سوڭعى كەزدەرٸ ونسىز دا ييۋ-قييۋ ۇيقىسىنان ەلسٸن-ەلسٸن ويانىپ, مازاسى بولماي جٷرگەن شال, ەدەتتەگٸدەي, تاڭ قىلاڭ بەرە بالكونىندا فيلترسٸز سيگارەتتٸڭ تالىن ۇزاق-ۇزاق يٸسكەپ وتىرىپ, دٷنيەگە بەي-جاي, ماعىناسىز كٶز تاستاعان. تٶمەندە تىرپ-تىرپ اياق دىبىسى ەستٸلەدٸ. بارا-بارا ول كٶبەيٸپ, قالانىڭ قالىڭ نٶپٸر تٸرلٸگٸ باستالادى; بەت-بەتٸمەن بەزٸپ بارا جاتقان جۇرت, بەت-بەتٸمەن بەزٸپ كەلە جاتاتىندار دا سولار. كٸم نە بٸتٸرگەلٸ بارادى, كٸم نە بٸتٸرٸپ قايتتى… ونى بٸلٸپ, سۇراپ جاتقان ەشكٸم جوق.
– سۋ! ۇلىنىڭ قارلىعىڭقى داۋسى بالكونعا ەزەر جەتتٸ. – سۋ!
«قۇزعىن سەرٸدەن كٶنٸ كەپكەن يت-اي!» زىعىردانى قايناعان شال اس بٶلمەدەن ٷلكەن زەرەنمەن سۋ الىپ, بالاسى جاتقان بٶلمەگە كٸرگەن. بەت-اۋزى كٶگٸلدٸر تارتىپ, ٶن بويىنىڭ ارسا-ارساسى شىققان نەمە ەكەسٸنە الا كٶزبەن قارادى.
– يا جە پروسيل, «جانىما سۋ ەكەلٸپ قوي» دەپ.
– مىنانى نە, تاۋىسىپ تاستاعانسىڭ با? شال تٶسەك جانىندا تۇرعان شەۋگٸمنٸڭ قاقپاعىن اشتى. – بٸر تٷندە…
– جالكو چتو لي? بالاسى زەرەندەگٸ سۋدى قىلق-قىلق جۇتىپ الدى. – كاك تام نا سچەت ۆىپيۆكي?
– بٸر-ەكٸ ۇرتتام عانا.
– داۆاي سيۋدا.
بالاسى جارتى ستاقان ساموگوندى قولى دٸرٸلدەپ, قاقالىپ-شاشالىپ زورعا ٸشتٸ.
– ياد چتو لي? – دەدٸ سوسىن بٸراز تۇنشىعىپ وتىرىپ.
شال جاۋاپ قاتپاي شىعىپ كەتتٸ. ىزىلداتىپ شاي قويعان. قانشا جىلدان بەرٸ وسى. ٶز شايىن ٶزٸ قويادى. ٶزٸ ٸشەدٸ. ەتٸ سوعان ەبدەن ٷيرەنٸپ العانى سونشالىق, بالاسى ٷيگە قايتىپ كەلگەلٸ بٶلمەلەرٸ قۋشيىپ, مۇنىڭ تىنىسى دا تارىلىپ كەتكەن سيياقتانادى. جانىنا جايسىز. ٶزٸنەن باسقانىڭ بۇعان كەرەگٸ جوق ەدٸ. ٶزٸنە-ٶزٸ عانا كەرەك. باسقانى قايتەدٸ. بالاسىنىڭ قايتىپ كەلگەن قىرسىعىن كٶرمەيسٸڭ بە?.. يت-اي… ٶزٸنەن تۋدى دەگەنمەن, بالا كەزٸنەن جات بولىپ قالعانعا باۋىرىڭ ەزٸلە قويمايدى ەكەن. ٶزگەدەن كٶرٸپ جٷرگەن ەكەلٸك مەيٸرٸمٸن ٶزٸنەن قانشا ٸزدەسە دە تاپپاي-اق قويعان.
بٸر پودەزدٸڭ بٸر قاباتىندا تۇراتىن تٶرت وتباسى جىلدار بويى قاتار جاساپ تا بٸر-بٸرٸن بٸلە بەرمەيتٸنٸ – ەركٸم ٶزٸنە- ٶزٸ عانا كەرەك. ەشقايسىسى دا «وۋ, وسى كٶرشٸلەردٸڭ جاعدايى قالاي ٶزٸ?» – دەسپەيدٸ. ٶزگەلەر ٷشٸن تۇياق سەرٸپپەيتٸن تۇيىق تٸرلٸك. شال ەبدەن كٶندٸككەن. مۇندا ۇل بولعان سوڭ شٷيٸركەلەسٸپ وتىرۋ دەيتٸن ۇعىم بٶتەن. ۇزاق جىل پاروۆوز كابيناسىندا قيىر-شيىر كەزگەن عۇمىرى ەۋەلدە دالابەزەر قىلىپ جٸبەرگەن. قىرىقتان ەندٸ اسقاندا قاتىنى ٶلدٸ. قايتا ٷيلەنگەن جوق. كەرەك قىلمادى. پويىزداعى قىزمەتتٸ, قىز-قىرقىننىڭ قىزىعىن مٸسە تۇتتى. وينا دا كٷل. ەشكٸمنٸڭ الدىندا بورىشتار ەمەسسٸڭ.
وسىلاي ٶتكٸزدٸ ول ٶمٸرٸن. قالا… جول… رەلس…
وقتا-تەكتە اۋىل ەسكە تٷسەتٸن. سوندا تۋدى عوي. ٶستٸ. بٸراق ەسكەردەن سوڭ تەمٸرجولشىلاردىڭ وقۋىن بٸتٸرٸپ, پويىز جٷرگٸزٸپ كەتتٸ. ٶمٸرٸ رەلستٸڭ بويىنان بٶلٸنبەيتٸن, انادايدا اۋزى قيسايىپ ەكەڭ ٶلٸپ جاتسا دا, پويىزدى توقتاتۋعا بولمايتىن كەسٸپ ول. وسىدان كەيٸن بۇل اۋىلدى دا, اۋىلداعى اعايىن-تۋعاندى دا باياعىدا ۇمىتقان. ولاردىڭ دا مۇنى تارس ەستەرٸنەن شىعارعانى كٷمەنسٸز. مۇنداعىلار جەنە بٸلمەيدٸ. دوس-جاران دەگەنگە و باستان ٷيٸر ەمەس-تۇعىن. بٸردٸ-ەكٸلٸمەن سونشالىق ەمپەي-جەمپەي بولماسا دا, اندا-ساندا شاي بەرٸسٸپ جٷرۋشٸ ەدٸ, ەيەلٸ ٶلگەن سوڭ ول دا تىيىلعان. ٷيەلمەندٸلەرمەن ارالاسۋعا جالعىزٸلٸكتٸنٸڭ سەنٸ كەلمەيتٸن بولىپ شىقتى. سوسىن جان-جاعىنا قولدى بٸر سٸلتەگەن. ەيتەۋٸر, جالعىز ۇل بار. ۇلى ٷيلەنە سالا قايىن اتاسىنىڭ قولىندا تۇردى. العانى – پروكۋراتۋرادا بەدەلدٸ قىزمەت ٸستەيتٸن بٸر دٶكەيدٸڭ ماڭدايعا باسقان جالعىزى ەكەن, «سٷيەتٸنٸڭ راس بولسا, بٸزدٸڭ ٷيدە تۇرامىز», دەپ ۇلىن قولدارىنا كٸرگٸزٸپ العان. ورىسشالاۋ ٶسكەن بالاسىندا قازاقتىڭ «كٷشٸك كٷيەۋ» دەيتٸن نامىسقا تيەتٸن ۇعىمى جوق بولاتىن.
