Áigili ǵalym, kosmolog Stiven Hoking sóilegisi kelgen kezde óziniń jaq súiegindegi bulshyq et qozǵalysyn baqylaityn sintezatordan sózder men áripterdi tańdaityn. Biraq bul Hoking úshin óte yńǵaisyz qurylǵy edi. Al jaqynda dárigerler adamnyń daýys signaldaryn tikelei mi qatparlarynan shyǵarýdyń jolyn tapty.
Bul baǵdarlamanyń eń úlken jańalyǵy – adam miynda paida bolǵan sóz signaldaryn shynaiy dialog jyldamdyǵyndai ýaqytta mátinge ainaldyrýynda bolsa kerek. Qazirgi ýaqytta adam miyn oqityn baǵdarlama oǵan engizilgen sózdik qormen ǵana jumys isteidi. Biraq ǵalymdar baǵdarlamany jaqsartý arqyly patsient aitqysy kelgen barlyq sózderdi taban astynda mátinge ainaldyrýǵa bolatynyna senedi.
Kaliforniia ýniversiteti dárigerleri sal aýrýyna shaldyqqan adamdarmen qarym-qatynas ornatatyn jańa qural oilap tabýǵa shyndap kirisken. Al qazir qoldanylyp júrgen kóz ben bulshyqet qozǵalysyn tirkep otyratyn virtýaldy pernetaqtalar asa tiimdi bolmai tur.
Ónertapqysh ǵalym, neirohirýrg Edvard Chań: «Qazirgi ýaqytta sal aýrýyna shaldyqqan adamdarmen jyldam dialog qurýǵa múmkindik beretin jasandy qurylǵylar joqtyń qasy», - deidi «Nature Communications» jýrnalyna jariialaǵan maqalasynda.
Bul baǵdarlamany jasaýǵa epilepsiiamen aýyratyn jáne miyna operatsiia jasalýy kerek úsh patsienttiń de úlesi boldy. Operatsiiadan buryn olardyń mi qabyǵyna kishkentai elektrod jabystyrǵysh ornatylǵan. Jabystyrǵysh midaǵy epileptikalyq talmanyń negizgi oshaqtaryn anyqtaýy kerek boldy.
Patsientter bir apta boiy aýrýhanada bolyp, Chań myrzanyń zertteýine qatysýǵa kelisim bergen. Dáriger elektrodtardyń kómegimen ár patsientke toǵyz kategoriia boiynsha suraqtar qoiyp, bolýy múmkin 24 túrli jaýapty oqytqan kezdegi mi belsendiligin jazyp otyrǵan.
Jinalǵan jazbalardy Chań men onyń jumys toby suraq-jaýap kezinde paida bolǵan mi signaldaryn kompiýterlik modelderge ainaldyrdy. Nátijesinde, baǵdarlama patsienttiń suraqty estigen kezdegi miyndaǵy signaldardyń mánin 61% jáne 76% dáldikpen anyqtap bergen.
Zertteý tobynyń múshesi Devid Mýss: «Biz birinshi ret midaǵy signaldardy sózder men tirkesterge ainaldyrdyq. Biz buny tek baǵdarlamaǵa engizilgen shekteýli sózdik qormen iske asyrdyq. Bolashaqta patsienttiń aitqysy kelgen sózderin anyq jáne dál jetkizýdi maqsat etemiz», - deidi.
Alǵashqynda baǵdarlama patsienttiń jaqsy kóretin mýzykasyn, hál-jaǵdaiyn, bólme temperatýrasy men onyń jaryqtyǵyn jáne qashan olarǵa tekseris jasaýǵa bolatyny jaily qarapaiym suraqtarǵa jaýap aldy. Alaida, ónertabystyń áli de jaqsartatyn tustary bar. Baǵdarlama midaǵy signaldardy kúrdeli mátinge ainaldyrýy qajet. Ol úshin ár patsienttiń miynda paida bolatyn aýyzeki sózderdi kompiýterdik algoritmderge ainaldyryp, baǵdarlamaǵa júkteidi.
Ǵalymdardyń taǵy bir maqsaty – adamnyń «oi-qiialyn» oqý. Qazirgi tańda baǵdarlama tildi qozǵaltyp, jaqty ashýdy qajet etetin, iaǵni mehanikalyq mátinderdi ǵana anyqtaidy. Biraq, keibir patsienttermen qarym-qatynas qurý úshin ol jetkiliksiz bolýy múmkin, sondyqtan midaǵy kúrdeli signaldardy da oqityn ádisterdi damytý qajet.
Degenmen, atalmysh ónertabys bolashaqta birqatar ádeptilik máselesin de qozǵaýy múmkin. Buǵan qatysty neirologiiadaǵy ádep mamany Ýinston Chioń sońǵy jazǵan maqalasynda «neiroprotezder» adamnyń ishki oilaryn áshkerelei ala ma degen suraqty kóterdi.
Al baǵdarlama avtory Chań myrzanyń aitýynsha, bireýdiń aitqysy kelgen sózin shifrlaýdyń ózi úlken qiyndyq týǵyzǵan kezde, adamnyń ishki oilaryn ashý múmkin emes. Atalmysh baǵdarlama tek aýyz qýysy bulshyqetterin qozǵaýǵa arnalǵan midaǵy signaldarmen ǵana jumys isteidi. «Bul múmkin bolǵan kúnde de, biz adamnyń ishki oilaryna qol suǵýdan aýlaqpyz. Biraq sóileý qabiletinen aiyrylǵan adamǵa basqalarmen qarym-qatynas qurýǵa kómektesýdi ǵalymdar men dárigerlerdiń mindeti dep sanaimyz», - deidi ol.
Maqalynyń túpnusqasy: theguardian.com
