەتەتٸن تۋىندىسى قايسى?» – دەگەن ساۋالدىڭ تٶڭٸرەگٸندە وي جٷگٸرتەتٸن بولساق: ول تۋرالى ٶزٸ «ەگەر, مەنٸڭ باسقادان تيتتەي ٶزگەشەلٸگٸم بولسا «ميلليونەردە» كٶرٸنۋگە تيٸستٸ. ٶيتكەنٸ, جۇرتتىڭ بەرٸنەن «قاشىپ», ٶز بويىمدى كٶرسەتۋگە بار ىنتامدى سالعانىم…» دەگەنٸ بٸراز جايدى اڭعارتقانداي. ال, «قاراعاندىدا» «ميلليونەردەن» اسۋعا بارىمدى اياعام جوق. بٸرٸنەن-بٸرٸن اسىرعان سيياقتى بولسام دا, «ەتتەگەن-اي, انا بٸر جەرٸن…» دەمەي قالعام جوق» دەيدٸ تاعى.
يە, عابەكەڭنٸڭ «ميلليونەرٸ» مەن «قاراعاندىسى» جازىلۋ ستيلٸ جاعىنان سول كەزدەگٸ قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ تۋىندىلارىنان ٶزگەشەلٸگٸ بايقالاتىن. بٸراق, بۇل عابەكەڭنٸڭ قازاق جازۋشىلارىنىڭ بەرٸنەن ەرەك بولدى دەگەن سٶز ەمەس. ونىڭ دا ٷيرەنگەن, ٷلگٸ العان ادامدارى بولدى. ول تۋرالى ٶزٸ دە «بەرتٸن كەلە سٶز ساپتاۋ جٶنٸندە قازاق جازۋشىلارىنان ەۋەزوۆ مۇحتار مەن مٷسٸرەپوۆ عابيت قانا ۇنادى. عابيت سٶزٸنٸڭ دەلدٸگٸ, جيناقتىلىعى, مىسقىلى ۇناسا, مۇحتار سٶزٸنٸڭ سالماقتىلىعى, تەرەڭدٸگٸ ۇنادى. ۇناتسام دا ەكەۋٸنٸڭ سٶز قاسيەتتەرٸن جيٸ ەلەكتەن ٶتكٸزٸپ, ۇلپاسىن عانا پايدالاندىم…» دەپ جازادى «ٶمٸر بەلەستەرٸندە». «قاجىنىڭ» بالاسى, «سەيتكەمەلەۆتٸڭ كٷيەۋٸ» دەپ قۋدالاۋدان كٶز اشپاعان عابەكەڭ پارتييا قاتارىنا 1940 جىلى عانا ٶتٸپتٸ. پارتيياعا ٶتكەن سوڭ دا, «دومالاق» ارىزدارعا جاۋاپ بەرۋدەن قولى كٶپ بوساي قويماپتى. بۇدان تەك 1953 جىلى ستاليندٸ ٶلتٸرٸپ بارىپ زورعا قۇتىلعان كٶرٸنەدٸ. «ال, ەندٸ, سەيٸتكەمەلوۆتٸڭ كٷيەۋٸ» دەگەنگە كەلەتٸن بولساق. راسىندا دا, عابەكەڭ قايدا بارسا دا, قىر سوڭىنان كٶلەڭكەسٸندەي بوپ قالماي قويعان «سەيتكەمەلەۆ ەۋبەكٸر دەگەن كٸم?!» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەپ بٸراز كٶز مايىمىزدى تاۋىسقان ەدٸك. بۇل تۋرالى «ٶمٸر بەلەستەرٸندە»: «…تٷبٸ ٶزبەك, سەيتكەمەلدٸڭ ەۋبەكٸرٸ بەتيما دەگەن تۇڭعىش قىزىن ماعان اتاستىرىپتى» دەسە, «كٶز كٶرگەندەردە»: «ساۋدامەن بايي باستاعانداردىڭ بٸرٸ – ەۋبەكٸر سەيتكەمەلەۆ شالا قازاق – ەكەسٸ ٶزبەك, شەشەسٸ – قوجا» دەپ تاعى دا تولىقتىرا كەتەدٸ. بٸزدٸڭ بۇعان قوسارىمىز: ەۋبەكٸردٸڭ ەكەسٸ سەيتكەمەل ٷلكەن مولدا بولعان ادام ەكەن. قىدىردىڭ بار يگٸ جاقسىسى سودان دەرٸس الىپ, تٸلٸن سىندىرىپتى. سەيتكەمەل قايتىس بولىپ, ەۋبەكٸر جاستاي جەتٸم قالادى. ٶزٸ جاس, ٶزٸ جالعىز, ٶزٸ كٸرمە. جاستايىنان تٷرتكٸ كٶرٸپ, جوقشىلىقتىڭ زاردابىن شەگٸپ ٶسەدٸ. تٸپتٸ, ەكەسٸنٸڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە قۇدا تٷسٸپ كەلٸسٸپ قويعان قالىڭدىعىنا دا, تٶركٸنٸ «جالعىز ٷي كٸرمەگە قىز بەرمەيمٸز» دەپ جولاتپاي قويادى. وسى كەزدە عابەكەڭنٸڭ ەكەسٸ مۇستافا «ەۋبەكٸر تۋماسا دا تۋعانداي, قىدىردىڭ بٸر ۇلىنداي بولعان جٸگٸت, كەشەگٸ ۇستازىمىزدىڭ كٶزٸ. ونى قورلاعانىڭ بٸزدٸ قورلاعانىڭ» دەپ داۋىس كٶتەرٸپ, كٶپ بولىپ تٸزەگە سالىپ ەۋبەكٸردٸ قالىڭدىعىنا قوسادى. مۇستافاعا قاتتى رازى بولعان ەۋبەكٸر: «بەل قۇدا بولايىق» دەپ جاتىپ جابىسادى. قۇداي نيەتٸن قابىل الىپ, ەۋبەكٸر قىزدى بولادى. ونى ۋەدە بويىنشا مۇستافانىڭ ۇلى عابەكەڭمەن اتاستىرادى. ەتٸ تٸرٸ, ەرٸ ساۋداعا ەبتٸ ەۋبەكٸر قاراعاندى جاققا كٶشٸپ, سونداعى جالعىز دٷكەنشٸ, ەرٸ باي اقمەتجان دەگەن نوعايدىڭ وڭ قولى بولىپ الادى. كٶپ ۇزاماي اقمەتجان دٷنيە سالدى. بالاسى جوق, ەكٸ ەيەلٸ بار ەكەن. بار دٷنيەسٸن ەۋبەكٸر باسىپ قالىپ, اياق استىنان بايىپ شىعا كەلەدٸ. اتاعى دٷركٸرەپ بٷكٸل دۋانعا بەلگٸلٸ بولادى. بايىعان سوڭ مٸنەز شىعارىپ, و باستاعى ۋەدەسٸنەن تانىپ تٷلكٸ بۇلانعا سالا باستايدى. بۇلار «ەندٸ ەۋبەكٸر بٸزگە قىزىن بەرە قويماس» دەپ ٷمٸتٸن ٷزٸپ جٷرگەندە. اق قاشىپ قىزىل قۋعان زامان كەلٸپ, ەۋبەكٸر قىزى بەتيمانى ٶز قولىمەن ەكەلٸپ بەرۋگە مەجبٷر بولادى. بۇل 1919 جىل ەدٸ. بٸراق, كٶپ ۇزاماي بەتيما قايتىس بولادى.
