Sońǵy kezderi onsyz da iiý-qiiý uiqysynan álsin-álsin oianyp, mazasy bolmai júrgen shal, ádettegidei, tań qylań bere balkonynda filtrsiz sigarettiń talyn uzaq-uzaq iiskep otyryp, dúniege bei-jai, maǵynasyz kóz tastaǵan. Tómende tyrp-tyrp aiaq dybysy estiledi. Bara-bara ol kóbeiip, qalanyń qalyń nópir tirligi bastalady; bet-betimen bezip bara jatqan jurt, bet-betimen bezip kele jatatyndar da solar. Kim ne bitirgeli barady, kim ne bitirip qaitty… ony bilip, surap jatqan eshkim joq.
– Sý! Ulynyń qarlyǵyńqy daýsy balkonǵa ázer jetti. – Sý!
«Quzǵyn sáriden kóni kepken it-ai!» Zyǵyrdany qainaǵan shal as bólmeden úlken zerenmen sý alyp, balasy jatqan bólmege kirgen. Bet-aýzy kógildir tartyp, ón boiynyń arsa-arsasy shyqqan neme ákesine ala kózben qarady.
– Ia je prosil, «janyma sý ákelip qoi» dep.
– Mynany ne, taýysyp tastaǵansyń ba? Shal tósek janynda turǵan sháýgimniń qaqpaǵyn ashty. – Bir túnde…
– Jalko chto li? Balasy zerendegi sýdy qylq-qylq jutyp aldy. – Kak tam na schet vypivki?
– Bir-eki urttam ǵana.
– Davai siýda.
Balasy jarty staqan samogondy qoly dirildep, qaqalyp-shashalyp zorǵa ishti.
– Iad chto li? – dedi sosyn biraz tunshyǵyp otyryp.
Shal jaýap qatpai shyǵyp ketti. Yzyldatyp shai qoiǵan. Qansha jyldan beri osy. Óz shaiyn ózi qoiady. Ózi ishedi. Eti soǵan ábden úirenip alǵany sonshalyq, balasy úige qaityp kelgeli bólmeleri qýshiyp, munyń tynysy da tarylyp ketken siiaqtanady. Janyna jaisyz. Ózinen basqanyń buǵan keregi joq edi. Ózine-ózi ǵana kerek. Basqany qaitedi. Balasynyń qaityp kelgen qyrsyǵyn kórmeisiń be?.. It-ai… Ózinen týdy degenmen, bala kezinen jat bolyp qalǵanǵa baýyryń ezile qoimaidy eken. Ózgeden kórip júrgen ákelik meiirimin ózinen qansha izdese de tappai-aq qoiǵan.
Bir podezdiń bir qabatynda turatyn tórt otbasy jyldar boiy qatar jasap ta bir-birin bile bermeitini – árkim ózine- ózi ǵana kerek. Eshqaisysy da «Oý, osy kórshilerdiń jaǵdaiy qalai ózi?» – despeidi. Ózgeler úshin tuiaq serippeitin tuiyq tirlik. Shal ábden kóndikken. Munda ul bolǵan soń shúiirkelesip otyrý deitin uǵym bóten. Uzaq jyl parovoz kabinasynda qiyr-shiyr kezgen ǵumyry áýelde dalabezer qylyp jibergen. Qyryqtan endi asqanda qatyny óldi. Qaita úilengen joq. Kerek qylmady. Poiyzdaǵy qyzmetti, qyz-qyrqynnyń qyzyǵyn mise tutty. Oina da kúl. Eshkimniń aldynda boryshtar emessiń.
Osylai ótkizdi ol ómirin. Qala… Jol… Rels…
Oqta-tekte aýyl eske túsetin. Sonda týdy ǵoi. Ósti. Biraq áskerden soń temirjolshylardyń oqýyn bitirip, poiyz júrgizip ketti. Ómiri relstiń boiynan bólinbeitin, anadaida aýzy qisaiyp ákeń ólip jatsa da, poiyzdy toqtatýǵa bolmaityn kásip ol. Osydan keiin bul aýyldy da, aýyldaǵy aǵaiyn-týǵandy da baiaǵyda umytqan. Olardyń da muny tars esterinen shyǵarǵany kúmánsiz. Mundaǵylar jáne bilmeidi. Dos-jaran degenge o bastan úiir emes-tuǵyn. Birdi-ekilimen sonshalyq ámpei-jámpei bolmasa da, anda-sanda shai berisip júrýshi edi, áieli ólgen soń ol da tyiylǵan. Úielmendilermen aralasýǵa jalǵyziliktiniń sáni kelmeitin bolyp shyqty. Sosyn jan-jaǵyna qoldy bir siltegen. Áiteýir, jalǵyz ul bar. Uly úilene sala qaiyn atasynyń qolynda turdy. Alǵany – prokýratýrada bedeldi qyzmet isteitin bir dókeidiń mańdaiǵa basqan jalǵyzy eken, «súietiniń ras bolsa, bizdiń úide turamyz», dep ulyn qoldaryna kirgizip alǵan. Orysshalaý ósken balasynda qazaqtyń «kúshik kúieý» deitin namysqa tietin uǵymy joq bolatyn.