جالعىزدىڭ جايى بەلگٸلٸ. ٶزٸنەن جارالدى دەگەنمەن, بٸرتٷرلٸ بٶتەن. كٶبٸنە-كٶپ اناسىنىڭ باۋىرىندا, جانىندا بولدى. بۇل پويىزبەن رەلس بويلاپ قيىر-شيىر دٷنيە كەزۋمەن, رەستوراندا ٸستەيتٸن ورىستىڭ ىشقىرى بوس, توق بالتىر, قالىڭ قۇيرىق, قيىلعان بەل, قاز بٶتەگە قىز-كەلٸنشەكتەرٸمەن الما-كەزەك كٶرەتٸن راحاتىمەن جٷردٸ, ٷي-جايدى ونشالىق قاپەرٸنە دە الا قويمايتىن.
ٶمٸر ٶتەدٸ عوي. جىلجىعان جىلدارمەن بالا دا ٶستٸ. مەكتەپ بٸتٸرەرگە بٸراز قالعاندا شەشەسٸ ٶلدٸ. سوسىن بۇل كٷتۋشٸ ەيەل جالداعان. ٶزٸ جول ٷستٸندە بولعان سوڭ بالاعا قاراسىن دەگەنٸ. قاراۋىن ول بايعۇس قارادى عوي, بٸراق بالاسى ٶزٸ بٸلەرمەنٸمەن ٶستٸ. سىرا, شاراپقا ٷيٸرلەۋ بولدى. سٶيتٸپ جٷرٸپ مەكتەپ بٸتٸرگەن. سۇراعان پاراسىن بەرٸپ ينستيتۋتقا تٷسٸرگەن. بەس جىل بويى سول بەرگەنٸن جىل سايىن بەرە جٷرٸپ وقۋىن بٸتٸرگەن. باعى شىعار, پروكۋرور بولىپ ٸستەيتٸن دٶكەيدٸڭ قىزىنا ٷيلەنگەن سوڭ, قايىن اتاسىنىڭ داڭعاراداي مەكەمەسٸمەن تەكتەس مەكەمەدە پروكۋراتۋرانىڭ قىزمەتكەرٸ بولىپ شىعا كەلدٸ. ەندٸگٸ تالاي-تالاي بەل-بەلەسكە شىرقاپ شىعىپ, تاۋ تٶبەسٸنەن قاراپ تۇرار ما ەدٸ, تٷبٸنە ٸشٸمدٸك قۇرعىر مەن قىز-قاتىن جەتتٸ.
سودان ۇلى قىز-قاتىن مەن ٸشٸمدٸكتٸڭ قىر سوڭىنان ٶكشەلەپ قالماي قويدى. ٷيلەنگەننەن كەيٸن كٶپ ۇزاماي اراققا سىلقييا تويعان كٷندەرٸ قايداعى بٸر سارى الباستىلاردى ٷيگە الىپ كەلەتٸن پەلەگە ۇشىراعان. ورىسشا وقىپ, ورىسشا سٶيلەپ ٶسكەن جۋاداي سولعىر: «باتونا, (گرۋزينشەلەيدٸ) رازۆلەكاتسيا نادو», – دەيدٸ. «يت-اۋ, مۇنىڭ كٸم?» «ا, كاكايا رازنيتسا تەبە? لۋچشە سووبرازي زاكۋسكۋ». قايتەدٸ, بارىن ٷستەلگە قويادى. قويىپ, ٶز بٶلمەسٸنە كەتپەك بولسا, ۇلى جٸبەرە قويمايدى. «داۆاي, باتونا, س نامي…». «بٸردەڭە ۇرعان با?» «دا بروس, ستارينا». «ەندٸ, مىنا قىزدان…». «نە گوۆوري ەرۋندۋ, بۇعان بارەبير », – دەيدٸ ۇلى انانىڭ شولتيعان يۋبكاسىنىڭ استىنان تاقىمىنا دەيٸن كٶرٸنٸپ تۇرعان جۋان ەكٸ سانىنىڭ اراسىنا كٶزٸن ساتىپ. بالاسىنىڭ كٶزٸمەن بٸرگە, شالدىڭ دا كٶزدەرٸ ەرٸكسٸز سولاي كەتەدٸ. كەتكەندە, بۇلدىراپ مىنا سارى سايتاننىڭ بۇتىندا لىپا بار ما, جوق پا, انىق ايىرا المايدى.
ەكٸ الىستان سوڭ بالاسى ەكەسٸنە يەك قاعادى. كٶزٸڭدٸ قۇرت دەگەنٸ. قۇرتادى. قۇرتقاندا, بارار جەرٸ – جاتىپ جٷرگەن بٶلمەسٸ. تەلەديداردى توققا قوسادى دا, كٶسٸلەدٸ. سٶيتٸپ جاتىپ كٶز ٸلەدٸ. سودان سەلك ەتٸپ ويانادى بٸر كەزدە. حابارلارى, جارنامالارى, كينولارى بٸتٸپ كەتكەن كٶگٸلدٸر ەكران دىرىلداپ تۇرادى. شال ونى سٶندٸرٸپ, ۇلى مەن سارى سايتان جاتقان كٶرشٸ بٶلمەگە قۇلاق تٸگەدٸ. سارى سايتاننىڭ جالىنعان با, جانىققان با, ەيتەۋٸر جانى نە كٸرٸپ, نە شىققان ىڭقىل ىڭىرسىعى اپ-انىق ەستٸلەدٸ. «ياپىر-اي, مىنا سارى قانشىقتىڭ ەنٸ سۇمدىق قوي, – دەيدٸ شال كٷبٸرلەپ. ٶلە مە, قايتەدٸ?» «باتونا! –دەپ ايعايلايدى بٸر كەزدە ۇلى. – تى جيۆ?».
امالسىز دەلٸزگە شىعادى. اراق سٸمٸرٸپ, ۇرعاشى ەۋرەلەۋدەن ەبدەن دٸڭكەلەگەن ۇلىنىڭ قۇلپەت كەيپٸنەن ەسٸ شىعىپ كەتەدٸ. «پۋزىر, باتونا», – دەيدٸ ۇلى. «مەندە قايداعى اراق?» «سبەگاي, ا?» «يت-اۋ, جارىم تٷندە…».
دەسە دە, بارادى. نە كٶپ, تٷنٸ بويى ٸستەيتٸن دٷڭگٸرشەك كٶپ. نە كٶپ, دٷڭگٸرشەكتە اراق كٶپ.
