Foto: Móldir Ǵabitqyzynyń jeke muraǵatynan
Búginde qazaq tiliniń orfografiiasy da, orfoepiiasy da durys qoldanylmaityn jaǵdai kóptep kezdesedi. Til normalary men emle erejeleri de jii buzylady. Mátinmen jumys isteý de búgingi kúnniń ózekti máselesine ainalyp úlgerdi. Biz osy oraida filolog, redaktor-korrektor, «Aqparat salasynyń úzdigi» Móldir Bisenbaevany az-kem áńgimege tarttyq.
– Móldir Ǵabitqyzy, qai mátin túrlerimen jumys isteý siz úshin eń kúrdeli (mysaly: ǵylymi, kórkem, resmi mátinder)?
– Ózge tilden aýdarylǵan mátinmen jumys isteý qiyn. Kóbine tikelei aýdarylady nemese maǵynasy burmalanyp ketedi. Sóilemdi túsinbegen soń, tynys belgisin de qoia almaisyń. Sosyn, ǵylymi eńbektermen jumys isteý de birshama kúrdeli. Ǵylym tili birizdilikke túspegen. Mysaly: «ortan» degen sóz bar, eshqandai sóz tabyna jatpaidy. Jeke qoldanylmaidy, iaǵni qasyna sóz jazylyp, qoldanylady: ortan bel t.b. Biraq meditsinada «ortańǵy mi bóligi» degen termin bar, nege ekeni belgisiz, osy terminde ortanǵy dep emes, ortańǵy dep jazylyp ketken jáne ol tilimizge solai enip ketken. Sondyqtan ǵylymi eńbekti oqyǵanda osy termin kezdesse, «ortańǵy» dep jazýymyz kerek eken. Negizi, «ortanǵy mi bóligi» bolýy kerek.
– Til normalary men emle erejeleri jii ózgerip otyrady. Osy ózgeristerge qalai beiimdelesiz?
– Til normalary men emle erejesi ózgermeidi, árine, zertteýler negizinde til biliminiń ár salasyna jańa baǵyttar, jańa izdenister qosylýy múmkin. Jańa sózder qosylady. Ásirese qazaqshaǵa aýdarylmai, tikelei túpnusqa kúiinde tilimizge enetin sózderdiń qatary kóbeiip ketti. Mysaly, «brifing» degen sóz bar. Oǵan jalǵaýdy durys jalǵamaidy. Brifingte emes – brifingide, brifingtik emes – brifingilik bolýy kerek ereje boiynsha.
– Mátindi óńdeý kezinde jii kezdesetin qateler qandai?
– Eń jii kezdesetin qate – kalka: sotpen sheshilgen – sot sheshken, sútpen shai – sútti shai, kólikke otyrdym – kólikke mindim, saǵan kele jatyrmyn – saǵan bara jatyrmyn t.b. Tipti bular norma siiaqty qabyldanyp ketken, iaǵni eshkim durys sóilemei turmyn dep oilamaidy.
– Túzetýshi redaktsiia jasaǵanda qandai baǵdarlamalar men sózdikterdi paidalanasyz?
– Orfografiialyq sózdikti, R.Syzdyqtyń emle erejesine qatysty kitaptaryn paidalanmyn. Tildiń ózgerýi zańdylyq, sondyqtan tilge qatysty sońǵy kezde shyqqan kitaptarǵa da súiengen durys.
– Bir mátindi túzetý úshin ortasha eseppen qansha ýaqyt qajet?
– Mátindi óńdeý men korrektorlyq jumys eki bólek jasalýǵa tiis. Ekeýin qatar oryndaý múmkin emes. Burynnan kele jatqan norma bar. Bir kúnde 10 bet (bos oryndy eseptegende, 1 800 belgi 1 bet bolyp sanalady) óńdeýge bolady, al 25–35 bet mátinge korrektýra jasaýǵa bolady, biraq munyń barlyǵy oqylatyn eńbektiń kúrdeliligine bailanysty ózgerýi múmkin, iaǵni sózdik, ǵylymi eńbek siiaqty kitapty oqyǵanda nazar aýdaratyn usaq-túiek detaldar kóp bolady. Árine, ol baiaý jasalady.
– Kúndelikti jumysyńyzda jii kezdesetin qateler túri qandai?
– Kúndelikti jumysta sózdiń durys jazylýyna qatysty qateler kóp kezdesedi. Mysaly, beijai, túrli tústi, aina qatesiz, kóńil kúii degen sózder osylai jazylýy kerek, biraq kóbi defispen jazady. Sosyn, qazaq tiliniń erejesine sáikes, -og, -ýg-ge bitetin sózderge jalǵaý, jurnaq jińishke jalǵanýǵa tiis: pedagogtik, ekologter, okrýgi, psihologi, antrapologter t.s.s. Sondai-aq kóptik jalǵaýyn da beibereket jalǵaityn jaǵdai kóp. Mysaly, Olardyń júrekteri tarsyldady demei, Olardyń júregi tarsyldady desek, durys bolar edi, olar ómirlerin qidy – olar ómirin qidy t.b.
– Qazirgi mátinderdiń (gazet, sait, áleýmettik jeli) tildik deńgeiine qandai baǵa berer edińiz?
– Mynadai baǵa beremin dep aita almaimyn. Degenmen birizdilik joq. Baspadaǵy, redaktsiiadaǵy, saittardaǵy mátinderdi bir-birimen salystyrýǵa kelmeidi. Ásirese áleýmettik jelidegi mátindi oqýǵa shydamym jetpeidi. Bizde korrektorlar mektebi joq. Aldymen osyny qolǵa alǵan jón bolar edi. Estýimshe, jýrnalistika fakýltetinde pýnktýatsiiaǵa, saýatty jazýǵa qatysty pánder joq eken. Jazamyn degen adam eń birinshi osyny oqýy kerek emes pe?
– Áńgimeńizge raqmet!
Suqbattasqan
Aqbota Musabekqyzy