Jalǵyzdyń jaiy belgili. Ózinen jaraldy degenmen, birtúrli bóten. Kóbine-kóp anasynyń baýyrynda, janynda boldy. Bul poiyzben rels boilap qiyr-shiyr dúnie kezýmen, restoranda isteitin orystyń yshqyry bos, toq baltyr, qalyń quiryq, qiylǵan bel, qaz bótege qyz-kelinshekterimen alma-kezek kóretin rahatymen júrdi, úi-jaidy onshalyq qaperine de ala qoimaityn.
Ómir ótedi ǵoi. Jyljyǵan jyldarmen bala da ósti. Mektep bitirerge biraz qalǵanda sheshesi óldi. Sosyn bul kútýshi áiel jaldaǵan. Ózi jol ústinde bolǵan soń balaǵa qarasyn degeni. Qaraýyn ol baiǵus qarady ǵoi, biraq balasy ózi bilermenimen ósti. Syra, sharapqa úiirleý boldy. Sóitip júrip mektep bitirgen. Suraǵan parasyn berip institýtqa túsirgen. Bes jyl boiy sol bergenin jyl saiyn bere júrip oqýyn bitirgen. Baǵy shyǵar, prokýror bolyp isteitin dókeidiń qyzyna úilengen soń, qaiyn atasynyń dańǵaradai mekemesimen tektes mekemede prokýratýranyń qyzmetkeri bolyp shyǵa keldi. Endigi talai-talai bel-beleske shyrqap shyǵyp, taý tóbesinen qarap turar ma edi, túbine ishimdik qurǵyr men qyz-qatyn jetti.
Sodan uly qyz-qatyn men ishimdiktiń qyr sońynan ókshelep qalmai qoidy. Úilengennen keiin kóp uzamai araqqa sylqiia toiǵan kúnderi qaidaǵy bir sary albastylardy úige alyp keletin pálege ushyraǵan. Oryssha oqyp, oryssha sóilep ósken jýadai solǵyr: «Batona, (grýzinsheleidi) razvlekatsia nado», – deidi. «It-aý, munyń kim?» «A, kakaia raznitsa tebe? Lýchshe soobrazi zakýský». Qaitedi, baryn ústelge qoiady. Qoiyp, óz bólmesine ketpek bolsa, uly jibere qoimaidy. «Davai, batona, s nami…». «Birdeńe urǵan ba?» «Da bros, starina». «Endi, myna qyzdan…». «Ne govori erýndý, buǵan barebir », – deidi uly ananyń sholtiǵan iýbkasynyń astynan taqymyna deiin kórinip turǵan jýan eki sanynyń arasyna kózin satyp. Balasynyń kózimen birge, shaldyń da kózderi eriksiz solai ketedi. Ketkende, buldyrap myna sary saitannyń butynda lypa bar ma, joq pa, anyq aiyra almaidy.
Eki alystan soń balasy ákesine iek qaǵady. Kózińdi qurt degeni. Qurtady. Qurtqanda, barar jeri – jatyp júrgen bólmesi. Teledidardy toqqa qosady da, kósiledi. Sóitip jatyp kóz iledi. Sodan selk etip oianady bir kezde. Habarlary, jarnamalary, kinolary bitip ketken kógildir ekran dyryldap turady. Shal ony sóndirip, uly men sary saitan jatqan kórshi bólmege qulaq tigedi. Sary saitannyń jalynǵan ba, janyqqan ba, áiteýir jany ne kirip, ne shyqqan yńqyl yńyrsyǵy ap-anyq estiledi. «Iapyr-ai, myna sary qanshyqtyń áni sumdyq qoi, – deidi shal kúbirlep. Óle me, qaitedi?» «Batona! –dep aiǵailaidy bir kezde uly. – Ty jiv?».
Amalsyz dálizge shyǵady. Araq simirip, urǵashy áýreleýden ábden dińkelegen ulynyń qulpet keipinen esi shyǵyp ketedi. «Pýzyr, batona», – deidi uly. «Mende qaidaǵy araq?» «Sbegai, a?» «It-aý, jarym túnde…».
Dese de, barady. Ne kóp, túni boiy isteitin dúńgirshek kóp. Ne kóp, dúńgirshekte araq kóp.