«قىزعانارلىق باعىم, مانسابىم, نە كەسٸرلٸ مٸنەز-قىلىعىم جوق. ماعان نەگە ٶشٸگەدٸ?! – دەپ تاڭداناتىن ەدٸم, ٶشٸگەتٸندەر جات ادامدار دەۋشٸ ەدٸم. جات ەمەستەردٸڭ, تٸپتٸ, دوستارىمنىڭ ٸشٸنەن تالاي پەيٸلٸ ناشارلار تابىلدى, كەيدە جاقسى دەگەنٸم جامان, جامان دەگەنٸم جاقسى بولىپ شىقتى, تابىنعان ادامدارىمنان تايىزدىق بايقالدى… سونىڭ بەرٸ دٷنيەگە سىن كٶزٸمەن قاراۋدى, ونشا الىستى كٶرە الماسام دا, اياق استىن كٶرسەتەرلٸك قولعا بٸر شىراق ۇستاۋدى ٷيرەتتٸ» دەيدٸ («ٶمٸر بەلەستەرٸ»). عابەكەڭنٸڭ تابيعاتىنىڭ توماعا-تۇيىقتىعىنىڭ سىرى دا وسى «دٷنيەگە سىن كٶزٸمەن قاراۋدان» پايدا بولعان مٸنەز بولسا كەرەك. تاعدىرلارى اۋمالى-تٶكپەلٸ زامانعا تاپ كەلگەن قايران قازاق زييالىلارىنىڭ كٶبٸ وسىلاي ٸشتەي وي تٷيٸپ قانا, سٷرٸنٸپ كەتپەۋگە تىرىسىپ, «شىراق ۇستاپ» ٶتكەن ەكەن-اۋ!
«ادام ەرقيلى كٷنەلتەدٸ, ەرقيلى ٸز قالدىرادى ارتىنا. كٷنەلتۋدە, ٸز قالدىرۋدا مەن جازۋشى ەڭبەگٸنەن ارتىقتى تٸلەمەدٸم, ٸزدەمەدٸم.
جازۋشى ەڭبەگٸ – قيىن, جاۋاپتى, ەڭ ارداقتى ەڭبەك. عىلىمدا داڭعىل جول بولماسا, كٶركەم ەدەبيەتتە دە داڭعىل جول جوق. مەن بٸراز جاسادىم, بٸراز ەڭبەك ەتتٸم, قالامىم ەبدەن تٶسەلگەندەي بولدى. سوندا دا ەربٸر جاڭا شىعارما تۇسىندا باستىقپاعان تايداي بۇلتاقتاي بەرەمٸن, شارق ۇرىپ ٸزدەنە بەرەمٸن. ويلارىمدى, جازعانىمدى سان رەت ٶشٸرٸپ, سان ەلەكتەن ٶتكٸزٸپ بارىپ جارامدى دەگەنٸمدٸ عانا قالدىرامىن. سول جارامدىمدى جازىپ وتىرعاندا كٷلەمٸن, قايعىرامىن, جىلايمىن.
جازعانىڭ ٶزٸڭە وسىلاي ەسەر ەتپەسە, باسقاعا مٷلدە ەسەر ەتپەسە كەرەك. قينالماساڭ, قينالىپ تاپقان بٸر سٶزٸڭ, نە بٸر ويىڭ «مەن باقىتتى!» دەگٸزبەسە, ونداي جازۋشىعا جازۋدىڭ كەرەگٸ نە?
…مەنٸڭ جازۋشىلىق جولىمداعى ٶمٸرٸم, ويىم, قىسقارتىپ ايتقاندا, وسىلاي. شىعارمالارىمنان, كٷندەلٸك دەپتەرٸمنەن, مٷمكٸن, بۇدان تولىعىراق كٶرٸنەر» دەيدٸ جازۋشىلىقتىڭ قىرى مەن سىرى تۋرالى اعىنان جارىلىپ («ٶمٸر بەلەستەرٸ»).
عابەكەڭنٸڭ سوڭعى جازعان سٷيەكتٸ تۋىندىسىنىڭ بٸرٸ – «كٶز كٶرگەن» رومانى. ول تۋرالى ٶزٸ «…ويلاپ-ويلاپ كەلٸپ, «كٶز كٶرگەندٸ» جازسام با دەدٸم. قيلى-قيلى كەزەڭدەردٸ باسىمنان ٶتكەردٸم. كٶپتەگەن ادامدارمەن دەمدەس بولدىم. سولار تۋرالى كەيٸنگٸگە ايتىپ كەتسەم دەدٸم. مەمۋار جانرىن تاڭدادىم. روماندا شىعارما جەلٸسٸنەن شىعا المايسىڭ. ال, مەمۋاردا بۇرىلۋعا, كەڭ جازۋعا بولادى. سونىڭ بٸرٸنشٸ كٸتابىن باستادىم. ودان كەيٸن ٷلكەن قارسىلىققا كەزدەستٸم…» دەگەن ەكەن جاقسى كٶرەتٸن ٸنٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ – احات جاقسىباەۆقا («پاراسات», №11, 2002 ج). «كٶز كٶرگەننٸڭ» بٸرٸنشٸ كٸتابى شىعىسىمەن تاعى دا دٷربەلەڭ باستالادى. اۆتورىنىڭ ٷستٸنەن دومالاق ارىزدار كٶبەيەدٸ. جازۋشىنىڭ باسىنا بۇلت ٷيٸرٸلەدٸ. تٸپتٸ, اعا گازەتٸمٸز «سوتسياليستٸك قازاقستانعا» («ەگەمەن قازاقستان» م.ر.) ٷلكەن ماقالا شىعىپ, كٸتاپتى قاتتى سىنعا الادى. بۇل «كٶز كٶرگەننٸڭ» جازىلۋ ستيلٸ مەن شىندىعىن ورتالىق كوميتەت ونشا ۇناتا قويمادى دەگەن سٶز. ولار, تٸپتٸ, اۆتوردان «جازدىم-جاڭىلدىم» دەگەن سىڭايدا ماقالا جازۋدى كٷتكەندەي ىڭعاي تانىتىپتى. بٸراق, عابەكەڭ «ىڭعايعا» كٶنبەيدٸ. گازەتتٸڭ ماقالاسىنا قارسى ماقالا جازىپ, ونىڭ بٸر سٶزٸن دە ٶزگەرتپەي باسۋدى تالاپ ەتەدٸ. ونسىزدا «وسىدان بٸر شي شىعىپ كەتپەسٸن» دەپ قيپاقتاپ وتىرعان گازەتتەگٸلەردٸڭ وعان دەتتەرٸ شىدامايدى. عابەكەڭ ماقالاسىن