ۇلىنىڭ ەر كەلٸسٸندە ەرقيلى سارى سايتان كەلەدٸ. قارا الباستىلارى دا بار. قاي سايتان, قاي الباستىسى دا بٸر-بٸرٸنٸڭ اۋزىنا تٷكٸرٸپ قويعانداي. ۋھٸلەپ, ٷزدٸگٸپ, ٷيدٸ باسىنا كٶشٸرٸپ جاتادى. ەۋەلدە شال بۇعان ٷركە قاراپ, اشۋلانىپ, ەدەنگە تٷكٸرٸپ, جامان كٸجٸنٸپ, ٸشٸنەن دىمدارىن قالدىرماي سىباپ وتىرۋشى ەدٸ, بارا-بارا ونى بٸر قىزىعۋشىلىق پەن ەۋەستٸك بيلەدٸ. «كٶرسە…» – دەدٸ. ٶزٸ ٶتكەن, ٶلٸپ-ٶشكەن مەكتەپ قوي. «قوي, ۇيات قوي, ۇيات» دەۋدٸ دە ۇمىتقان جوق. بٸراق ەۋەستٸك – ەل بەرمەيتٸن ەزەزٸل ەمەس پە? قايسىبٸردە تٶسەگٸنەن جايلاپ تۇرىپ, مىسىقشا ەپپەن باسىپ, ۇلى مەن سارى سايتاننىڭ جىنويناق بٶلمەسٸنٸڭ ەسٸگٸنە كەلگەن. ەسٸكتٸڭ ٷستٸڭگٸ جاعى ەينەك بولاتىن. كٶزەينەگٸن تاعىنىپ, اقىرىن سودان ٸشكە ٷڭٸلدٸ. ەۋەلٸ كٶزٸ تٶسەك باسىنداعى شىراققا تٷستٸ. شىراقتىڭ بٸلتەسٸنەن شىققان بٸر شٶكٸم جارىق ٷلپ-ٷلپ ەتەدٸ. بٶلمە ٸشٸ قىزعىلت كٶلەڭكە. شال قىزعىلت كٶلەڭكەنٸڭ اراسىنان ۇلى مەن سارى سايتاندى ەزەر تاپتى. جاڭا عانا جان الىپ, جان بەرٸپ ەكٸلەنٸپ جاتقان سايتاننىڭ ٷنٸ ٶشٸپتٸ. جالاڭاش بٶكسەسٸ دٶڭكيٸپ تٶسەكتە جالعىز جاتىر. ۇلى ەدەندە. ەكٸ بٷكتەلٸپ قالعان. سٸرە, ەبدەن دٸڭكەلەپ قۇلاسا كەرەك.
شال ۇزاق تۇردى. كەتەيٸن دەگەندە ۇلىنىڭ قوزعالعانىن بايقاپ قالدى. راسىندا, اناۋ باسىن كٶتەردٸ. مەن وسى قايدامىن دەگەندەي, جان-جاعىنا ماعىناسىز قاراپ وتىردى دا, تەلتٸرەكتەپ تٷرەگەلدٸ. و, قۇداي, بەرٸ جٷرٸپ كەلەدٸ! شال سٷرٸنٸپ-قابىنىپ بٶلمەسٸنە ەزەر جەتتٸ. ەسٸگٸنە كٸرٸپ ٷلگەرگەنشە, سوڭىنان ۇلىنىڭ ەلسٸرەپ ەزەر-ەزەر شىققان داۋسى قۋىپ جەتتٸ. «باتونا!.. باتونا!.. پيت». شال شىقتى. «داي پيت, باتونا». «سۋ ما?..» «وگنەننىي…». شالدى جالعىز سەتتە ەزەزٸل اينالدىردى. بٶلمەسٸنەن ٶزٸ تىعىپ ٸشٸپ جٷرەتٸن 90 گرادۋستىق ساموگوندى قىرلى ستاقانىمەن الىپ شىقتى دا, بەلۋارىنان اسىرا قۇيىپ: «وسىنى تارت», – دەدٸ. ۇلى ساموگوندى كٶمەيٸنە تٶڭكەرە سالىپ, دەمٸن الا الماي قىلعىنىپ, شەكە تامىرلارى ادىرايىپ, كٶزٸ شاراسىنان شىعىپ, كٶگەرٸپ-سازاردى دا قالدى. سودان ەزەر دەم سٸمٸرگەن. ەندٸ تٸكەسٸنەن-تٸك قۇلاپ بارا جاتتى. ەكەسٸ سٷيەپ قالماسا… سٷيەپ قالدى دا, دەل سول جەرگە جاتقىزىپ, ٷستٸنە بوساعادا ٸلۋلٸ تۇراتىن قويتان جىلعى ەسكٸ پلاششىن تاستاي سالدى. سوسىن جانىندا از-كەم تۇرعان. قورىلى ٷدەي تٷسكەندە بارىپ, سارى سايتان جاتقان بٶلمەگە ەندٸ ەپپەن. قىزدىڭ جالاڭاش بٶكسەسٸنە ٷزدٸگە ٷڭٸلدٸ. تولىق تا توپ-تومپاق. جايلاپ يىعىنان قوزعاپ ەدٸ, قازٸر ٷستٸنە تاس قۇلاپ كەتسە دە, دەنەڭە سەزەر ەمەس. شالدىڭ قانى قىزىپ, تامىرلارى لىپىلداي باستادى. شاندا بٸر قارسى ٷيدەگٸ شەكٸلدەۋٸك ساتقىش جاسامىس جۋان ەيەلدٸڭ ەتەگٸن كٶتەرٸپ قويعانى بولماسا, جاس يٸستەن باياعىدا قاعىلعان, بٸراق ونىڭ قىزۋى مەن جۇپارى جادىندا قالعان كەرٸ بۋرا وقىس شابىنىپ, شىراقتىڭ شٶكٸم جارىعىن جالعىز ٷرلەپ ٶشٸرٸپ, «ە, قۇداي, ٶزٸڭ كەشٸر مەنٸ!» – دەپ, سارى سايتاننىڭ ٷستٸنە مٸنە بەرگەن. جاس تەننٸڭ قۋات بەرەتٸنٸ بار ما, شالىڭ كٷنتٷيمەسٸن پىشاقپەن ويىپ الىپ جاتساڭ دا قىڭبايتىن حالدەگٸ ۋداي ماس قىزدىڭ بالعىن, جۇمساق دەنەسٸن بٸر ساعاتتىڭ اينالاسىندا ەكٸ رەت ەزٸپ العان. سوسىن بٶلمەسٸنە ەنتٸگٸپ جەتٸپ, نەپسٸنٸڭ قىزۋىنان بالقىعان, بوساعان بويىنا يە بولا الماي جاستىعىنا جانتايا كەتتٸ.
شال ەزەزٸل نەپسٸنٸڭ دەمٸن باياعىدان بٸلەتٸن. سوناۋ پويىز جٷرگٸزٸپ جٷرگەن جىلدارى رەستورانداعى داياشى, اسپاز, جولسەرٸك قىز-كەلٸنشەكتەردٸڭ قيمالارىن قيسايتا قىناداي قىرعان «جاۋگەر» عوي. ەندٸ مىناۋ بالاسىنىڭ سارى سايتاندارى مەن قارا الباستىلارىنا شاۋىپ قويعانىن دا بەلەندەي ۇيات دەمەدٸ. راس, بالاسى پٸسٸپ جٷرگەن كٷبٸسٸنە ەكەسٸنٸڭ نەتكەنٸ سەل-سەل نەلەۋ… بٸرتٷرلٸ قىمسىنادى. «ۇلىم بٸلٸپ قويسا ۇياتىراق» دەپ تە قيپاقتايدى. بٸراق وعان كٸم ايتادى? ايتىپ قويار دەيتٸن سارى سايتان, قارا الباستىلاردىڭ سىقپىتى اناۋ, ادام تٷگٸلٸ ايعىر شاۋىپ جاتسا دا سەزبەيدٸ.