Ulynyń ár kelisinde árqily sary saitan keledi. Qara albastylary da bar. Qai saitan, qai albastysy da bir-biriniń aýzyna túkirip qoiǵandai. Ýhilep, úzdigip, úidi basyna kóshirip jatady. Áýelde shal buǵan úrke qarap, ashýlanyp, edenge túkirip, jaman kijinip, ishinen dymdaryn qaldyrmai sybap otyrýshy edi, bara-bara ony bir qyzyǵýshylyq pen áýestik biledi. «Kórse…» – dedi. Ózi ótken, ólip-óshken mektep qoi. «Qoi, uiat qoi, uiat» deýdi de umytqan joq. Biraq áýestik – ál bermeitin ázázil emes pe? Qaisybirde tóseginen jailap turyp, mysyqsha eppen basyp, uly men sary saitannyń jynoinaq bólmesiniń esigine kelgen. Esiktiń ústińgi jaǵy áinek bolatyn. Kózáinegin taǵynyp, aqyryn sodan ishke úńildi. Áýeli kózi tósek basyndaǵy shyraqqa tústi. Shyraqtyń biltesinen shyqqan bir shókim jaryq úlp-úlp etedi. Bólme ishi qyzǵylt kóleńke. Shal qyzǵylt kóleńkeniń arasynan uly men sary saitandy ázer tapty. Jańa ǵana jan alyp, jan berip ekilenip jatqan saitannyń úni óshipti. Jalańash bóksesi dóńkiip tósekte jalǵyz jatyr. Uly edende. Eki búktelip qalǵan. Sirá, ábden dińkelep qulasa kerek.
Shal uzaq turdy. Keteiin degende ulynyń qozǵalǵanyn baiqap qaldy. Rasynda, anaý basyn kóterdi. Men osy qaidamyn degendei, jan-jaǵyna maǵynasyz qarap otyrdy da, táltirektep túregeldi. O, Qudai, beri júrip keledi! Shal súrinip-qabynyp bólmesine ázer jetti. Esigine kirip úlgergenshe, sońynan ulynyń álsirep ázer-ázer shyqqan daýsy qýyp jetti. «Batona!.. Batona!.. Pit». Shal shyqty. «Dai pit, batona». «Sý ma?..» «Ognennyi…». Shaldy jalǵyz sátte ázázil ainaldyrdy. Bólmesinen ózi tyǵyp iship júretin 90 gradýstyq samogondy qyrly staqanymen alyp shyqty da, belýarynan asyra quiyp: «Osyny tart», – dedi. Uly samogondy kómeiine tóńkere salyp, demin ala almai qylǵynyp, sheke tamyrlary adyraiyp, kózi sharasynan shyǵyp, kógerip-sazardy da qaldy. Sodan ázer dem simirgen. Endi tikesinen-tik qulap bara jatty. Ákesi súiep qalmasa… Súiep qaldy da, dál sol jerge jatqyzyp, ústine bosaǵada ilýli turatyn qoitan jylǵy eski plashyn tastai saldy. Sosyn janynda az-kem turǵan. Qoryly údei túskende baryp, sary saitan jatqan bólmege endi eppen. Qyzdyń jalańash bóksesine úzdige úńildi. Tolyq ta top-tompaq. Jailap iyǵynan qozǵap edi, qazir ústine tas qulap ketse de, dáneńe sezer emes. Shaldyń qany qyzyp, tamyrlary lypyldai bastady. Shanda bir qarsy úidegi shekildeýik satqysh jasamys jýan áieldiń etegin kóterip qoiǵany bolmasa, jas iisten baiaǵyda qaǵylǵan, biraq onyń qyzýy men jupary jadynda qalǵan kári býra oqys shabynyp, shyraqtyń shókim jaryǵyn jalǵyz úrlep óshirip, «Á, Qudai, óziń keshir meni!» – dep, sary saitannyń ústine mine bergen. Jas tánniń qýat beretini bar ma, shalyń kúntúimesin pyshaqpen oiyp alyp jatsań da qyńbaityn haldegi ýdai mas qyzdyń balǵyn, jumsaq denesin bir saǵattyń ainalasynda eki ret ezip alǵan. Sosyn bólmesine entigip jetip, nápsiniń qyzýynan balqyǵan, bosaǵan boiyna ie bola almai jastyǵyna jantaia ketti.
Shal ázázil nápsiniń dámin baiaǵydan biletin. Sonaý poiyz júrgizip júrgen jyldary restorandaǵy daiashy, aspaz, jolserik qyz-kelinshekterdiń qimalaryn qisaita qynadai qyrǵan «jaýger» ǵoi. Endi mynaý balasynyń sary saitandary men qara albastylaryna shaýyp qoiǵanyn da bálendei uiat demedi. Ras, balasy pisip júrgen kúbisine ákesiniń netkeni sál-sál neleý… Birtúrli qymsynady. «Ulym bilip qoisa uiatyraq» dep te qipaqtaidy. Biraq oǵan kim aitady? Aityp qoiar deitin sary saitan, qara albastylardyń syqpyty anaý, adam túgili aiǵyr shaýyp jatsa da sezbeidi.