قايتارىپ الادى (عابەكەڭنٸڭ «سول حاتى» قايدا ەكەن?). «ٷلكەن ٷيدەگٸلەردٸڭ» اۆتورعا بۇلاي سالقىن قاباق كٶرسەتۋٸنٸڭ سىرى: «كٶز كٶرگەننٸڭ» ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ كٸتابى جازىلا قالسا وقيعالارى ۇلى كەمپەسكە, اشارشىلىق, ۇجىمداستىرۋ – اسىرا سٸلتەۋ ناۋقاندارى مەن 1937 جىلدىڭ قۋعىن-سٷرگٸنٸنە دەل كەلەدٸ ەكەن. ەگەر, سونداعى بولعان وقيعالاردىڭ بار شىندىعىن بوياماسىز قاز-قالپىندا جازاتىن بولسا, ول «جامانات حاباردان» مەسكەۋ قۇلاقتانىپ, مۇنداعى «قىراعى كٶزدەر» كرەملدٸڭ قىرىنا ٸلٸنەتٸن ەدٸ. كٸتاپتىڭ جارىق كٶرۋٸ بىلاي تۇرسىن, اۆتورى بار, رەداكتورى بار, باسپاسى بار, باسقاسى بار, بەرٸ دە باستارىمەن قايعى بولاتىن ەدٸ… وسىنداي سەبەپتەرمەن و باستا ەكٸ-ٷش كٸتاپ بولادى دەپ جوسپارلاعان «كٶز كٶرگەن» بٸرٸنشٸ كٸتاپپەن توقتايدى. كٶپتٸ كٶرگەن تەجٸريبەلٸ جازۋشى سولاي بولارىن الدىن الا بولجاعانداي «كٶز كٶرگەننٸڭ» بٸرٸنشٸ كٸتابىندا-اق قولىنداعى قانداۋىر-قالامىن قوعامنىڭ سىزداپ تۇرعان دەرتٸنە بويلاتىپ جٸبەرگەن بولاتىن. «كٶز كٶرگەننٸڭ» ەۋپ بٸسمٸللەسٸنٸڭ ٶزٸ كٶشكەن اۋىلدى سۋرەتتەۋدەن باستالادى. ازان-قازان اۋىل. شۋلاعان بالا. جىلاعان ەيەل. تٷنەرگەن ەركەك. ٷيلەر جىعۋلى. جٷكتەر بۋۋلى. پەرەسەلەندەر جەرٸن تارتىپ الىپ, كٶشٸپ بارا جاتقان قازاق اۋىلىنىڭ بارار جەرٸ بەلگٸسٸز. «…بٸز ەلٸ سەندەردٸڭ جەرلەرٸڭە ورنالاسقانىمىز جوق. ٷيٸمٸز رەسەيدە. شولۋشىمىز… كەلٸمسەكتەردٸڭ بەرٸن ورىس دەۋلەرٸڭ قاتە. شوقاي – ەستونەتس. قىزىلجار – نەمٸس, قاراٶزەك – حوحول. سونىڭ بەرٸ دە ەركٸمەن كەلگەن ەمەس. تۋعان جەرٸنەن كٷشتٸلەر تٷرٸپ شىققان سوڭ امالسىز كەلدٸ. جەر – انا. انادان ايىرىلۋ كٸمگە وڭاي! ستولىپين وندا بٸزدٸ, بۇندا سٸزدەردٸ زارلاتتى…» («كٶز كٶرگەن», 13-بەت) دەپ قاراشەكپەندەردٸڭ بٸرەۋٸ جۇباتقان بولادى. سول ستولىپيننٸڭ ەلدٸ «زارلاتقان رەفورماسى» حرۋششەۆتٸڭ تۇسىندا «كٶتەرٸلگەن تىڭ» دەگەن جەلەۋمەن قايتادان كٶتەرٸلدٸ. قانشاما ميلليون گەكتار جايىلىمدىق جەرلەردٸڭ شاڭى اسپانعا شىعىپ, كٶكٸرەگٸ قارس ايىرىلىپ, قۇلازىعان دالا. جەرٸنەن بٸر, قولىنداعى مالىنىڭ ٶرٸسٸنەن ەكٸ ايىرىلىپ جۇتقا ۇرىنعانداي جۇتاپ قالعان جەرگٸلٸكتٸ جۇرت. تاعدىرى تاعى دا تالاپايعا تٷسكەن حالىق. قىزىل ماتاعا اق بوياۋمەن جازىلعان «حالىقتار دوستىعى» دەگەن ۇراندى تٶبەسٸنە كٶتەرٸپ تۇس-تۇستان اعىلعان ٶزگە ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸ. قاپەرلەرٸندە تٷك جوق, تاپ بٸر سولاردى ساعىنىپ, اڭساپ كٷتٸپ وتىرعان ناعاشىلارىنىڭ اۋىلىنا كەلگەندەي الشاڭ-الشاڭ. قازاق جەرٸن وتارلاۋدىڭ وڭتايلى تەسٸلٸن ويلاپ تاۋىپ: «سەندەردٸڭ ٷش جٷز جىلدا ورىنداي الماعاندارىڭدى, مەن ٷش-اق جىلدا جٷزەگە اسىردىم!» دەپ تٶسٸن ۇرعان نيكيتا سەرگەەۆيچ. ٶز جەرٸندە ٶگەيدٸڭ كٷيٸن كەشكەن جەرگٸلٸكتٸ ۇلت. جٷنٸ جىعىلعان, جٸگەرٸ جاسىعان. ولاردى جەر يەسٸ وسىلار ەكەن-اۋ دەپ ەلەپ, ەسكەرٸپ جاتقان ەشكٸم جوق. ونى ايتاسىز, سول كەزدەگٸ سولتٷستٸك وبلىستارداعى پارتييا باسشىسىنىڭ بٸرٸ سوكولوۆ دەگەن ساباز: «قازاقتى نەمٸسپەن بۋدانداستىرامىز – ٶز بەتٸمەن حالىق بولا المايدى» دەپ سەۋەگەيلٸك تانىتسا, كەيٸننەن ونىڭ ورنىن باسقان كولومينەتس دەگەن مىقتى الماتىنى اتتاپ ٶتٸپ, تٸكەلەي مەسكەۋمەن سٶيلەسەتٸن بولعان. «استىقتى ٶڭٸر» دەگەن اتاۋدى يەلەنگەن سولتٷستٸكتٸڭ بەس وبلىسى «رەسەيدٸڭ قۇرامىنا ٶتەدٸ-مىس» دەگەن سىبىس ەل ٸشٸن گۋلەپ تۇرعان كەز ەدٸ.
