فوتو: مٶلدٸر عابيتقىزىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان
بٷگٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوگرافيياسى دا, ورفوەپيياسى دا دۇرىس قولدانىلمايتىن جاعداي كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. تٸل نورمالارى مەن ەملە ەرەجەلەرٸ دە جيٸ بۇزىلادى. مەتٸنمەن جۇمىس ٸستەۋ دە بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸنە اينالىپ ٷلگەردٸ. بٸز وسى ورايدا فيلولوگ, رەداكتور-كوررەكتور, «اقپارات سالاسىنىڭ ٷزدٸگٸ» مٶلدٸر بيسەنباەۆانى از-كەم ەڭگٸمەگە تارتتىق.
– مٶلدٸر عابيتقىزى, قاي مەتٸن تٷرلەرٸمەن جۇمىس ٸستەۋ سٸز ٷشٸن ەڭ كٷردەلٸ (مىسالى: عىلىمي, كٶركەم, رەسمي مەتٸندەر)?
– ٶزگە تٸلدەن اۋدارىلعان مەتٸنمەن جۇمىس ٸستەۋ قيىن. كٶبٸنە تٸكەلەي اۋدارىلادى نەمەسە ماعىناسى بۇرمالانىپ كەتەدٸ. سٶيلەمدٸ تٷسٸنبەگەن سوڭ, تىنىس بەلگٸسٸن دە قويا المايسىڭ. سوسىن, عىلىمي ەڭبەكتەرمەن جۇمىس ٸستەۋ دە بٸرشاما كٷردەلٸ. عىلىم تٸلٸ بٸرٸزدٸلٸككە تٷسپەگەن. مىسالى: «ورتان» دەگەن سٶز بار, ەشقانداي سٶز تابىنا جاتپايدى. جەكە قولدانىلمايدى, ياعني قاسىنا سٶز جازىلىپ, قولدانىلادى: ورتان بەل ت.ب. بٸراق مەديتسينادا «ورتاڭعى مي بٶلٸگٸ» دەگەن تەرمين بار, نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, وسى تەرميندە ورتانعى دەپ ەمەس, ورتاڭعى دەپ جازىلىپ كەتكەن جەنە ول تٸلٸمٸزگە سولاي ەنٸپ كەتكەن. سوندىقتان عىلىمي ەڭبەكتٸ وقىعاندا وسى تەرمين كەزدەسسە, «ورتاڭعى» دەپ جازۋىمىز كەرەك ەكەن. نەگٸزٸ, «ورتانعى مي بٶلٸگٸ» بولۋى كەرەك.
– تٸل نورمالارى مەن ەملە ەرەجەلەرٸ جيٸ ٶزگەرٸپ وتىرادى. وسى ٶزگەرٸستەرگە قالاي بەيٸمدەلەسٸز?
– تٸل نورمالارى مەن ەملە ەرەجەسٸ ٶزگەرمەيدٸ, ەرينە, زەرتتەۋلەر نەگٸزٸندە تٸل بٸلٸمٸنٸڭ ەر سالاسىنا جاڭا باعىتتار, جاڭا ٸزدەنٸستەر قوسىلۋى مٷمكٸن. جاڭا سٶزدەر قوسىلادى. ەسٸرەسە قازاقشاعا اۋدارىلماي, تٸكەلەي تٷپنۇسقا كٷيٸندە تٸلٸمٸزگە ەنەتٸن سٶزدەردٸڭ قاتارى كٶبەيٸپ كەتتٸ. مىسالى, «بريفينگ» دەگەن سٶز بار. وعان جالعاۋدى دۇرىس جالعامايدى. بريفينگتە ەمەس – بريفينگٸدە, بريفينگتٸك ەمەس – بريفينگٸلٸك بولۋى كەرەك ەرەجە بويىنشا.
– مەتٸندٸ ٶڭدەۋ كەزٸندە جيٸ كەزدەسەتٸن قاتەلەر قانداي?
– ەڭ جيٸ كەزدەسەتٸن قاتە – كالكا: سوتپەن شەشٸلگەن – سوت شەشكەن, سٷتپەن شاي – سٷتتٸ شاي, كٶلٸككە وتىردىم – كٶلٸككە مٸندٸم, ساعان كەلە جاتىرمىن – ساعان بارا جاتىرمىن ت.ب. تٸپتٸ بۇلار نورما سيياقتى قابىلدانىپ كەتكەن, ياعني ەشكٸم دۇرىس سٶيلەمەي تۇرمىن دەپ ويلامايدى.