مۇنداي جاعداي تاعى بٸرنەشە رەت قايتالاندى. بۇرىن ۇلىنىڭ كەلٸپ جىنويناق جاسايتىنىنان ازار دا بەزەر بولاتىن شالىڭ ەندٸ وعان: «جيٸ كەلٸپ جٷرسەڭشٸ. مەن جالعىزبىن عوي. مەنٸڭ سەنەن باسقا كٸمٸم بار?» – دەيتٸندٸ, ول ازداي, كەلۋٸ كەشٸگٸڭكٸرەسە, تەلەفون شالاتىندى, 90 گرادۋستىق ساموگوندى كٶبٸرەك الىپ قوياتىندى دا شىعارعان. كٶرشٸ ٷيدەگٸ شەكٸلدەۋٸك ساتقىش جاسامىس جۋان ەيەل كٸر حالاتى جەر سىزىپ, ەسكٸ تەپٸشكەسٸن تىرپىلداتىپ, «شال-اۋ, كٷيلەپ ٶلەم بە?» – دەپ, باياعىسىنشا كٷلمەڭ قاعىپ كەلٸپ ەدٸ: «سەن, اينالايىن, ەندٸگەرٸ يەكتەگەنٸڭدٸ قوي ماعان», – دەپ ايداپ شىققان. «وعىڭ مٷلدە تاۋسىلعان عوي?» – دەيدٸ انا بەيباق. «بايعۇس-اۋ, بٸز قازٸر قارا قانات كەرٸ قۇستاردى ەمەس, سارى قاۋىرسىن ساندۋعاشتاردى دەلدەيمٸز», – دەگەن بۇل. «دالباساڭا سيەيٸن, يت قاقپاس!» – دەپ كەتتٸ ول.
شال ونىڭ سىرتىنان مىسقىلداپ قاراپ مىرس-مىرس كٷلگەن. مىرس-مىرس كٷلٸپ تۇرىپ, «ٶي, سورلى, سەن نە بٸلەسٸڭ?» – دەپ6 ٶزٸنەن-ٶزٸ قارادان-قاراپ كٷپٸنگەن. كٷپٸنٸپ تۇرىپ: «شٷكٸر», – دەدٸ قۇدايعا. «نە شٷكٸر ەتٸپ تۇرمىن?» – دەپ تە ويلاعان سوسىن. ويلاعاندا, كٶز الدىندا دا, كٶكەيٸندە دە ۋداي ماس سارى سايتان, قارا الباستىلاردىڭ دٶڭكيگەن جۇمساق بٶكسەلەرٸ جايراپ جاتتى… سولاردى قالاي ۋىستاپ, قالاي مىتىعانى, دٷرديگەن ەمشەكتەرٸن سورپىلداتا سورعانى, ەرتەسٸنە قايتۋعا جينالىپ جاتىپ ەلگٸلەردٸڭ قۇيرىقتارى مەن ومىراۋلارىن سيپالاي بەرەتٸندەرٸ كٶز الدىنا كەلٸپ, قۋىق استىنداعىسى جىبىرلاپ, قۋتىڭداپ قالاتىن.
جالعىزٸلٸك جىلدارى مۇنىڭ كٶڭٸل كٶتەرەرٸ – ساموگون بولدى. سودان ەپتەپ ٸشٸپ جٷرەدٸ. كٶپ ەمەس, ەپتەپ. بارناۋلدان قايسىبٸر جىلى قونىس اۋدارىپ كەلگەن احرومەەۆ دەيتٸن ورىس شالى بار. ساموگوندى سو پەلەدەن الادى. گرادۋسى – 90. «اراقتىڭ جانىندا بۇل ادام», – دەپ قويادى ەلگٸ احرومەەۆ. «ەي, ادامىڭ نە?» – دەيدٸ شال بۇرىن ەستٸمەگەن تەڭەۋگە تاڭعالىپ. «تازا» دەگەنٸم عوي». شال قيتىعادى: «ادام تازا ما?» «چەرت زناەت». «وندا نەگە?..» «ساموگون دەيستۆيتەلنو اراقتان تازا. مەنٸكٸن ايتىپ وتىرمىن. تازا, بٸراق ەستەستۆەننو ادال جولدان تايدىرادى». «وندا نەگە جاساپ ساتاسىڭ?» «ونى ٷكٸمەتتەن سۇرا. جاساپ ساتۋدى سودان ٷيرەندٸك. ٶزٸ دە اقىلى تولماي كەلە جاتقان ادامدى اراقپەن ازعىنداتىپ جاتقان ەۋەلٸ ۋاقىت». «مۇنىڭدى ەستٸپ قويماي ما?» «سەن ايتپاساڭ, قايدان ەستيدٸ? بٸراق سەن تٸسٸڭنەن شىعارمايسىڭ عوي». «نەگە?» «ساموگون ساتپاي قويامىن ساعان». ەكەۋٸ قوسارلانا كٷلەدٸ. جايراڭداسىپ وتىرىپ ساموگوننان بٸر-بٸردەن تارتىپ الادى. ۋداي ماس سارى سايتان, قارا الباستىلاردىڭ قاتتى ەمشەك, قالىڭ قۇيرىقتارىنا دەنٸگٸپ العاننان كەيٸن, كٶڭٸلٸ قۋتىڭداپ تۇراتىن شال ەندٸ احرومەەۆتٸ قاجايدى. «ورىس-اۋ, ويناسىڭ بار ما? بولماسا, وسىنداعى بٸر شەكٸلدەۋٸك ساتقىش قاتىنمەن تانىستىرايىن, بٸر جەشٸك ساموگون بەرسەڭ», – دەيدٸ. «پوبويسيا بوگا, − دەپ اناۋ ازار دا بەزەر بولادى. – ۋحودي, دياۆول».
شال كەز كەلگەن قىزىقتىڭ كەز كەلگەن سەتتە كٶرگەن تٷستەي ٶتە شىعاتىنىن, ساعىمعا اينالىپ كەتكەندەي بولاتىنىن بٸلمەيتٸن. اراق پەن قىز-قىرقىننىڭ سوڭىنا شام الىپ تٷسكەن ۇلىنىڭ جالعىز كٷندە تٶبەسٸنەن جاي تٷستٸ: قىزمەتٸنەن ايرىلىپ, قايىن اتاسى مەن ەيەلٸ كٶر-جەرٸن ارقالاتىپ ٷيٸنەن ايداپ شىققان. سودان قولىنا قايتىپ كەلگەن. جاتىپ تا, تۇرىپ تا ٸشەدٸ. قالتاسى قاعىلعالى قاشان. قازٸرگٸ قىلعىتاتىنى ساموگون. ونى دا تاۋىپ كەلەتٸن بۇل. زەينەتاقىسى بار عوي, ەيتەۋٸر. ونىڭ ٷستٸنە, بالاسى اراقتان ەبدەن جەڭٸلٸپ بٸتكەن بە, ورتا ستاقانعا شالقاسىنان تٷسەدٸ. سودان ۇزاق ۇيقى. تٷس ەلەتٸندە ەزەر باسىن كٶتەرٸپ, ستاقانىنان تاعى جۇتىپ, قايتا قۇلايدى. كەشكٸسٸن دە سول. «ەي, سەنٸڭ وسى قارنىڭ اشپاي ما?» – دەپ سۇرايدى شال. «ۋ ۆودكي, باتونا, وچەن ۆىسوكايا كاللورييا», – دەيدٸ ۇلى ٶڭەزدەنٸپ كەتكەن تٸلٸنٸڭ ۇشى ەكٸ ەزۋٸنەن كەزەك-كەزەك جىلت-جىلت ەتٸپ.