كٶپتٸ كٶرگەن «كٶز كٶرگەننٸڭ» اۆتورىنىڭ رەۆوليۋتسيياعا دەيٸن بولعان تاريحتى جازىپ وتىرىپ, دەل سول تۇستاعى بولىپ جاتقان وسىنداي كەلەڭسٸز وقيعالاردى قاراۋىلعا الىپ وتىرعانىن ساناسىندا ساڭىلاۋى بار تسەنزۋرا تٷسٸنبەدٸ ەمەس, تٷسٸندٸ. تٷسٸنگەندٸكتەن اۆتورعا تٷرلٸ-تٷرلٸ قىسىمدار جاسالدى. كوممۋنيستٸك رەجيم وندايلاردى جٷزەگە اسىرۋدىڭ شەبەرٸ بولاتىن. مٷلت كەتپەيتٸن, جازا باسپايتىن. عابەكەڭ «مەن ەسٸمدٸ بٸلەر-بٸلمەس كەزٸمدە, جەرٸمٸزدٸ پەرەسەلەنەتس الىپ, الپىس ٷي ەلٸباي جاۋىردان كٶشەدٸ. سپاسسك زاۆودىنىڭ شىعىس جاعىندا ون جەتٸ كيلومەتر – «كٶكتال-جارىق» دەگەن جەرگە كەلٸپ ورنالاسادى (1907 جىلدارى). اتامەكەنٸنەن ايرىلعان ەلدٸڭ زارى, جەرمەن قوشتاسقاندارى كٶڭٸلٸمدە ٶلمەيتٸن سۋرەتتەر قالدىرىپ كەتتٸ. قازٸر جازىپ جٷرگەن «كٶز كٶرگەن» اتتى كٶلەمدٸ ەڭبەگٸمدە وسى وقيعالاردىڭ قايسى بٸرٸن پايدالاندىم» دەپ («ٶمٸر بەلەستەرٸ») الدىن-الا ەسكەرتكەن ەدٸ. بۇل جەردە اۆتوردىڭ ارى تازا. ايتىپ ۇرلاعاننىڭ ايىبى جوق. «كٶز كٶرگەننٸڭ» ودان كەيٸنگٸ تاعى بٸر ٷلكەن «جاڭالىعى» ون التىنشى جىلعى «ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸن» سۋرەتتەي كەلٸپ: «الاش قامىن جەگەن ەليحان, مەرجاقىپتار «قارسىلاسپا» دەپ حات جازىپتى» (68-بەت) دەگەن جەتٸم جولدى سىنالاپ وتىرىپ كٸرگٸزٸپ جٸبەرگەنٸ. بۇل جولداردى اۆتور جانىنان شىعارىپ وتىرعان جوق, بولعان وقيعا, تاريحي شىندىق. بٸراق, شىندىق بولسا دا, ايتۋعا تىيىم سالىنعان «شىندىق» بولاتىن. بۇل ولاردىڭ ەلٸ اقتالماعان كەزٸ (1963 ج). «حالىق جاۋلارى» مەن «الاش قامىن جەگەندەر» تۋرالى سٶز قوزعاۋ ساۋ باسىڭا ساقينا تٸلەپ العانمەن بٸردەي. ەگەر, حرۋششەۆتٸڭ «جىلىمىق كەزەڭٸنە» تاپ كەلمەسە وسى جەتٸم جولدىڭ ٶزٸ اۆتورىنىڭ باسىن جۇتۋعا جەتٸپ ارتىلاتىن ەدٸ. زاماننىڭ ىڭعايىن قوزى كٶش جەردەن كٶرە بٸلگەن كٶشەلٸ جازۋشى بۇل مٷمكٸندٸكتٸ دە مٷلت جٸبەرمەي ۇلتىنىڭ كەدەسٸنە جاراتۋعا تىرىسادى.
«كٶز كٶرگەندەگٸ» باستى كەيٸپكەر سارىبالا – بۇل اۆتوردىڭ ٶزٸ دەدٸك, ەكٸنشٸ باستى تۇلعا ەكەسٸ – مۇستافا قاجى. روماننىڭ نەگٸزگٸ جەلٸسٸ «ەكە مەن بالانىڭ», ياعني, كٶنە مەن جاڭانىڭ اراسىنداعى تارتىسقا نەگٸزدەلگەن. بۇل سوتسرەاليزمنٸڭ پرينتسيپتەرٸنە قايشى ەمەس. بٸراق, ٷنەمٸ جاڭاشىل كٶزقاراستاعى كەيٸپكەرلەردٸڭ جەڭٸمپاز بولىپ شىعاتىنىنا سەنٸمدٸ كەڭەستٸك جٷيەگە «كٶز كٶرگەن» كٷتپەگەن «توسىن سىي» جاسايدى. بۇل روماندا باستى كەيٸپكەر سارىبالا – جاڭا زاماننىڭ ٶكٸلٸ بولا تۇرا, ەسكٸلٸكتٸڭ شىرماۋىنداعى «قاجى ەكەسٸنٸڭ» كٶلەڭكەسٸندە قالىپ قويىپ, ماسقارا بولادى. ال, مۇنداي باعىتتاعى شىعارما تسەنزۋرانىڭ كٶزٸنە شىققان سٷيەلدەي ەدٸ. ولار ونى «كەشٸرە» المايتىن. سٸز قاندايدا بٸر ەلەم مويىندايتىن شەدەۆر شىعارما جازساڭىز دا: «قايدان تاپساڭىز دا تاپ تارتىسى تۋرالى تابىڭىز» دەپ, مٸز باقپاي وتىرىپ الاتىن كەڭەستٸك قىزىل كٶزدەر «قارتايعاندا كەرٸ بوزدىڭ تارلان شىعارىن» كەش تٷسٸنٸپ, بارماقتارىن شايناپ قالعان سيياقتى.
