Nazgúl Qojabekova 1982 jyly Almaty qalasynda dúniege kelgen. M. Dýlatov atyndaǵy №136 qazaq orta mektebin, ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń filologiia fakýltetin «Ádebi shyǵarmashylyq» mamandyǵy boiynsha támamdaǵan. Filologiia magistri. Baspa isi, derekti filmder shyǵarý salasynda jumys istegen. 2011 jyldan beri Interniýs qyzmetkeri. Telebaǵdarlama, onlain-resýrstar ári veb-jobalar redaktory, mediatrener.
– Nazgúl, sen kópten beri áleýmettik jeli betinde qazirgi qazaq saittarynyń taqyrypty durys qoia bilmeitindigimen qatar saýatsyzdyqtaryn da betterine qatty basyp aityp, synap júrsiń. Jalpy, bizge osy saýatsyzdyq náýbeti qaidan keldi dep oilaisyń? Onyń túp saldary neden shyqty? Saýattylyq degenniń ne ekenin jeke túsindire ketseń de artyq bolmas edi?
– Betine basyp degennen shyǵady ǵoi. «Qate tergish» degen jaqsy at emes bolyp ketti ǵoi qazir. Qate kórsem, ony bireýdiń betine basý emes, ózgeler olai jazbasyn degen maqsatpen aitamyn ǵoi. Áitpese, sol jýrnalisterdiń kóbin tanymaimyn da. Tanityndaryma da, jaqsy aralasyp júrgenderime de aitamyn. Kóp jurt muny «tiisý» dep qabyldaidy. Tiisý emes, jurtta nem bar. Tek, ishiń ashidy da...
Qazirgi tańdaǵy saýatsyzdyqtyń sebebi bireý ǵana – jurt ne mektepte, ne joǵary oqý ornynda qazaq tili men qazaq ádebietin oqymaǵan. Ómirinde úsh kitap oqyǵan adam jýrnalist bolyp júrgen jaǵdailar bar. Iá, bálkim ol shyndyqty shyryldatyp aitatyn myqty jýrnalist shyǵar. Biraq, oqyrman eń aldymen zagty, sosyn lidti, sosyn baryp maqalany oqidy. Zag (taqyryp ataýy) – sýret bolýy kerek. Maqala mazmunynyń jarty júgin arqalap turady. Al «Dárethana depýtattyń jaǵasyn ustatty» degende qandai sýretti kórse, oqyrman maqaladan da sondai sýretti izdeidi.
Saýattylyq – intýitiv deńgeide bolýy tiis dep oilaimyn. Saýattylyq degen oqyp, jaza alatyn adamnyń bárine tán dúnie bolýy tiis. Eń aldymen, sol tilde oilai alatyn adamnyń qasieti. Saýatsyz jazatyn adam oiyn júielei alatynyna senbeimin. Jalǵaý men shylaýdy «shatYstyratyn» adam ne týraly jazyp otyrǵanyn ózi túsinbeitin shyǵar dep te oilaimyn. Defis pen tireniń ornyn aýystyryp qoia beretin adam qazaq tilin biledi degenge de senbeimin. Bul eki kategoriia jai mysal ǵana, biraq kórneki mysal. Bular jazýdaǵy asa mańyzdy kategoriialar, sózdiń, sóilemniń maǵynasyn múlde basqa jaqqa buryp jiberetin kategoriialar. Al jýrnalist osy kategoriialardy biriniń ornyna birin, retsiz qoldanýy múlde bolmaityn tirlik.
Men til mamany emespin. Diplomymda qazaq tiline qatysty sóz joq. Ádebiet oqytýshysy, ádebi qyzmetkermin. Ýniversitette qazaq tili orys toptarynda qalai júrse, bizdiń bólimde de sonsha saǵat júrdi. QF bólimderi oqyǵan baǵdarlamanyń úshten birimen shyqtyq. Tek, kýrstastar chatyna kirgen kezde, sol QF bóliminde alty jyl oqyǵandardyń shynymen oqyǵanyna kúmándanyp qalamyn... Soǵan qaraǵanda, qazaq tilin qalai, qansha oqyǵanyń da mańyzdy emes-aý deimin. Saýattylyq qanda ne bar, ne joq. Men de keremet saýatty emespin ǵoi. Qatelesetin kezderim de bolady. Sol úshin, ózimdi bir til saqshysy sezinbeimin, tek aiǵailap turǵan qate kórsem, shydai almai ketemin.