كەي كٷندەرٸ ۇلىنىڭ قالت-قۇلت باسىپ بالكونعا شىعاتىنى بار. تەمەكٸ تالىن بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸن سورىپ, ٷنسٸز ۇزاق وتىرادى. كٶرٸكتٸ-اق ەدٸ, ەندٸ قىرىققا جەتپەي بەتٸ مىج-مىج, تٸپ-تٸك بويى ەڭكٸش تارتىپ, قولدارىنىڭ تەرٸسٸ كەبەرسٸپ, ەر-ەر جەرٸ اقتاڭدانىپتى. «ەندٸ نە ٸستەيسٸڭ? – دەپ سۇرايدى شال. − جاتا بەرەمٸسٸڭ ٶستٸپ?» «نالەي, باتونا». «قۇلاپ قالاسىڭ عوي». «ۋمەرەت بى…». «قوي, ونىڭ نە?» «ا رازۆە تى ەتوگو نە حوچەش?… حوچەش, حوچەش…». «قوي ەرٸ. جالعىز قالىپ…». «تى ي تاك-تو ۆسيۋ جيزن ودينوكيي. ودينوچەستۆو ترەبۋەت يزباۆلەنييا وت ۆسەح, ۆ توم چيسلە ي وت رودنىح. ەتو تاكايا بولەزن. تۆويا بولەزن… تۆويا بەدا… داجە, تۆويا سمەرت, باتونا». «ٶزەۋرەمە ٶيدەپ». «دەلو ۆ توم, چتو تى چۋجوي منە. رودنوي, نو چۋجوي. تى پوچتي نە جيل س نامي. تى چاستو بروسال ناس نا پرويزۆول سۋدبى. مات نە سموگلا ۆىنوسيت ەتوگو دولگو. ودينوچەستۆو دليا زامۋجنيح جەنششين سمەرتونوسنو». «جە, جە, – دەدٸ شال. – سەنٸڭ ايتقاندارىڭدى تٷسٸنٸپ جاتقان مەن جوق. سەن مىنانى ايت. وسىلاي جاتا بەرەمٸسٸڭ, قايتەسٸڭ?» «ا كاك تى دۋماەش?» «ٸشٸڭە قالاي كٸرٸپ شىعام?» «كتو-تو دولجەن جە جيت ۆ ەتوم دومە». «مەن شە?.. مەن بار ەمەسپٸن بە?» شالدىڭ كٶزٸ ەجٸرەيٸپ شىعا كەلدٸ. «نو, تى نە ۆەچنىي». «ەي, ەي…». شالدىڭ باسى قالتاڭداپ, قولىنداعى سەندٸك تاياعىمەن تسەمەنت ەدەندٸ تىق-تىق ۇردى. ۇلىنىڭ كٶزٸ الايدى: «نالەي!» «نەمدٸ? تەڭگە دە قالمادى. قايدان تابام?» «ەتو ۋج تۆويا پروبلەما, باتونا». «ٶيدەمە, نەتٸپ…». «باتونا!..» ۇلىنىڭ قانتالاعان كٶزٸنٸڭ قاراسى كٶردەي سۋىق ەكەن, قاتتى تٸكسٸنٸپ قالعان. «باتونا!» – دەگەن زەرلٸ داۋىس ەندٸ وسى ٷيدٸڭ, ٷي تٷگٸلٸ مۇنىڭ دا قوجاسى مەنمٸن دەگەندٸ ايعايلاپ ايتىپ تۇردى. وسى جاسىنا كەلگەنشە «مەن!.. تەك ٶزٸم!» دەگەن تٷسٸنٸكپەن عانا ٶمٸر سٷرگەن ادامعا بۇل اسا اۋىر تيگەن; اشۋ-ىزا, دەرمەنسٸزدٸك, لاعنەت, ٶكپە, ٶلەردەي جەك كٶرۋ – بەرٸ-بەرٸ كٶزٸ, كٶمەيٸ, قولقاسىنا تٷگەل كەپتەلٸپ, شەرمەندە كٶڭٸلٸ زەڭبٸرەك اتسىن كەپ. وسىناۋ ازاپتى ويلار ەندٸ جاتسا-تۇرسا سوڭىنان قالماي, كٷندٸز كٷرسٸنٸپ, تٷندە كٷڭٸرەنەتٸن بولعان. مىناۋ ٷش بٶلمەلٸ ٷي تولى جيھازدار, تٸپتٸ اياق-تاباقتارعا دەيٸن ەندٸ ٶزٸنٸكٸ بولمايتىنىنا ٶكٸنەتٸن دە مٸنەز شىعاردى. ول ۇلىنان بەرٸن, تٸپتٸ ٶمٸردٸ دە قىزعاناتىن سەكٸلدەندٸ. ٶزٸنەن-ٶزٸ قورقا باستاعان. نەلەر سۇمدىق ويلاردىڭ شىرماۋىندا قالدى. سونىڭ ٸشٸندە… سونىڭ ٸشٸندە ۇلىنان قۇتىلۋ… ويىندا پايدا بولعان وسىنى ويىنا الۋدىڭ ٶزٸ سۇمدىق ٷرەيلٸ ەدٸ…
ۇلى شالعا مازا بەرۋدٸ قويعان. ەڭسەسٸن شاندا بٸر كٶتەرگەن كەزدەرٸندە كٶر-جەردٸ كٶيٸتٸپ, قانىن ٸشەدٸ. شەشەسٸنٸڭ جاسىنا جەتپەي ٶلگەنٸنە دە, مۇنىڭ ٸشٸمدٸككە مەكتەپتە جٷرٸپ-اق ٷيٸر بولعانىنا دا, كەلٸننٸڭ وسى ٷيگە كەلٸپ تۇرماعانىنا دا وسى كٸنەلٸ ەكەن. تٸپتٸ سارى سايتان, قارا الباستىلاردى الىپ كەلگەنٸندە, «مۇنىڭدى قوي» دەمەگەنٸ ٷشٸن دە كٸنەلٸ بولىپ شىقتى. بەرٸنەن بۇرىن, ساموگونعا شاپقىلاتىپ قويعانىن قايتەسٸڭ. «ەكەل», – دەيدٸ. «تاپ», – دەيدٸ. قاي ۋاق, تٷن بە, كٷن بە, تاڭ ازان با, ەسەپ ەمەس, بار دا, ەكەل. احرومەەۆكە ەبدەن قارىزداندى. بٸردە بۇل داۋىس شىعارىپ كٶرسە, ۇلى دەل تٶس سٷيەگٸنٸڭ شەمٸرشەگٸنەن قولىنداعى ستاقانمەن قاتتى ۇرىپ جٸبەردٸ. تۇرا الماي تىپىرلاپ ۇزاق جاتتى.