عابەكەڭ ەرتەرەكتە جازعان «ٶمٸر بەلەستەرٸ» دەگەن اۆتوبيوگرافييالىق ەڭگٸمەسٸندە: «ەكەم ۇزاق تٷندەردە, حيكمات كٸتابىن بار داۋسىمەن وقىپ وتىراتىن. ەدٸلدٸك, ادالدىق, ۋەدەشٸلدٸك, كٸشٸپەيٸلدٸلٸك, بۇل جولدا تايىنبايتىن ەرلٸك جايىندا كٶپ ەڭگٸمەلەر ايتاتىن. ٶزٸنٸڭ تۋعان اعاسى مۇقامەتشە وتىز جىل بي بولدى. سول كٸسٸنٸڭ العان پارالارىن, ەدٸلسٸزدٸگٸن مەنٸڭ قايىن اتام ەۋبەكٸردٸڭ قيياناتىن, زورلىعىن ٶزٸنشە سوتتاپ وتىراتىن. …ەكەم بٸراق مۇنىڭ بەرٸن تاپتىق سانامەن ەمەس, «مۇحاممەت جولى ٷشٸن» ٸستەپ جٷردٸ. ول كٸسٸنٸڭ نانىمىنشا مۇحاممەت ۇلى پاتشا, قۇدايدىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ دوسى, تەركٸ دٷنيەنٸ, كەدەيدٸ, عارٸپتەردٸ, حالىقتى سٷيگەن. وسىنداي فاناتيك بولا تۇرىپ, ەكەم سوۆەتتەردٸ دە جەك كٶرگەن جوق. ٶكٸمەت ەمٸرٸن ورىنداۋ پارىز, كەدەيلەردٸ قولدايدى, ەدٸل دەيتٸن. ٶزٸ باي بولماعان سوڭ سوۆەتتەن ول قىسىم كٶرمەگەن. جالعىز-اق قۇداي جوق دەگەندٸ جاراتپايتىن. ٶز باسىم قۇدايشىل بولماسام دا, ەكەمنٸڭ وسى مٸنەزدەرٸ جاس سانا-سەزٸمٸمە كٶپ ەسەر ەتتٸ» دەيدٸ. وسى جولداردان بٸز عابەكەڭنٸڭ ەكەسٸنە دەگەن قۇرمەتٸن كٶرەمٸز, ەرٸ ول كٸسٸنٸڭ بويىنداعى ادالدىق, ەدٸلدٸك, تۋرالىق دەگەن قاسيەتتەردٸڭ بەرٸ ەكەسٸنەن جۇققان مٸنەز ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزەمٸز. مۇنى بٸز قىزىل سٶز ٷشٸن قيىننان قيىستىرىپ, جانىمىزدان شىعارىپ وتىرعان جوقپىز. بۇل عابەكەڭنٸڭ كٶزٸن كٶرگەن, سىرالعى بولعان ادامداردىڭ پٸكٸرٸ. سولاردىڭ بٸرٸ تانىمال سىنشى, اكادەميك سەرٸك قيراباەۆ: «…عابيدەن ويىنداعىسىن اشىق ايتاتىن, جالتاق ەمەس ەدٸ» دەپ عابەكەڭنٸڭ تاباندىلىعى تۋرالى تامسانا ەڭگٸمەلەيدٸ. مٸنە, اكادەميكتٸڭ وسى پٸكٸرٸ عابەكەڭنٸڭ ۋاقىتتىڭ اۋانىنا جىعىلماي, ەكەسٸنەن العان تەربيەسٸنە كٸر جۇقتىرماي, ادالدىعىنان اينىماي ٶتكەنٸنٸڭ دەلەلٸ. ال, «كٶز كٶرگەندە» مۇستافانىڭ بەينەسٸ بيٸكتەپ ٶزٸنٸڭ شارىقتاۋ شەگٸنە دەيٸن كٶتەرٸلگەن. جالپى, «كٶز كٶرگەن» ەكەلەر رۋحىنا ارنالعان مەڭگٸلٸك ەسكەرتكٸش ٸسپەتتٸ تەبەرٸك دٷنيە. بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ مۇستافا اقساقال ۇلىنىڭ ٶزٸنە ارناپ جازعان تەبەرٸكناماسىن وقي المادى. ول كٸسٸ «كٶز كٶرگەن» جازىلماي تۇرىپ 1952 جىلى, 87 جاسىندا دٷنيەدەن وزعان بولاتىن. عابەكەڭنٸڭ ٶزٸ ايتقانداي ەكەسٸ «ەگەر, دٸن شىرماپ قالماعاندا, وقىعاندا ٷلكەن عالىم بولار تٷرٸ بار» ادام ەدٸ. امال نە, قازاقتىڭ قانشاما مارعاسقالارى قۇدايدىڭ بەرگەن قابٸلەتٸ مەن قارىمىن رەتتٸ جەرٸنە پايدالانا الماي بار ٶمٸرٸ – وتباسى, وشاق قاسى اسىپ كەتسە اۋىل-ەلدٸڭ اينالاسىندا عانا ٶتتٸ. زامانى مەن قوعامى قوسانجارلاسىپ ولارعا بويلارىنداعى بارىن جارقىراتىپ كٶرسەتۋگە مۇرشا بەرمەدٸ. مىسالى, قۇنانباي قاجى مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ قايراتكەر, ٸرٸ تۇلعا ەدٸ. «اتىن ٷش جٷزدٸڭ قازاعى تٷگەل بٸلەتۇعىن ورنى بار ەدٸ» (شەكەرٸم). بٸراق بار ٶمٸرٸ توبىقتى مەن ىرعىزبايدىڭ اينالاسىندا عانا ٶتتٸ. ولار قۇنەكەڭنٸڭ اعا سۇلتاندىعىن, اتاعىن, ابىروي-بەدەلٸن جەر داۋى مەن جەسٸر داۋىنىڭ دەڭگەيٸندە عانا پايدالانىپ, ال, قاجىنىڭ ادامگەرشٸلٸك, مۇسىلمانشىلىق, ەدٸلدٸك تۋرالى ناسيحاتتارىنا مەن بەرمەدٸ. ابايدىڭ «ول سىپاتتى قازاقتان, دٷنيەگە ەشكٸ كەلمەپتٸ» دەگەنٸ قۇنانبايدىڭ تۇلعاسىنا بەرٸلگەن ەدٸل باعا بولاتىن. م.ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنداعى قۇنانباي مەن شىنايى ٶمٸردەگٸ قۇنانبايدىڭ ارا-جٸگٸن اجىراتاتىن تالداۋلارىمىزدى الداعى مۇحتار ومارحانۇلىنا قاتىستى تاراۋلاردان وقيتىن بولاسىزدار. ال, بۇل جەرگە قۇنەكەڭدٸ كٸرٸستٸرٸپ وتىرعان سەبەبٸمٸز, عابەكەڭنٸڭ «كٶز كٶرگەنٸنٸڭ» ٸشٸنە كٶمٸپ قويعان تاعى بٸر «كٶمبەسٸ» وسى قۇنانباي قاجى بەينەسٸ بولاتىن. سول كەزدەگٸ كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ جٷيكەسٸن جۇقارتقان «مٷيٸزٸ قاراعايداي, ناعىز شىنجىر بالاق, شۇبار تٶستٸڭ ٶزٸ!». ونى ازسىنىپ وتىرساڭىز, «كٶز كٶرگەننٸڭ» قۇنانباي قاجىسى, «اباي جولىنداعى» قۇنانباي قاجىعا ۇقسامايدى. ٶزگەشە. مٷلدە بٶلەك. باسقا قىرىنان كەلگەن. اۆتور تاعى دا «ەكە مەن بالا» ديالوگٸن ۇتىمدى پايدالانىپ كەتەدٸ.
– «ەستٸمەپ پە ەدٸڭ. قۇنەكەڭ كەرتايعان كەزدە مەككە بارىپ, دٷنيە سٶزٸنەن تيىلىپ جاتسا كەرەك. ىبىراي: «ەكەم نەعىپ جاتىر?» دەسە, قاتىناۋشىلار – «بەدۋەم» وقىپ جاتىر دەي بەرٸپتٸ. «ەكەم ٶمٸر بويى «بەدۋەمنىڭ» بەس قاعازىن بٸتٸرە الماعانى-اۋ!» دەپ كٷلەدٸ ىبىراي. سونى قۇنانباي ەستٸپ ايتقان ەكەن: «بەدۋەمدا» شاريعات, حاقيقات, تاريقات بار. ەرقايسىسى بٸر ٶزەن. ول قايدان بٸتەدٸ. ابايجان جاس. اتتاپ-اتتاپ ٶتە شىققان عوي.