Mundai jaǵdai taǵy birneshe ret qaitalandy. Buryn ulynyń kelip jynoinaq jasaitynynan azar da bezer bolatyn shalyń endi oǵan: «Jii kelip júrseńshi. Men jalǵyzbyn ǵoi. Meniń senen basqa kimim bar?» – deitindi, ol azdai, kelýi keshigińkirese, telefon shalatyndy, 90 gradýstyq samogondy kóbirek alyp qoiatyndy da shyǵarǵan. Kórshi úidegi shekildeýik satqysh jasamys jýan áiel kir halaty jer syzyp, eski tápishkesin tyrpyldatyp, «Shal-aý, kúilep ólem be?» – dep, baiaǵysynsha kúlmeń qaǵyp kelip edi: «Sen, ainalaiyn, endigári iektegenińdi qoi maǵan», – dep aidap shyqqan. «Oǵyń múlde taýsylǵan ǵoi?» – deidi ana beibaq. «Baiǵus-aý, biz qazir qara qanat kári qustardy emes, sary qaýyrsyn sandýǵashtardy dáldeimiz», – degen bul. «Dalbasańa sieiin, it qaqpas!» – dep ketti ol.
Shal onyń syrtynan mysqyldap qarap myrs-myrs kúlgen. Myrs-myrs kúlip turyp, «Ói, sorly, sen ne bilesiń?» – dep6 ózinen-ózi qaradan-qarap kúpingen. Kúpinip turyp: «Shúkir», – dedi Qudaiǵa. «Ne shúkir etip turmyn?» – dep te oilaǵan sosyn. Oilaǵanda, kóz aldynda da, kókeiinde de ýdai mas sary saitan, qara albastylardyń dóńkigen jumsaq bókseleri jairap jatty… Solardy qalai ýystap, qalai mytyǵany, dúrdigen emshekterin sorpyldata sorǵany, ertesine qaitýǵa jinalyp jatyp álgilerdiń quiryqtary men omyraýlaryn sipalai beretinderi kóz aldyna kelip, qýyq astyndaǵysy jybyrlap, qýtyńdap qalatyn.
Jalǵyzilik jyldary munyń kóńil kótereri – samogon boldy. Sodan eptep iship júredi. Kóp emes, eptep. Barnaýldan qaisybir jyly qonys aýdaryp kelgen Ahromeev deitin orys shaly bar. Samogondy so páleden alady. Gradýsy – 90. «Araqtyń janynda bul adam», – dep qoiady álgi Ahromeev. «Ái, adamyń ne?» – deidi shal buryn estimegen teńeýge tańǵalyp. «Taza» degenim ǵoi». Shal qityǵady: «Adam taza ma?» «Chert znaet». «Onda nege?..» «Samogon deistvitelno araqtan taza. Menikin aityp otyrmyn. Taza, biraq estestvenno adal joldan taidyrady». «Onda nege jasap satasyń?» «Ony úkimetten sura. Jasap satýdy sodan úirendik. Ózi de aqyly tolmai kele jatqan adamdy araqpen azǵyndatyp jatqan áýeli ýaqyt». «Munyńdy estip qoimai ma?» «Sen aitpasań, qaidan estidi? Biraq sen tisińnen shyǵarmaisyń ǵoi». «Nege?» «Samogon satpai qoiamyn saǵan». Ekeýi qosarlana kúledi. Jairańdasyp otyryp samogonnan bir-birden tartyp alady. Ýdai mas sary saitan, qara albastylardyń qatty emshek, qalyń quiryqtaryna dánigip alǵannan keiin, kóńili qýtyńdap turatyn shal endi Ahromeevti qajaidy. «Orys-aý, oinasyń bar ma? Bolmasa, osyndaǵy bir shekildeýik satqysh qatynmen tanystyraiyn, bir jáshik samogon berseń», – deidi. «Poboisia Boga, − dep anaý azar da bezer bolady. – Ýhodi, diavol».