كٸمگە بارىپ, نە ايتادى? اعايىن-تۋىس جوق, دوس-جاران جوق. تىرپ-تىرپ باسىپ كەلٸپ ٷيلەرٸنٸڭ الدىنداعى كٶلەڭكەدە, وسىلاردىڭ پودەزٸندە, پويىزدا جولسەرٸك بولىپ ٸستەيتٸن ەكٸ جاس تايلاقپەن ىرباڭداسىپ وتىراتىن بوتقا بەت, بوق قارىن ۋچاستكوۆىيدان جايلاپ سىر تارتىپ ەدٸ: «شىراعىم, ەلدە بٸر تۋىس بار ەدٸ». «تاك». «سونىڭ جالعىز ۇلى بار. ماسكٷنەم. باسبۇزار». «تاك». «سول ەندٸ شالدى قورلاپ, ۇرىپ ٶلتٸرەمٸن دەپ قورقىتاتىن كٶرٸنەدٸ». «تاك». «تاك دەگەندە, نە شارۋا ٸستەۋگە بولادى سوعان?» «زاڭعا بەرۋ كەرەك». «ارى قاراي?» «زاڭ تەكسەرەدٸ». «ەۋەلٸ قاماپ, سونان سوڭ تەكسەرە مە, نەمەنە?» «جوق, ەۋەلٸ تەكسەرٸپ, بەرٸ راستالسا بارىپ قامايدى». «نەگە كەرٸسٸنشە ەمەس? «سەن زاڭعا بەرٸپ قويىپسىڭ» دەپ ول يت ەكەسٸن ٶلتٸرٸپ قويسا شە?» «اقساقال, سٸز مەنٸ تەرگەيمٸسٸز? زاڭ جاڭاعىداي, ەندٸ نە كەرەك?»
زاڭنىڭ تەرتٸبٸمەن ۇشپاققا شىعا قويماسىن بٸلگەن شال ۇلىنان قالاي قۇتىلۋدىڭ ۇشىعىنا جەتە الماي, ۇزىندى-كەش ٶكپەسٸ قابىنىپ, ٶزەگٸ ٶرتەنٸپ, ٶلٸ مەن تٸرٸنٸڭ اراسىندا مەڭ-زەڭ, دەل-سال ومالىپ وتىرىپ الادى.
تٷن بالاسى قيلى-قيلى تٷس كٶرەدٸ. تٷسٸندە مارقۇم ەيەلٸ بالاسىنىڭ يت جەيدەسٸن كٶرسەتٸپ, بۇعان ٷنەمٸ سۇق ساۋساعىن بەزەپ تۇرادى. تاعى بٸر تٷستەرٸندە باياعى سارى سايتاندار مەن قارا الباستىلار ەمشەكتەرٸ سالاقتاپ, جابىلا مۇنى تىراعايلاتا قۋىپ جٷرەدٸ. «سەندەرگە نە كەرەك?» «بٸزگە ارتىلدىڭ, ەندٸ بٸز سەنٸ مٸنەمٸز!». شوشىپ ويانادى. قايسىبٸردە تٷسٸندە سارى سايتاننىڭ بٸرٸنە ارتىلىپ جاتىر ەكەن, ەلدەكٸم يىعىنان تٷرتەدٸ. قاراسا – ۇلى. شوشىپتى. «مەنٸڭ ەكەمدٸ كٶردٸڭ بە?» – دەيدٸ ۇلى. «مەن ەمەسپٸن بە?» «ەمەسسٸڭ, – دەيدٸ اناۋ. – وتەتس رازۆە تاك دەلاەت?». شال تٶسەگٸنەن اتىپ تۇرىپ, اينالا-تٶڭٸرەگٸنە ماعىناسىز ەڭٸرەيەدٸ.
تاياۋدا عوي, بۇل مٷلدە قاپەرٸنە الماعان جاعداي بولدى. تٷس ەلەتٸ ەدٸ. ۇلى سول ەرتەڭگٸ جارتى ستاقان ساموگوننان كەيٸن ٶلٸ-تٸرٸدە جاتقان. ەسٸكتٸڭ قوڭىراۋى بەزٸلدەپ قويماعان سوڭ, بارىپ, ەۋەلٸ كٶزويىقتان ٷڭٸلسە, ٶزٸ بٸردە ٶكپەسٸ ٶشكەنشە ٶڭمەڭدەگەن قارا الباستىنىڭ بٸرٸ تۇر. اشتى. «پريۆەت, ستاريك». «ە, شٷكٸر». «ەريك, دوما?». «دوما بولعاندا, تۇرا السا…». «ماس, ناۆەرنوە. دا پۋست… سوبستۆەننو گوۆوريا, يا پريشلا ك تەبە, اتاشكا». «ماعان?..». «يە, ساعان». «ناعىل دەپ?..» «سروچنو بەس مىڭ تەڭگە كەرەك». «بەس مىڭ تەڭگە? نە دەپ بەرەم ونى ساعان?» «نە دەپ بەرەم?.. ا تراحات ليۋبيش. دۋماەش مەن بٸلمەيدٸ. سىن… پوتوم وتەتس… تى, اتاشكا… وي, وي… داجە نەۆوزموجنو پوۆەريت, كاكوي تى سەكسۋالنىي گيگانت». «مىنا قانشىق بٸلٸپ جاتقان ەكەن عوي, − دەپ ويلادى شال ٸشتەي بٸرتٷرلٸ سەكەمدەنٸپ. – قۇدايدىڭ ۇرعانى-اي». «تاك چتو, دوروگوي گيگانت, گوني دەنگي… ا تو ەريكتٸ قازٸر وياتىپ, وبو ۆسەم راسسكاجۋ. كاك, سويدەت?» «جە, جە… – دەپ شال ەلپٸلدەپ كەتتٸ. ەكٸ كٶزٸ ۇلى جاتقان بٶلمە جاقتا. – قازٸر, ەندٸ نەتەلٸك… ٶزٸڭ ٶتشٸ بىلاي بالكونعا». «داۆنو بى, تاك», – دەپ, قارا سانى جارقىلداعان قارا الباستى قايقاڭ-قايقاڭ باسىپ, ايتقاندى ٸستەگەن. «سەن وسىندا تىنىش قانا وتىرا تۇر, – دەگەن شال سول ەلپەڭدەگەن قالپى تىم باياۋ سٶيلەپ. – مەن قازٸر كەلەم» «ا تى, كۋدا?» «ايتقانىڭدى ەكەلمەيمٸن بە?» «تولكو سكورەي».
شال قالتاڭداپ, شەكٸلدەۋٸك ساتىپ وتىراتىن باياعى جاسامىس جۋان ەيەلدٸ بەتكە العان. ارى قاراپ ەڭكەيٸپ, ەلدەنەسٸن تٷرتپەكتەپ جاتىر ەكەن, يتتٸڭ قالىڭ قۇيرىعىنىڭ ەنٸ سالا قۇلاش. «مىناۋ سۇمدىق قوي!» دەگەنگە قارا تٸلٸنەن قان تامىپ تۇراتىن بەتتٸ پەلەكەت: «وعان تاڭعالماي-اق قويىڭدار. كٶرٸنگەن ەركەك كٶتەندەي-كٶتەندەي جالپايتىپ جٸبەرگەن», – دەپ قارق-قارق كٷلٸپ قاراپ تۇرادى.