– تاعى قانداي قالجىڭدارىن بٸلەسٸز?
– اباي بٸر كٷنٸ قۇربى, زامانداستارىمەن باس قوسىپ, قىمىز ٸشٸپ وتىرعاندا: جۇرت راس ايتسا, ەكەم قازاقتان اسقان سيياقتى. وندا مەن ەكەمنەن استىم دەپتٸ. قۇنانباي بۇنى ەستٸگەندە: «اسپاق تٷگٸلٸ جەتكەن جوق ەلٸ. ٶزٸنەن اسىرىپ بالا تۋعىزسا مەنٸمەن تەك تەڭەلەدٸ» دەگەن ەكەن. شىراعىم, جاستىڭ كٶڭٸلٸ جوعارى. اباي ويناسا دا ويىنداعىسىن ايتقان بولار. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە كٶڭٸلٸڭ سونداي جوعارىلاسا, مەنٸڭ دە بەرەر جاۋابىم وسى.
– سوندا ەكەۋٸنٸڭ قايسىسى ارتىق, اعا?
– قۇنەكەڭ ارتىق تا! مەككەگە باردى, قۇداي جولىنا ٷي سالدىردى. قازاق ٸشٸندە قارادان شىققان حان – اعا سۇلتان بولدى. ەكٸ دٷنيەسٸن بٸردەي قامتىعان كٸسٸ» («كٶز كٶرگەن», 94-95 ب).
مٸنە, مۇستافا اقساقال سٶز باعاسىن پايىمداۋ ارقىلى ٶز قادٸرٸن دە كٶتەرٸپ تۇرعان جوق پا?! بۇعان دەيٸن دە قۇنەكەڭنٸڭ اينالاسىندا تالاي سٶز بولعان, بٸراق «قۇنەكەڭ ارتىق تا!..» دەگەندٸ ايتقان تۇڭعىش قازاق مۇستافا, ونى بٸزگە جەتكٸزۋشٸ عابەكەڭ! وسىلاي اۆتور بٸر «قاجىعا» كەلەسٸ بٸر «قاجىنىڭ» اۋزىمەن باعا بەرۋ ارقىلى, كەڭەستٸك-اتەيستٸك يدەولوگييانىڭ قيتىعىنا تيٸپ, جاندى جەرٸن دٶپ باسادى.
«دٸندٸ – اپيىن» دەپ تانىعان قوعامدا, قاجىنى – اپيىنشىدان ەرمەن كٶرەتٸن. «قاجى مەن مولدانىڭ» اتىن ەستٸسە بولدى ٶرە تۇراتىن ەپەرباقان, ۇردا جىق قولشوقپارلاردىڭ وسىنداي «قاۋٸپتٸ ەلەمەنتتەردٸ» ناسيحاتتاپ وتىرعان عابەكەڭنٸڭ ٶزٸن امان-ساۋ قالدىرعانىنا تەۋبە دەيمٸز. ال, «كٶز كٶرگەننٸڭ» ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ كٸتابىنان ٷمٸت كٷتۋ, قاشپاعان سيىردىڭ ۋىزىنان دەمەتكەنمەن بٸردەي بولاتىن. بٸر سٷرٸنگەن جەرٸنەن ەكٸنشٸ مەرتە جازا باسپايتىن قىراعى كٶزدەر وعان جول بەرمەسٸ انىق ەدٸ. سوندىقتان, بۇل جەردە اعامىزدىڭ التىن باسى ولجا, باستان قۇلاق ساداعا دەگەننەن باسقا سٶز ارتىق.
زامانى اۆتورعا شىندىقتى جازۋعا ەرٸك بەرمەدٸ. ال, اۆتوردىڭ زامان تالابى مەن يدەولوگييانىڭ قىسپاعىنا كٶنگٸسٸ كەلمەدٸ. پايعامبار جاسىنان اسقاندا ەلدە بٸرەۋلەردٸڭ ايتقانىمەن جازىپ-سىزۋدى بويىنا لايىق كٶرمەگەن عابەكەڭ: «دەنساۋلىعىم كٶتەرمەيدٸ, كٶزدٸڭ كٶرۋٸ ناشارلادى» دەگەندٸ جەلەۋ ەتٸپ قارعالى تاۋىنىڭ بٶكتەرٸندەگٸ ٷيٸنەن كٶپ ۇزاپ شىقپاي جاتىپ الادى. جازسا دا جازۋشىلىق شەبەرلٸك, تٸل مەسەلەسٸ, ەدەبيەت تۋرالى تاقىرىپتاردان ارىعا اتتاپ باسپاي قويادى. كٶپ ەشكٸمدٸ بويىنا جۋىتپاي, دارا ٶمٸر سٷرەدٸ. تٸپتٸ, باۋىرداعى قالا الماتىعا دا سيرەك قاتىنايدى. بار عۇمىرىن ياسنايا پولياناسىندا ٶتكٸزگەن دانىشپان شال تولستوي سيياقتى, عابەكەڭ دە ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى جيىرما جىلىن وسىلاي وڭاشا ٶتكٸزەدٸ. تابيعات اياسىندا سەرۋەن قۇرادى. باۋ-باقشاسىنا قارايدى. ودان قالسا اعاشتىڭ كٶلەڭكەسٸندە وتىرىپ الىپ تاياق جونعاندى ەرمەك قىلادى. عابەكەڭ ٷيدە دە, تٷزدە دە باسىنان تاقيياسىن, ٷستٸنەن كەستەلٸ كٶيلەگٸن, قولىنان كەلتە تاياعىن تاستامايدى ەكەن. مٷمكٸن بۇل اعانىڭ زامانعا كٶرسەتكەن سەسٸ بولار?!
تۇرار رىسقۇلوۆ ايتقان «سارىبالادان» سارابدال جازۋشىعا اينالعان عابيدەن مۇستافيننٸڭ جٷرٸپ ٶتكەن جولى, مٸنە, وسىنداي. تار زاماننىڭ قايىس نوقتاسىنا باستارى سىيماي ٶتكەن قايران اعالار!!! عابيدەن مۇستافين 1985 جىلدىڭ 20 قاڭتارىندا الماتى قالاسىنداعى اۋرۋحانالاردىڭ بٸرٸندە كٶز جۇمدى. جٷرەك تالماسى دەرتٸنەن.