Shal kez kelgen qyzyqtyń kez kelgen sátte kórgen tústei óte shyǵatynyn, saǵymǵa ainalyp ketkendei bolatynyn bilmeitin. Araq pen qyz-qyrqynnyń sońyna sham alyp túsken ulynyń jalǵyz kúnde tóbesinen jai tústi: qyzmetinen airylyp, qaiyn atasy men áieli kór-jerin arqalatyp úiinen aidap shyqqan. Sodan qolyna qaityp kelgen. Jatyp ta, turyp ta ishedi. Qaltasy qaǵylǵaly qashan. Qazirgi qylǵytatyny samogon. Ony da taýyp keletin bul. Zeinetaqysy bar ǵoi, áiteýir. Onyń ústine, balasy araqtan ábden jeńilip bitken be, orta staqanǵa shalqasynan túsedi. Sodan uzaq uiqy. Tús áletinde ázer basyn kóterip, staqanynan taǵy jutyp, qaita qulaidy. Keshkisin de sol. «Ái, seniń osy qarnyń ashpai ma?» – dep suraidy shal. «Ý vodki, batona, ochen vysokaia kalloriia», – deidi uly óńezdenip ketken tiliniń ushy eki ezýinen kezek-kezek jylt-jylt etip.
Kei kúnderi ulynyń qalt-qult basyp balkonǵa shyǵatyny bar. Temeki talyn birinen keiin birin soryp, únsiz uzaq otyrady. Kórikti-aq edi, endi qyryqqa jetpei beti myj-myj, tip-tik boiy eńkish tartyp, qoldarynyń terisi kebersip, ár-ár jeri aqtańdanypty. «Endi ne isteisiń? – dep suraidy shal. − Jata beremisiń óstip?» «Nalei, batona». «Qulap qalasyń ǵoi». «Ýmeret by…». «Qoi, onyń ne?» «A razve ty etogo ne hochesh?… Hochesh, hochesh…». «Qoi ári. Jalǵyz qalyp…». «Ty i tak-to vsiý jizn odinokii. Odinochestvo trebýet izbavleniia ot vseh, v tom chisle i ot rodnyh. Eto takaia bolezn. Tvoia bolezn… Tvoia beda… Daje, tvoia smert, batona». «Ózeýreme óidep». «Delo v tom, chto ty chýjoi mne. Rodnoi, no chýjoi. Ty pochti ne jil s nami. Ty chasto brosal nas na proizvol sýdby. Mat ne smogla vynosit etogo dolgo. Odinochestvo dlia zamýjnih jenshin smertonosno». «Já, já, – dedi shal. – Seniń aitqandaryńdy túsinip jatqan men joq. Sen mynany ait. Osylai jata beremisiń, qaitesiń?» «A kak ty dýmaesh?» «Ishińe qalai kirip shyǵam?» «Kto-to doljen je jit v etom dome». «Men she?.. Men bar emespin be?» Shaldyń kózi ejireiip shyǵa keldi. «No, ty ne vechnyi». «Ái, ái…». Shaldyń basy qaltańdap, qolyndaǵy sándik taiaǵymen tsement edendi tyq-tyq urdy. Ulynyń kózi alaidy: «Nalei!» «Nemdi? Teńge de qalmady. Qaidan tabam?» «Eto ýj tvoia problema, batona». «Óideme, netip…». «Batona!..» Ulynyń qantalaǵan kóziniń qarasy kórdei sýyq eken, qatty tiksinip qalǵan. «Batona!» – degen zárli daýys endi osy úidiń, úi túgili munyń da qojasy menmin degendi aiǵailap aityp turdy. Osy jasyna kelgenshe «Men!.. Tek ózim!» degen túsinikpen ǵana ómir súrgen adamǵa bul asa aýyr tigen; ashý-yza, dármensizdik, laǵnet, ókpe, ólerdei jek kórý – bári-bári kózi, kómeii, qolqasyna túgel keptelip, shermende kóńili zeńbirek atsyn kep. Osynaý azapty oilar endi jatsa-tursa sońynan qalmai, kúndiz kúrsinip, túnde kúńirenetin bolǵan. Mynaý úsh bólmeli úi toly jihazdar, tipti aiaq-tabaqtarǵa deiin endi óziniki bolmaitynyna ókinetin de minez shyǵardy. Ol ulynan bárin, tipti ómirdi de qyzǵanatyn sekildendi. Ózinen-ózi qorqa bastaǵan. Neler sumdyq oilardyń shyrmaýynda qaldy. Sonyń ishinde… Sonyń ishinde ulynan qutylý… Oiynda paida bolǵan osyny oiyna alýdyń ózi sumdyq úreili edi…
Uly shalǵa maza berýdi qoiǵan. Eńsesin shanda bir kótergen kezderinde kór-jerdi kóiitip, qanyn ishedi. Sheshesiniń jasyna jetpei ólgenine de, munyń ishimdikke mektepte júrip-aq úiir bolǵanyna da, kelinniń osy úige kelip turmaǵanyna da osy kináli eken. Tipti sary saitan, qara albastylardy alyp kelgeninde, «munyńdy qoi» demegeni úshin de kináli bolyp shyqty. Bárinen buryn, samogonǵa shapqylatyp qoiǵanyn qaitesiń. «Ákel», – deidi. «Tap», – deidi. Qai ýaq, tún be, kún be, tań azan ba, esep emes, bar da, ákel. Ahromeevke ábden qaryzdandy. Birde bul daýys shyǵaryp kórse, uly dál tós súieginiń shemirsheginen qolyndaǵy staqanmen qatty uryp jiberdi. Tura almai typyrlap uzaq jatty.