- Synnan keiin sait basshylary bolsyn, jekelegen jýrnalister bolsyn, saǵan jeke shyǵyp qatelikterin túzeimiz degenderi boldy ma?
- Joq. Olai dep moiyndap, «seniki durys» deitindei men kimmin? «Jekeme aitsań bolar edi ǵoi» dep renjitinder bar. Sonda, «oibý, qatelesippin ǵoi, túzei salaiyn» dep moiyndaýdyń ornyna, qaidaǵy bir Qojabekova qatesin tapqanyna nalityndar kóbirek. Qateni kórsetip jazǵan postyma kelip ózimdi mazaqtap kúlip ketetinder bar. «Jurttyń bárinen aqyldysyń ba ne?» dese, biri «Osy-aq bále boldy ǵoi» deitinder de bar. Meniń de maqalalarymda qate kóp. Ony artynan oqyp ózim kóremin, erinbesem – túzeimin. Sonda, «osyny eshkim kórmegen be? Kórse nege betime baspaǵan? Nege ózime kórsetpegen» dep oilaimyn.
Únemi ár jazǵanyn maǵan kórsetip, «qatesi bolsa aityńyzshy» dep otyratyn bir jýrnalist bar. Keide onyń jazǵandaryn ádeiilep oqýǵa ýaqyt bolmai ketedi, kózime tússe, aityp-aityp beremin, birden túzetedi. Men arnaiy internet aralap otyryp qate termeimin ǵoi. FB lentasyn aqtaryp otyrǵanda kózime «ottai basylatyn» qateler bolady, ásirese maqala taqyrybynda. Sony jaza salyp, ótip kete beremin. Zag qate bolsa, maqalany oqýǵa da qorqamyn, qatesin taldap ketemin be dep. Keide, men qatesin kórsetip jazǵan zagtyń avtory sol meniń postymdy kórgenin bilemin, tek úndemeidi. Kelisetin, kelispeitinin bildirmeidi. Sonda oilaimyn, sol adam kelse, óziniki durys bolsa – dáleldese, durys emes bolsa – moiyndasa, dialog bolsa, jaqsy bolmas pa edi? Bir grammatika sabaǵy bolar edi. Maǵan eregesip, ernin jymqyryp otyra bergennen kimge paida, men jamanatty bolǵannan basqa?
– Múmkindigiń bolsa «Saýatty jýrnalister ýniversiteti» degen uiym quryp nemese sertifikat beretin kýrs ashar ma ediń? Álde bul biraz aǵa-apa jýrnalisterdiń shamyna tiip ketedi dep oilaisyń ba?
– Aǵa-apa jýrnalisterdiń shamyna nege tiiýi kerek? Ondai kýrs ashýdy oilamappyn, basqasha ideia, jospar bar edi, nantabardyń astynda qalyp ketip jatyr. Basqa bireý ashyp, oqytam dese – marhabat. Tek, shynymen saýatty jýrnalist istesinshi sony. Áitpese, óz qolymen bir de bir mýltimedialyq material jasap kórmegender mýltimediadan trening ótkizip júrgeni siiaqty, saýatsyz jýrnalister saýatty jýrnalist bolýdy úirete bastasa – quryǵanymyz. Al eger men ondai sharýa bastasam, aǵa-apalardyń kómegine júginer edim. Jalǵyz shyryldaǵannan ne ońady? Tek, ol kýrsqa tyńdaýshy kelmei qala ma dep qorqamyn. Sertifikat bermes edim. Saýatty jazý degen mór basyp bekitiletin nárse emes qoi.