بٸزدٸ الاڭداتىپ وتىرعان بٸر مەسەلە الىپتارىمىزدىڭ ارتىندا قالعان مۇرالارىنىڭ ناسيحاتتالۋى. ولاردى تەك مەرەيتويلارى كەزٸندە عانا ەسكە العان بولامىز. ونىڭ ٶزٸندە اتٷستٸ. نەمقۇرايلى. جٷردٸم-باردىم. ەسەپ بەرۋ ٷشٸن عانا. بولدى. سودان كەيٸن كەلەسٸ مەرەيتويعا دەيٸن «ٸس بٸتتٸ, قۋ كەتتٸ» دەپ جىلى جاۋىپ قويامىز. تٸپتٸ, ايتپاسقا امال جوق 2012 جىلى «قوس عابەڭ» دە (مٷسٸرەپوۆ, مۇستافين) 110 جاسقا تولعان بولاتىن. وسىعان وراي, رەسپۋبليكامىزداعى №1 ەدەبي باسىلىم «جۇلدىز» جۋرنالى جالپىعا جارييا جاساپ, مەرەيتوي يەلەرٸنە ٸلتيپات قىلاتىن جٶنٸ بار ەدٸ. بٸراق, ٶكٸنٸشكە وراي, «جۇلدىزدىقتار» قوس الىبىمىز تۋرالى جۇمعان اۋىزدارىن اشۋعا جارامادى. قازاقتا ونداي جازۋشىلار بولماعانداي. جىم-جىرت, تىم-تىرىس. كەشە عانا وسى اقساقالدارىمىزدىڭ تالاي شاراپاتىن كٶرگەن «جۋرنالدىڭ» تاپ وسىلاي قىلاتىنداي رەتٸ جوق ەدٸ. قالاي دەگەنمەن «كٶزدەن تايسا, كٶڭٸلدەن ۇمىت بولار» دەگەندٸ «جۇلدىزدىقتار» جاقسىلاپ تۇرىپ دەلەلدەپ بەردٸ. وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا مەكتەپ وقۋشىلارىنان مۇستافين تۋرالى سۇراۋدىڭ رەتٸ كەلٸپ ەدٸ. دەنٸ «بٸلمەيمٸز» دەپ باستارىن شايقادى. وقۋ باعدارلاماسىنا ەنبەي قالعان جازۋشىنى بالالار قايدان بٸلسٸن. عابيدەن مۇستافيننٸڭ شىعارمالارى تەك 11 سىنىپتان باستاپ وقىتىلادى ەكەن. ەلٸنٸڭ ەرتەڭٸنە ەلەڭدەپ ٶتكەن ەسٸل ەرلەرٸمٸزدٸڭ ەڭبەكتەرٸنٸڭ ەلەنبەي جاتقانى قىنجىلتادى. باسقا جۇرتتاردا بولسا ەلدەقاشان تٶبەلەرٸنە كٶتەرٸپ, تٶرلەرٸنە شىعارار ەدٸ. بٸزدٸكٸ سول باياعى… تەك دەپ وتىرعان ەشكٸم دە جوق. ٶزٸمٸز. ٶزٸمٸزدٸڭ ەنجارلىعىمىز بەن كەرەناۋلىعىمىز. تٸپتٸ تٶبەمٸزگە كٶتەرمەي-اق, لايىقتى باعاسىن بەرسەك تە بولاتىن ەدٸ. ٶركەنيەتتٸڭ كٶشٸنە ٸلەسەمٸز دەپ جٷرٸپ, ٶتكەندەرٸمٸزگە مويىن بۇرۋعا مۇرشامىز كەلەتٸن ەمەس.
بٸزدٸڭ مۇنى جازعانداعى ماقساتىمىز بٸرەۋدٸ مۇقاتۋ, سىناۋ ەمەس, شەندٸلەرٸمٸز بەن شەكپەندٸلەرٸمٸزدٸڭ نازارىنا ٸلٸنسە بٸر نەتيجە بولار ما ەدٸ دەگەن ٷمٸت قانا. وسىلاي مۇستافين تۋرالى ماقالاعا نٷكتە قويا سالۋىما دا بولاتىن ەدٸ. بٸراق, عابەكەڭ جايلى ەلٸ دە جەتەر جەرٸنە جەتكٸزٸپ ايتا الماعان سيياقتىمىن. سوندىقتان دا, ول كٸسٸگە قايتادان ورالۋعا مەجبٷر بولدىم. ال, عابەكەڭە قايتادان ورالاتىن بولساق. عابەكەڭ قارعالىداعى ٷيٸندە قاراپ جاتپاعان ەكەن. تەك سىرت كٶزگە سونداي سىڭاي تانىتىپ سىنارجاق يدەولوگييانى تاعى دا قاپىدا قالدىرىپ, ٶمٸردەن تٷيگەنٸ مەن كٷيگەنٸن كەيٸنگٸ ۇرپاققا ٶسيەت قىپ جازىپ كەتٸپتٸ. قارتايسا دا قولىنان قالامىن تاستاماي ٶتكەن قارت قالامگەرٸمٸزدٸڭ قايسارلىعىنا قايران قالا وتىرىپ, عابەكەڭنٸڭ قازىنالى ويلارىن جۋرنال وقىرماندارىمەن بٶلٸسەمٸز. يە, مۇستافين تۋرالى, مۇستافيننٸڭ ٶزٸنەن اسىرىپ ەشكٸم دە جازا المايدى ەكەن. تٸپتٸ, ولاي ويلاۋدىڭ ٶزٸ اسىلىق ەكەن.
عابەكەڭنٸڭ وي-پايىمدارى
«جازعانىمنان كٶرگەنٸم, بٸلگەنٸم, تٸپتٸ باستان كەشٸرگەنٸم اسىپ تٷسەدٸ. بٸر كەزدە تاقىرىپ از, كٷش كٶپ سيياقتى ەدٸ. ەندٸ, تاقىرىپ كٶپ, كٷش از. وعى ازايعان اڭشى ورىنسىز وق شىعارمايدى».
***
«مٸنە, ٶمٸرٸمنٸڭ جەتٸنشٸ بەلەسٸنە كٶتەرٸلدٸم. بۇرىن لىپ-لىپ سوعاتىن جٷرەك ەندٸ باياۋ سوعادى. بۇرىن ۇشىپ تۇرعان دەنە ەندٸ قورعاسىنداي اۋىر. جەلٸكتٸ وي, كٶرٸكتٸ ەجٸم باستى. مويىماعان تەك تٸلەك قانا. جەتپٸسٸمدە مۇنشا جوعالتىپپىن, سوناۋ جٷزگە جەتكەنشە نە قالادى? وسىنى بٸلە تۇرا تٸلەك شٸركٸن جاساي بەر, جاساي بەر دەيدٸ. جاساعىم كەلەدٸ, بٸراق, الجىعىم كەلمەيدٸ.
***
باقىت دەگەن ەجەلدەن ەل قۇمار, عاجاپ بٸر كٶركەم قۇس. ول تاڭداپ كەلٸپ بٸرەۋلەردٸڭ باسىنا قونادى. باقىت قونعان باسقا جۇرت شۇلعىپ تۇرادى. ەگەر, ول باس «ماعان شۇلعىدى» دەسە, باقىت قۇسى بٸر ساڭعيدى دا ۇشىپ كەتەدٸ. بىلعانعان باستان جۇرت ەندٸ جيرەنٸپ, تەرٸس اينالادى. وسى بىلعانعان باستار قانشا ەكەن? ەسەبٸنە جەتە الماي جٷرمٸن. باقىت قۇسى قونباسا قونباسىن, ەيتەۋٸر باسىم تازا بولسىن دەپ جٷرمٸن.