Kimge baryp, ne aitady? Aǵaiyn-týys joq, dos-jaran joq. Tyrp-tyrp basyp kelip úileriniń aldyndaǵy kóleńkede, osylardyń podezinde, poiyzda jolserik bolyp isteitin eki jas tailaqpen yrbańdasyp otyratyn botqa bet, boq qaryn ýchastkovyidan jailap syr tartyp edi: «Shyraǵym, elde bir týys bar edi». «Tak». «Sonyń jalǵyz uly bar. Maskúnem. Basbuzar». «Tak». «Sol endi shaldy qorlap, uryp óltiremin dep qorqytatyn kórinedi». «Tak». «Tak degende, ne sharýa isteýge bolady soǵan?» «Zańǵa berý kerek». «Ary qarai?» «Zań tekseredi». «Áýeli qamap, sonan soń teksere me, nemene?» «Joq, áýeli tekserip, bári rastalsa baryp qamaidy». «Nege kerisinshe emes? «Sen zańǵa berip qoiypsyń» dep ol it ákesin óltirip qoisa she?» «Aqsaqal, siz meni tergeimisiz? Zań jańaǵydai, endi ne kerek?»
Zańnyń tártibimen ushpaqqa shyǵa qoimasyn bilgen shal ulynan qalai qutylýdyń ushyǵyna jete almai, uzyndy-kesh ókpesi qabynyp, ózegi órtenip, óli men tiriniń arasynda meń-zeń, del-sal omalyp otyryp alady.
Tún balasy qily-qily tús kóredi. Túsinde marqum áieli balasynyń it jeidesin kórsetip, buǵan únemi suq saýsaǵyn bezep turady. Taǵy bir tústerinde baiaǵy sary saitandar men qara albastylar emshekteri salaqtap, jabyla muny tyraǵailata qýyp júredi. «Senderge ne kerek?» «Bizge artyldyń, endi biz seni minemiz!». Shoshyp oianady. Qaisybirde túsinde sary saitannyń birine artylyp jatyr eken, áldekim iyǵynan túrtedi. Qarasa – uly. Shoshypty. «Meniń ákemdi kórdiń be?» – deidi uly. «Men emespin be?» «Emessiń, – deidi anaý. – Otets razve tak delaet?». Shal tóseginen atyp turyp, ainala-tóńiregine maǵynasyz áńireiedi.
Taiaýda ǵoi, bul múlde qaperine almaǵan jaǵdai boldy. Tús áleti edi. Uly sol erteńgi jarty staqan samogonnan keiin óli-tiride jatqan. Esiktiń qońyraýy bezildep qoimaǵan soń, baryp, áýeli kózoiyqtan úńilse, ózi birde ókpesi óshkenshe óńmeńdegen qara albastynyń biri tur. Ashty. «Privet, starik». «E, shúkir». «Erik, doma?». «Doma bolǵanda, tura alsa…». «Mas, navernoe. Da pýst… Sobstvenno govoria, ia prishla k tebe, atashka». «Maǵan?..». «Iá, saǵan». «Naǵyl dep?..» «Srochno bes myń teńge kerek». «Bes myń teńge? Ne dep berem ony saǵan?» «Ne dep berem?.. A trahat liýbish. Dýmaesh men bilmeidi. Syn… Potom otets… Ty, atashka… Oi, oi… Daje nevozmojno poverit, kakoi ty seksýalnyi gigant». «Myna qanshyq bilip jatqan eken ǵoi, − dep oilady shal ishtei birtúrli sekemdenip. – Qudaidyń urǵany-ai». «Tak chto, dorogoi gigant, goni dengi… A to Erikti qazir oiatyp, obo vsem rasskajý. Kak, soidet?» «Já, já… – dep shal elpildep ketti. Eki kózi uly jatqan bólme jaqta. – Qazir, endi netelik… Óziń ótshi bylai balkonǵa». «Davno by, tak», – dep, qara sany jarqyldaǵan qara albasty qaiqań-qaiqań basyp, aitqandy istegen. «Sen osynda tynysh qana otyra tur, – degen shal sol elpeńdegen qalpy tym baiaý sóilep. – Men qazir kelem» «A ty, kýda?» «Aitqanyńdy ákelmeimin be?» «Tolko skorei».