Resýrs úsh ret qatarynan qoqys berse, demek – «pomoika» degen sóz.
- Qazir jýrnalistika gazet, telearna, radio ǵana emes, mýltimedialyq Internet-jýrnalistikaǵa da áldeqashan aiaq basty. Árqaisysynyń óz aýditoriiasy bar. Medianaryqta siz ben biz siiaqty oqyrman aqparattyń kóptiginen sansyramas úshin eń birinshi neni eskerýi kerek dep oilaisyń?
- Medianaryq demekshi, qazir jýrnalistika men medianyń arajigin ajyrata almai ketip baramyz. Media bar, sol medianyń ishinde jýrnalistika bar. Mediada bári bar – oiyn-saýyq baǵdarlamań da, jarnamań da, kontsert, serialyń da. Jýrnalistika – bólek. Mediada júrgen adamnyń bárin jýrnalist deimiz de, odan jýrnalistiń qasietterin talap ete bastaimyz. Ol durys emes. Mediadaǵy kontenttiń bári jýrnalistik material emes. Ásirese, onlain mediada. Mysaly, qai saitty alsań da – media. Tek, ishindegisi – jýrnalistika emes. Meniki durys emes shyǵar, tek, men biletin jýrnalistikada jýrnalistiń eń basty qasieti – analitikalyq oilaý qabileti. Ol joq jerde, sen «mediishiksiń», jýrnalist emessiń. «Boldy» dep jazý ońai, ol – media, al sonyń neden bolǵanyn jáne artynan ne bolýy múmkin ekenin saraptap, oqiǵany sońyna deiin qadaǵalap, túiinin qoiyp jazý – jýrnalistika. Sondyqtan, keide ánshiler jýrnalisterdiń nanyn tartyp jep otyr degenderdi túsinbeimin. Ánshi eshqashan jýrnalist bola almaidy. Al telejúrgizýshi – jýrnalist emes. Ánshiler saraptamalyq baǵdarlamanyń tizginin ustamaidy ǵoi. Óletin jerin ózderi de biletin shyǵar. Al, «razvlekalovka» - jýrnalistika emes. Aýditoriia – eń aldymen tutynýshy. Kontentti tutynýshy. Tutynýshy talǵamy – tutynýshynyń problemasy. Árkim óz ómirlik tájiribesine, qajetine, bilimi men bagajyna qarai aqparat tutynady, keregin alady. Bul jerde mediamen qatar, aýditoriianyń da jaýapkershiligi bar ekenin eskerý kerek. Áitse de, «oqyrman ózine keregin ekshep alady ǵoi» degen ustanym da durys emes. Oqyrman – qoqys aqtaryp otyrýǵa mindetti emes. Resýrs úsh ret qatarynan qoqys berse, demek – pomoika degen sóz.
– Búgingi qoǵamdaǵy (qazaqtildi, orystildi bolsyn) jýrnalistikanyń on jyldan keiin qalai bolatynyna boljam aityp kórshi...
- Keler jyly qandai bolatynyn da aita almaimyn. Shynyn aitsam, jýrnalistikada eshqandai jańalyq jasamaimyz. Jalpy, biz – tehnologiialardy tutynýshy ǵanamyz. Mediadaǵy revoliýtsiianyń bári batysta jasalyp jatyr. Bizge tek sonyń elesi bálenbai jyldan keiin ǵana keledi. Onda da, bizdiń jaǵdaiǵa ikemdelgeni keledi. Mysaly, ótkende, Tramp pen Klintonnyń sózjarysyn sol jaqtaǵy media qalai taratty, qalai saraptama jasady! Jiligin shaǵyp, aýditoriiaǵa maiyn berip, ol maidy qalai jeý kerek ekenine deiin kórsetip berdi. Onyń bári tehnologiia. Sol jaqtaǵy medianyń jumysy, olardyń daiyndyǵy. Al endi bizge dál sol tehnologiia kele me? Kelmeidi. Óitkeni, bizde ondai sózjarystar bolmaidy. Endeshe, nemenege kerek? Biz sol, áleýmettik jelilerdegi sýretter men videodan «jańalyq» jasap, otyra beremiz. Áitse de, bir úmitim bar. Bir jyldan keiin be, on jyldan keiin be, redaktsiiadan shyǵyp jumys isteitin qazaq jýrnalisteri kóbeiedi degen úmitim bar.