***
كەيبٸر جازۋشىنىڭ سٶزٸن قاعازدان وقىپ, ٶزٸن الىستان كٶرگەندە سٷيسٸنەدٸ جۇرت. ال, سول جازۋشىنى جاقىننان كٶرٸپ, سٶزٸن ٶز اۋزىنان ەستٸگەندە قومسىنادى ەكەن. سوندىقتان, مەن مٸنبەدەن قاشقاقتاپ جٷرەمٸن».
عابەكەڭنٸڭ «سۇرىپتالعان سٶزدەرٸ»
قىمبات دٷنيە قولعا تٷسە بەرمەيدٸ, قىمبات سٶز اۋىزعا تٷسە بەرمەيدٸ.
ادامشىلىق دەگەن ۇلى سٶزدٸ ايتا بەرگەننەن دە كٶرسەتە بەرگەن جاقسىراق.
شەشەندٸك – كٶپ سٶزدٸكتە ەمەس, تاپقىرلىقتا.
جولداس كٶپ. كٸم قانشاعا باراتىنى جول ايىرىعىندا كٶرٸنەدٸ.
ارمان دەگەننٸڭ تاۋدايى, تٷيمەدەيٸ بار. ٶزٸڭنٸڭ تٷيمەدەيٸڭ باسقانىڭ تاۋىنداي كٶرٸنبەسٸن.
باق – كەيدە تاۋىپ, كەيدە اۋىپ قونادى. اۋىپ قونسا ەسٸرتەدٸ, تاۋىپ قونسا, ەسەيتەدٸ.
سىرتى سۇلۋدى ايتقانشا, ٸشٸ سۇلۋدى ايت. سىرتى سۇلۋعا كٶز قىزىعادى, ٸشٸ سۇلۋعا جٷرەك قىزىعادى.
ٶز قايعىسى جوقتاي-اق, باسقانىڭ قايعىسىنا ورتاق – اق كٶڭٸلدٸ ايت.
مەندە عانا بولعانشا ەلدە بولسىن. ەلدە بولسا ماعان دا جەتەدٸ, مەندە عانا بولسا ەلگە قالاي جەتەدٸ, – دەيتٸن كەڭ پەيٸلدٸ ايت.
«التاۋ الا بولسا – اۋىزداعى كەتەدٸ, تٶرتەۋ تٷگەل بولسا تٶبەدەگٸ كەلەدٸ» دەپ وتىرعان ىنتىماققۇماردى ايت.
بويى بيٸك, كٶلەڭكەسٸ شاعىن, بويى الاسا, كٶلەڭكەسٸ كٶلەمدٸ اعاشتار بار. ادام دا سول سيياقتى. بويىڭ بيٸك بولعانشا, ويىڭ بيٸك بولسىن, كٶلەڭكەڭ شاعىن بولعانشا, بويىڭ شاعىن بولسىن.
جامان بالانى تابۋدان قۇتىلۋ قيىن.
«جاقسى بول» دەپ ەركٸم ايتادى, «جامان بول» دەپ ەشكٸم ايتپايدى. جامان سوندا دا بولا بەرەدٸ. ادال دەن ەگۋمەن شىعادى, ارام شٶپ ٶزٸ شىعادى. جاماندىق ارام شٶپ سيياقتى, جۇلماسا ٶسەدٸ, ەگٸننٸڭ ٶنٸمٸن كەسەدٸ. سوندىقتان ەگٸن مەن ارام شٶپ, جاقسىلىق پەن جاماندىق ٶمٸر بويى وتاسا الماي كەلەدٸ.
حالىق كٶزٸ قىراعى: ويناس, ۇرلىق جاسىرىن – سوندا دا ونى كٶرەدٸ; جەردٸڭ تىققان اسىلىن, تاۋىپ قولعا بەرەدٸ; ارام كەۋدە ٸشٸندە اۋزىن بۋعان سان قالتا, ونى دا تاۋىپ تٶگەدٸ. ەلدٸ الدايمىن دەيتٸندەر, تٷبٸندە ٶزٸ الدانادى.
ادامعا بەرٸ كەرەك, سولاردىڭ ٸشٸنەن ٷشەۋٸن عانا تاڭدا دەسە, مەنٸڭ تاڭدايتىنىم: دەنساۋلىق, اينىماس جولداس, سۋىماس ماحاببات.
كٶڭٸل كٶكتە, كٶز كٶكجيەكتە. كٶك شولاقپەن تەپەڭدەپ, كەلەم قاشان جەتەم دەپ.
ەشكٸمنٸڭ ٶلگٸسٸ كەلمەيدٸ, ٶلمەسە دٷنيەگە سىيمايدى, سوندا دا ٶلمەۋ – ارمان.
بٸرەۋلەرگە مٸنەزدەمە
ۋەدەسٸ كٶپ, ورىنداۋى از. بولماشى بەدەلٸن بايلامسىز سٶزٸ جويىپ بارادى.
سٶزٸ سىلدىر, ويى بۇلدىر, قولدى-اياققا تۇرمايدى قۇرعىر.
كٷلە كٸرەدٸ, كٷڭٸرەنە شىعادى. دوسى كٸم, قاسى كٸم ەكەنٸ بەلگٸسٸز.
ە, تەڭٸرٸ, ٶز بۇزاۋىمدى ساقتا, كٶرشٸنٸڭ ٶگٸزٸ ساداعا!
مٸنگەنٸ ەسەك, ايداعانى ٶسەك, تۇلا بويى ەسەپ.
تاتۋدى اراز ەتسە قىبى قانادى, ٶزٸنەن وزىقتى كٶرسە ٸشٸ جانادى.
بٸرەۋگە بەتٸن, بٸرەۋگە … بەرە كٷنەلتەدٸ, سوندا دا كٸسٸمسٸپ جٷرەدٸ.
«ارسىز بولماي اتاق جوق, الدامشى بولماي باق قايدا!» باق پەن اتاق جولىندا ٶزٸمنەن ٶزگە ساداعا, دەۋشٸ ەدٸ تالتاڭباي. ەكەۋٸنە دە قولى جەتتٸ, قارنى تويدى, جاسى كەلدٸ, بٸراق ۇيات, ىنسابى ەلٸ جوق, ٶلگەندە دە اۋزىن اشىپ جاتار ول.
ونىڭ باسقامەن, باسقانىڭ ونىمەن ٸسٸ جوق. كەرەگٸ تەك – تويعانى, ٶزٸمەن-ٶزٸ بولعانى.
بولماشىعا بەت جىرتىسادى, كەيٸن تابىسادى, تاعى جىرتىسادى, نە قالدى بەتتەن?
ر.S. قازاق مانساپ پەن بايلىقتى قولدىڭ كٸرٸ دەيدٸ. سوندىقتان, عابەكەڭنٸڭ اتقارعان قىزمەتتەرٸ مەن العان ماراپاتتارى تۋرالى تٸزبەلەپ جاتۋدى ورىنسىز كٶردٸم.
مۇرات راقىمجان,
جۋرناليست
"اقيقات" جۋرنالى