Shal qaltańdap, shekildeýik satyp otyratyn baiaǵy jasamys jýan áieldi betke alǵan. Ary qarap eńkeiip, áldenesin túrtpektep jatyr eken, ittiń qalyń quiryǵynyń eni sala qulash. «Mynaý sumdyq qoi!» degenge qara tilinen qan tamyp turatyn betti páleket: «Oǵan tańǵalmai-aq qoiyńdar. Kóringen erkek kótendei-kótendei jalpaityp jibergen», – dep qarq-qarq kúlip qarap turady.
«Jaishylyq pa, elge qarap tońqaiyp?» – degen bul taiap kelip. Ázildegen túri. «Saǵan qarai jel jiberip turmyn», – dedi qolma-qol qoltyǵyna sý seýip sóileitin páleket. Shal osyp jaýap qaitarýǵa shaq qalyp, óitpedi. Isi túsip turǵanda… Onyń ústine, ana joly «sary qanat sandýǵashtardy dáldep júrmiz», – dep, meselin qaitaryp jibergeni taǵy bar. «Iá, jol bolsyn, – dedi áiel. – Qaida jaiylyp barasyń?» «Ózińe qarai da». «Qoishy-ei?» «Ras». «Ait». «Anada artyq kettim». «Ketseń naǵyldeisiń?» «Keshir deimin de». «Esi bar erkek keshirimdi olai suramaidy». «Endi qalai? Aitsańshy óziń…». «Ókpe tósekte tarqaidy, kórshi…i…i». Shaldyń denesi muzdap qoia berdi. Ýyzdai sary saitandar men qara albastylardan keiin mynaǵan… Biraq, amal qane… «Meniń de yndynym quryp turǵan joq pa?». «Mine, imanym deshi». «Imanǵa senesiń be, maǵan senesiń be?». «E, onda…», – dep jýan áiel jairań-jairań etti. «Áýeli, − dedi shal, – maǵan bes myń teńge bere tursań». «Nege? Ne dep?» «Qaryzǵa, árine. Balaǵa aparyp beremin de, kózdi ashyp-jumǵansha páterińde bolamyn. Qaǵyp-silkip, tósek jailai beresiń». «Qai…dam…», – dep anaý qylmyńdap tur. Aqsha berse de, janyna esh erkek jata qoimaityn baiǵus urǵashynyń buǵan ólerdei dińkelep turǵanyn shal biledi. «Ýaqytty beker ozdyrmaiyq ta». «Qashan qaitarasyń?» «On birindegi pensiiadan». «Dál qazir keletiniń shyn ba?» «Kelmei… Birdeńe uryp pa?» «Degenmen, kýáligińdi berip qoi». «Senbeimisiń?» «Kýáligińe senem».
Qara albasty balkonda temekisin burqyratyp otyr eken. Muny kórip ornynan turdy. «Prines?» «Má!» Qyz sanap aldy. «Eriký privet peredash?» «Qoi, ainalaiyn». «Zapomni, atashka, pri neobhodimosti ia pridý k tebe. Za dengami». Shal áldene aityp ta úlgergen joq, qasy-kózin qylmyńdatyp, munyń aýyn alaqanymen qaqqyshtap: «Ai da bessmertnyi gigant poka!» – dep shyǵyp júre bergen. Sodan beri o páleket esikten áne-mine kirip keletindei záre-quty qalmaidy. Kim, qashan kelse de, qaltasyn tesip turatyn bes myń teńgesi qaisy? Qara albasty, qara albasty, al anaý ózi ólip-óship áýrelegen eki-úsh sary saitandar da kelip júrse she?.. Balasy estise, bilse…
Bara-bara shal samogon ishýin jiilete túsken. Bárin umytaiyn deidi. Adam óz kúnásinen úreilenýi sumdyq eken. Janyńa enip alǵan qorqynysh qolqa-júregińdi sýyryp jep, ne uiqy, ne kúlki bermeidi. Keshe ǵana álpeshtegen ásem dúnie – atqan tań shyqqan kún, týǵan ai – bári-bári pátýasyz beker bolyp kórine bergen. Buryn-sońdy bolmaǵan ókinish, opyný sezimderi alpys eki tamyryn alma-kezek býyndyryp boiy bordai toza bastaǵan.
Shal balkonnan shyǵyp, uly jatqan bólmeniń esigin ashty. Samogonnyń kúlimsi iisi múńkip ketipti. Tóseginde tórt aiaǵy tórt jaqqa ketip rabaisyz jatqan ulynyń óli-tirisi belgisiz. Ol ishinen shyqqan shubar jylanǵa ári shoshyna, ári ólerdei jek kóre qarady. Bir sumdyǵy, osy mezet ózge túgili ózin de it etinen jek kórip, ózinen óziniń júregi ainyǵan. Qaltańdap bólmesine jetip, jarty shólmek samogonnan bir stakandaiyn jutyp alyp, tósegine jantaidy. Qansha jatqanyn, qai kez ekenin aiyra almady. Dabyrlaǵan adamdardyń daýsy ap-anyq estiledi. Tek ne aityp, ne qoiyp jatqandaryn aiyryp bolmaidy. Neǵylǵan adamdar? Podezde osynshama adamnyń dabyrlap turýy múmkin emes. Tómendegilerdiń besinshi qabatqa, besinshi qabattaǵy páterdiń esigi, terezesi jabyq bólmesine dál osylai taiaý estilýi neǵaibyl. Teledidar ma deiin dese, ol óship tur.