– تٷزەتۋشٸ رەداكتسييا جاساعاندا قانداي باعدارلامالار مەن سٶزدٸكتەردٸ پايدالاناسىز?
– ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتٸ, ر.سىزدىقتىڭ ەملە ەرەجەسٸنە قاتىستى كٸتاپتارىن پايدالانمىن. تٸلدٸڭ ٶزگەرۋٸ زاڭدىلىق, سوندىقتان تٸلگە قاتىستى سوڭعى كەزدە شىققان كٸتاپتارعا دا سٷيەنگەن دۇرىس.
– بٸر مەتٸندٸ تٷزەتۋ ٷشٸن ورتاشا ەسەپپەن قانشا ۋاقىت قاجەت?
– مەتٸندٸ ٶڭدەۋ مەن كوررەكتورلىق جۇمىس ەكٸ بٶلەك جاسالۋعا تيٸس. ەكەۋٸن قاتار ورىنداۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇرىننان كەلە جاتقان نورما بار. بٸر كٷندە 10 بەت (بوس ورىندى ەسەپتەگەندە, 1 800 بەلگٸ 1 بەت بولىپ سانالادى) ٶڭدەۋگە بولادى, ال 25–35 بەت مەتٸنگە كوررەكتۋرا جاساۋعا بولادى, بٸراق مۇنىڭ بارلىعى وقىلاتىن ەڭبەكتٸڭ كٷردەلٸلٸگٸنە بايلانىستى ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن, ياعني سٶزدٸك, عىلىمي ەڭبەك سيياقتى كٸتاپتى وقىعاندا نازار اۋداراتىن ۇساق-تٷيەك دەتالدار كٶپ بولادى. ەرينە, ول باياۋ جاسالادى.
– كٷندەلٸكتٸ جۇمىسىڭىزدا جيٸ كەزدەسەتٸن قاتەلەر تٷرٸ قانداي?
– كٷندەلٸكتٸ جۇمىستا سٶزدٸڭ دۇرىس جازىلۋىنا قاتىستى قاتەلەر كٶپ كەزدەسەدٸ. مىسالى, بەيجاي, تٷرلٸ تٷستٸ, اينا قاتەسٸز, كٶڭٸل كٷيٸ دەگەن سٶزدەر وسىلاي جازىلۋى كەرەك, بٸراق كٶبٸ دەفيسپەن جازادى. سوسىن, قازاق تٸلٸنٸڭ ەرەجەسٸنە سەيكەس, -وگ, -ۋگ-گە بٸتەتٸن سٶزدەرگە جالعاۋ, جۇرناق جٸڭٸشكە جالعانۋعا تيٸس: پەداگوگتٸك, ەكولوگتەر, وكرۋگٸ, پسيحولوگٸ, انتراپولوگتەر ت.س.س. سونداي-اق كٶپتٸك جالعاۋىن دا بەيبەرەكەت جالعايتىن جاعداي كٶپ. مىسالى, ولاردىڭ جٷرەكتەرٸ تارسىلدادى دەمەي, ولاردىڭ جٷرەگٸ تارسىلدادى دەسەك, دۇرىس بولار ەدٸ, ولار ٶمٸرلەرٸن قيدى – ولار ٶمٸرٸن قيدى ت.ب.
– قازٸرگٸ مەتٸندەردٸڭ (گازەت, سايت, ەلەۋمەتتٸك جەلٸ) تٸلدٸك دەڭگەيٸنە قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز?
– مىناداي باعا بەرەمٸن دەپ ايتا المايمىن. دەگەنمەن بٸرٸزدٸلٸك جوق. باسپاداعى, رەداكتسيياداعى, سايتتارداعى مەتٸندەردٸ بٸر-بٸرٸمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ. ەسٸرەسە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ مەتٸندٸ وقۋعا شىدامىم جەتپەيدٸ. بٸزدە كوررەكتورلار مەكتەبٸ جوق. الدىمەن وسىنى قولعا العان جٶن بولار ەدٸ. ەستۋٸمشە, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸندە پۋنكتۋاتسيياعا, ساۋاتتى جازۋعا قاتىستى پەندەر جوق ەكەن. جازامىن دەگەن ادام ەڭ بٸرٸنشٸ وسىنى وقۋى كەرەك ەمەس پە?
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇقباتتاسقان
اقبوتا مۇسابەكقىزى