«جايشىلىق پا, ەلگە قاراپ توڭقايىپ?» – دەگەن بۇل تاياپ كەلٸپ. ەزٸلدەگەن تٷرٸ. «ساعان قاراي جەل جٸبەرٸپ تۇرمىن», – دەدٸ قولما-قول قولتىعىنا سۋ سەۋٸپ سٶيلەيتٸن پەلەكەت. شال وسىپ جاۋاپ قايتارۋعا شاق قالىپ, ٶيتپەدٸ. ٸسٸ تٷسٸپ تۇرعاندا… ونىڭ ٷستٸنە, انا جولى «سارى قانات ساندۋعاشتاردى دەلدەپ جٷرمٸز», – دەپ, مەسەلٸن قايتارىپ جٸبەرگەنٸ تاعى بار. «يە, جول بولسىن, – دەدٸ ەيەل. – قايدا جايىلىپ باراسىڭ?» «ٶزٸڭە قاراي دا». «قويشى-ەي?» «راس». «ايت». «انادا ارتىق كەتتٸم». «كەتسەڭ ناعىلدەيسٸڭ?» «كەشٸر دەيمٸن دە». «ەسٸ بار ەركەك كەشٸرٸمدٸ ولاي سۇرامايدى». «ەندٸ قالاي? ايتساڭشى ٶزٸڭ…». «ٶكپە تٶسەكتە تارقايدى, كٶرشٸ…ٸ…ٸ». شالدىڭ دەنەسٸ مۇزداپ قويا بەردٸ. ۋىزداي سارى سايتاندار مەن قارا الباستىلاردان كەيٸن مىناعان… بٸراق, امال قانە… «مەنٸڭ دە ىندىنىم قۇرىپ تۇرعان جوق پا?». «مٸنە, يمانىم دەشٸ». «يمانعا سەنەسٸڭ بە, ماعان سەنەسٸڭ بە?». «ە, وندا…», – دەپ جۋان ەيەل جايراڭ-جايراڭ ەتتٸ. «ەۋەلٸ, − دەدٸ شال, – ماعان بەس مىڭ تەڭگە بەرە تۇرساڭ». «نەگە? نە دەپ?» «قارىزعا, ەرينە. بالاعا اپارىپ بەرەمٸن دە, كٶزدٸ اشىپ-جۇمعانشا پەتەرٸڭدە بولامىن. قاعىپ-سٸلكٸپ, تٶسەك جايلاي بەرەسٸڭ». «قاي…دام…», – دەپ اناۋ قىلمىڭداپ تۇر. اقشا بەرسە دە, جانىنا ەش ەركەك جاتا قويمايتىن بايعۇس ۇرعاشىنىڭ بۇعان ٶلەردەي دٸڭكەلەپ تۇرعانىن شال بٸلەدٸ. «ۋاقىتتى بەكەر وزدىرمايىق تا». «قاشان قايتاراسىڭ?» «ون بٸرٸندەگٸ پەنسييادان». «دەل قازٸر كەلەتٸنٸڭ شىن با?» «كەلمەي… بٸردەڭە ۇرىپ پا?» «دەگەنمەن, كۋەلٸگٸڭدٸ بەرٸپ قوي». «سەنبەيمٸسٸڭ?» «كۋەلٸگٸڭە سەنەم».
قارا الباستى بالكوندا تەمەكٸسٸن بۇرقىراتىپ وتىر ەكەن. مۇنى كٶرٸپ ورنىنان تۇردى. «پرينەس?» «مە!» قىز ساناپ الدى. «ەريكۋ پريۆەت پەرەداش?» «قوي, اينالايىن». «زاپومني, اتاشكا, پري نەوبحوديموستي يا پريدۋ ك تەبە. زا دەنگامي». شال ەلدەنە ايتىپ تا ٷلگەرگەن جوق, قاسى-كٶزٸن قىلمىڭداتىپ, مۇنىڭ اۋىن الاقانىمەن قاققىشتاپ: «اي دا بەسسمەرتنىي گيگانت پوكا!» – دەپ شىعىپ جٷرە بەرگەن. سودان بەرٸ و پەلەكەت ەسٸكتەن ەنە-مٸنە كٸرٸپ كەلەتٸندەي زەرە-قۇتى قالمايدى. كٸم, قاشان كەلسە دە, قالتاسىن تەسٸپ تۇراتىن بەس مىڭ تەڭگەسٸ قايسى? قارا الباستى, قارا الباستى, ال اناۋ ٶزٸ ٶلٸپ-ٶشٸپ ەۋرەلەگەن ەكٸ-ٷش سارى سايتاندار دا كەلٸپ جٷرسە شە?.. بالاسى ەستٸسە, بٸلسە…
بارا-بارا شال ساموگون ٸشۋٸن جيٸلەتە تٷسكەن. بەرٸن ۇمىتايىن دەيدٸ. ادام ٶز كٷنەسٸنەن ٷرەيلەنۋٸ سۇمدىق ەكەن. جانىڭا ەنٸپ العان قورقىنىش قولقا-جٷرەگٸڭدٸ سۋىرىپ جەپ, نە ۇيقى, نە كٷلكٸ بەرمەيدٸ. كەشە عانا ەلپەشتەگەن ەسەم دٷنيە – اتقان تاڭ شىققان كٷن, تۋعان اي – بەرٸ-بەرٸ پەتۋاسىز بەكەر بولىپ كٶرٸنە بەرگەن. بۇرىن-سوڭدى بولماعان ٶكٸنٸش, وپىنۋ سەزٸمدەرٸ الپىس ەكٸ تامىرىن الما-كەزەك بۋىندىرىپ بويى بورداي توزا باستاعان.
شال بالكوننان شىعىپ, ۇلى جاتقان بٶلمەنٸڭ ەسٸگٸن اشتى. ساموگوننىڭ كٷلٸمسٸ يٸسٸ مٷڭكٸپ كەتٸپتٸ. تٶسەگٸندە تٶرت اياعى تٶرت جاققا كەتٸپ رابايسىز جاتقان ۇلىنىڭ ٶلٸ-تٸرٸسٸ بەلگٸسٸز. ول ٸشٸنەن شىققان شۇبار جىلانعا ەرٸ شوشىنا, ەرٸ ٶلەردەي جەك كٶرە قارادى. بٸر سۇمدىعى, وسى مەزەت ٶزگە تٷگٸلٸ ٶزٸن دە يت ەتٸنەن جەك كٶرٸپ, ٶزٸنەن ٶزٸنٸڭ جٷرەگٸ اينىعان. قالتاڭداپ بٶلمەسٸنە جەتٸپ, جارتى شٶلمەك ساموگوننان بٸر ستاكاندايىن جۇتىپ الىپ, تٶسەگٸنە جانتايدى. قانشا جاتقانىن, قاي كەز ەكەنٸن ايىرا المادى. دابىرلاعان ادامداردىڭ داۋسى اپ-انىق ەستٸلەدٸ. تەك نە ايتىپ, نە قويىپ جاتقاندارىن ايىرىپ بولمايدى. نەعىلعان ادامدار? پودەزدە وسىنشاما ادامنىڭ دابىرلاپ تۇرۋى مٷمكٸن ەمەس. تٶمەندەگٸلەردٸڭ بەسٸنشٸ قاباتقا, بەسٸنشٸ قاباتتاعى پەتەردٸڭ ەسٸگٸ, تەرەزەسٸ جابىق بٶلمەسٸنە دەل وسىلاي تاياۋ ەستٸلۋٸ نەعايبىل. تەلەديدار ما دەيٸن دەسە, ول ٶشٸپ تۇر.