Shal qoly qaltyldap samogonnan taǵy bir jutqan. Sodan bir kez kóz aldyn eles kezdi: qarsy qabyrǵada áldebir adamdardyń jansyz beineleri baiqalady. Basyn silkip, kózin keńirek ashty. Iá, beineler… buldyr-buldyr. Biraq anyq kórinedi. Oń jaqta jol. Taý joly. Jańbyr sebeleidi. Laisań joldyń arǵy jieginde bir top adam árqaisysy ártúrli óleń aityp tur. Odan ary – taý. Taý baýraiyna kesip tekshe-tekshe jol salynypty. Tekshe joldar buralań-buralań. Sol buralań jolda tórt adam saty kóterip, lai keship, tómen túsip keledi. Saty ústinde – kiizge oralyp uzynynan salynǵan sulaba. Qaidan shyqqanyn, bórki qoqaiǵan bireý paida bolyp, sulabanyń bas jaǵyndaǵy jamylǵyny kóterip edi, shal ózin kórdi. Ózi… Beti qap-qara. Shal kózin juma qoidy. Iapyr-aý, bu ne pále? Óńi me, túsi me? Túsi deiin dese, oiaý ǵoi. Oi-sanasy ornynda. Sonda mynaý qandai sumdyq?
Kirpigin qaita kótergen. Kózi qabyrǵada. Áne, áne… Satyly top sol ornynda áli júrip keledi eken. Bórki qoqaiǵan surap jatyr: «Bularyń kim?» «Bilmeimiz». «Biletin bireý bar ma?» «Bilmeimiz». «Ózi qashan ólipti?» «Bilmeimiz». «Endi qaida alyp barasyńdar?» «Bilmeimiz».
Shal ázer súiretilip turyp qabyrǵaǵa bardy. Alaqanymen sipap kórip edi, kórip jatqany túgel izim-ǵaiym. Tósegine qaita keldi. Qaita kelip, kózin qaita jumyp, qaita ashqan. Qabyrǵada sol kórinis. Satyly top, saty ústinde óziniń sulabasy. Beti qap-qara… Baǵanaǵy árqaisysy ártúrli óleń aityp turǵandar tapjylmapty. Kenet… kenet álgilerdiń iyqtaryndaǵy saty shyńyraýǵa qarai qulap ketti. Óleń aitqandar da, saty kótergender de, bórki qoqaiǵan da oǵan nazar aýdarmady. Shal úńilgen… Sonda jarlaýyttyń tereń túkpirindegi shalshyqta jatqan ózin kórdi. Óz óligin ózi kórip turǵan baiǵusta záre-qut joq. «Topyraq salmaisyń ba?» – deidi ólgen ózi buǵan. «A… a… a…» – lap úzdik-sozdyq azynap, ańyrap shyqqan daýsyn onyń ózinen basqa eshkim estigen joq…
Eki kún ótip, úshinshi kúni shal esin ázer jidy. Táltirektep zordyń kúshimen ornynan turǵan. Ilbip dálizge shyǵyp edi, murnyna sumdyq bir jaǵymsyz iis keldi. As bólmesine kirip edi, as ústeliniń ústinde de, edende de as qaldyǵy, ne basqadai buzylyp iistenip ketetin eshnárse baiqalmaidy. Uly jatqan bólmeniń esigin ashqan. Álgi asa jaǵymsyz bóten iis sol jaqtan burq etti.
Balasy tósekten jerge qulap túsipti. Aiaq-qoly tyrbiǵan arsa-arsa qý súiek. Eki kózi shaqyraiyp, tas tóbege qarap qatyp qalǵan. Bir ezýinen shyǵyp ketken tiliniń ushy kókpeńbek bolyp kórinedi. Qatty shoshyp ketken shal:
– Ái… Ái… – dep sheginshektep-sheginshektep baryp, as bólmeniń ashyq qalǵan esigine shúidesimen baryp uryp, edenge qulap tústi. Qatty zeńgigen basyn zorǵa kóterip: «Poezd ýshel», – dedi kúbirlep. Balasy úige qaita oralǵaly beri janyn jegen boiyndaǵy opyný, ókinish, úreiden dym qalǵan joq…