شال قولى قالتىلداپ ساموگوننان تاعى بٸر جۇتقان. سودان بٸر كەز كٶز الدىن ەلەس كەزدٸ: قارسى قابىرعادا ەلدەبٸر ادامداردىڭ جانسىز بەينەلەرٸ بايقالادى. باسىن سٸلكٸپ, كٶزٸن كەڭٸرەك اشتى. يە, بەينەلەر… بۇلدىر-بۇلدىر. بٸراق انىق كٶرٸنەدٸ. وڭ جاقتا جول. تاۋ جولى. جاڭبىر سەبەلەيدٸ. لايساڭ جولدىڭ ارعى جيەگٸندە بٸر توپ ادام ەرقايسىسى ەرتٷرلٸ ٶلەڭ ايتىپ تۇر. ودان ارى – تاۋ. تاۋ باۋرايىنا كەسٸپ تەكشە-تەكشە جول سالىنىپتى. تەكشە جولدار بۇرالاڭ-بۇرالاڭ. سول بۇرالاڭ جولدا تٶرت ادام ساتى كٶتەرٸپ, لاي كەشٸپ, تٶمەن تٷسٸپ كەلەدٸ. ساتى ٷستٸندە – كيٸزگە ورالىپ ۇزىنىنان سالىنعان سۇلابا. قايدان شىققانىن, بٶركٸ قوقايعان بٸرەۋ پايدا بولىپ, سۇلابانىڭ باس جاعىنداعى جامىلعىنى كٶتەرٸپ ەدٸ, شال ٶزٸن كٶردٸ. ٶزٸ… بەتٸ قاپ-قارا. شال كٶزٸن جۇما قويدى. ياپىر-اۋ, بۇ نە پەلە? ٶڭٸ مە, تٷسٸ مە? تٷسٸ دەيٸن دەسە, وياۋ عوي. وي-ساناسى ورنىندا. سوندا مىناۋ قانداي سۇمدىق?
كٸرپٸگٸن قايتا كٶتەرگەن. كٶزٸ قابىرعادا. ەنە, ەنە… ساتىلى توپ سول ورنىندا ەلٸ جٷرٸپ كەلەدٸ ەكەن. بٶركٸ قوقايعان سۇراپ جاتىر: «بۇلارىڭ كٸم?» «بٸلمەيمٸز». «بٸلەتٸن بٸرەۋ بار ما?» «بٸلمەيمٸز». «ٶزٸ قاشان ٶلٸپتٸ?» «بٸلمەيمٸز». «ەندٸ قايدا الىپ باراسىڭدار?» «بٸلمەيمٸز».
شال ەزەر سٷيرەتٸلٸپ تۇرىپ قابىرعاعا باردى. الاقانىمەن سيپاپ كٶرٸپ ەدٸ, كٶرٸپ جاتقانى تٷگەل ٸزٸم-عايىم. تٶسەگٸنە قايتا كەلدٸ. قايتا كەلٸپ, كٶزٸن قايتا جۇمىپ, قايتا اشقان. قابىرعادا سول كٶرٸنٸس. ساتىلى توپ, ساتى ٷستٸندە ٶزٸنٸڭ سۇلاباسى. بەتٸ قاپ-قارا… باعاناعى ەرقايسىسى ەرتٷرلٸ ٶلەڭ ايتىپ تۇرعاندار تاپجىلماپتى. كەنەت… كەنەت ەلگٸلەردٸڭ يىقتارىنداعى ساتى شىڭىراۋعا قاراي قۇلاپ كەتتٸ. ٶلەڭ ايتقاندار دا, ساتى كٶتەرگەندەر دە, بٶركٸ قوقايعان دا وعان نازار اۋدارمادى. شال ٷڭٸلگەن… سوندا جارلاۋىتتىڭ تەرەڭ تٷكپٸرٸندەگٸ شالشىقتا جاتقان ٶزٸن كٶردٸ. ٶز ٶلٸگٸن ٶزٸ كٶرٸپ تۇرعان بايعۇستا زەرە-قۇت جوق. «توپىراق سالمايسىڭ با?» – دەيدٸ ٶلگەن ٶزٸ بۇعان. «ا… ا… ا…» – لاپ ٷزدٸك-سوزدىق ازىناپ, اڭىراپ شىققان داۋسىن ونىڭ ٶزٸنەن باسقا ەشكٸم ەستٸگەن جوق…
ەكٸ كٷن ٶتٸپ, ٷشٸنشٸ كٷنٸ شال ەسٸن ەزەر جيدى. تەلتٸرەكتەپ زوردىڭ كٷشٸمەن ورنىنان تۇرعان. ٸلبٸپ دەلٸزگە شىعىپ ەدٸ, مۇرنىنا سۇمدىق بٸر جاعىمسىز يٸس كەلدٸ. اس بٶلمەسٸنە كٸرٸپ ەدٸ, اس ٷستەلٸنٸڭ ٷستٸندە دە, ەدەندە دە اس قالدىعى, نە باسقاداي بۇزىلىپ يٸستەنٸپ كەتەتٸن ەشنەرسە بايقالمايدى. ۇلى جاتقان بٶلمەنٸڭ ەسٸگٸن اشقان. ەلگٸ اسا جاعىمسىز بٶتەن يٸس سول جاقتان بۇرق ەتتٸ.
بالاسى تٶسەكتەن جەرگە قۇلاپ تٷسٸپتٸ. اياق-قولى تىربيعان ارسا-ارسا قۋ سٷيەك. ەكٸ كٶزٸ شاقىرايىپ, تاس تٶبەگە قاراپ قاتىپ قالعان. بٸر ەزۋٸنەن شىعىپ كەتكەن تٸلٸنٸڭ ۇشى كٶكپەڭبەك بولىپ كٶرٸنەدٸ. قاتتى شوشىپ كەتكەن شال:
– ەي… ەي… – دەپ شەگٸنشەكتەپ-شەگٸنشەكتەپ بارىپ, اس بٶلمەنٸڭ اشىق قالعان ەسٸگٸنە شٷيدەسٸمەن بارىپ ۇرىپ, ەدەنگە قۇلاپ تٷستٸ. قاتتى زەڭگٸگەن باسىن زورعا كٶتەرٸپ: «پوەزد ۋشەل», – دەدٸ كٷبٸرلەپ. بالاسى ٷيگە قايتا ورالعالى بەرٸ جانىن جەگەن بويىنداعى وپىنۋ, ٶكٸنٸش, ٷرەيدەن دىم قالعان جوق…