On jyldan keiin qazaq jýrnalistikasynda salalyq jýrnalistika jaqsy damyǵanyn elestetemin. Mýzyka, óner, sport, mádeniet, ekonomika, bilim salasy týraly jaza alatyn, árqaisysynda bilimi bar, terminologiiasy men apparatyn, material ázirleý tehnologiiasyn meńgergen jýrnalister kóbeiedi dep sengim keledi. Mýltimedia úshin mýltimedia emes, shyn máninde mýltimedia keledi dep senemin. Eki san jazylǵan sýretter emes, naǵyz infografika jasala bastaidy dep senemin.
– Óne boiy eleń etkizetin taqyryptardy qýalap, sensatsiia jáne reitingten túspeý úshin jýrnalister neni eskerip, neni bilýi shart?
- Meni jýrnalistika týraly saraptap oi aita alatyn ekspert dep baǵalaǵanyńa rahmet. Tek, men shetinen qadaǵalap júrgen adam retinde ǵana aitaiynshy. Jalpy, jýrnalist neni eskerýi, neni bilýi kerek degendi óz basym aita almaimyn. Dál qazir men «Jýrnalist óz betimen meńgere alatyn daǵdylar» degen materialdy aýdaryp jatyrmyn (newreporter.org/kz) saity úshin. Sonda, qazirgi tańda jýrnalist óz betimen meńgere alatyn, joq, meńgerýi tiis mashyqtar men daǵdylar arasynda mobail jýrnalistika, aqparatty agregatsiialaý, vizýaldaý atalady. Munyń bári – analitikalyq oilaý men saýattylyqqa qosa júretin bonýstar. Ózin jýrnalist ataityndardyń bir kemshiligi – taqyrypty qýalamaidy, taqyryp qaidan shyǵady dep kútip otyrady. Infopovod kútedi. Sosyn, sony shar siiaqty qylyp úrleidi de, aýzyn býmai jibere salady. Ol barady da «pshshshshsh» dep, jeli bitkenshe bólmeni ainalyp ushyp júrip-júrip, aqyry bos qapshyq siiaqty jerge túsedi. Myqty bolsań – túspeitin etip jiber. Sharyńdy toltyr, onyń aýzyn myqtap bý, sóit te, ol ary-beri ótken adamdardyń janyna ózi ushyp baratyndai etip jiber. Júrsin qalyqtap. Taqyryp tolyq igerilgende ǵana solai bolady. Shyn aitaiyn ba? Sońǵy jyldary bir máseleni sońǵy núktesine deiin qadaǵalaǵan jýrnalistik material kórgen joqpyn. Bári – «pshsh». Jeli shyǵyp ketedi, ol shardy tipti jerden alyp, qaitadan úrleýge de erinedi. Ol úshin oryndyǵynan turý kerek qoi....
- Elimizdiń ár óńirine baryp, túrli taqyrypta seminar, treningter ótip júrgenińdi bilemiz. Táýelsizdik alǵaly árbir izdenetin jýrnalister qaýymy neshe túrli seminar, t.b. qatysyp, kem degende sandyǵyna bes-altydan sertifikattar jiyp aldy. Aitshy, jalpy sertifikat úlestirýden azamattyq jýrnalistika damydy ma? Onyń kórinisterin baspasóz bolsyn, telearna bolsyn baiqadyń ba?
– Endi, bárin aita almaimyn ǵoi. Qur sertifikat úlestirýdiń eshkimge paidasy joq. Ol tek qarjy igerý, oryssha aitqanda IBD – imitatsiia býrnoi deiatelnosti. Bul kezeńnen de ótermiz. Sertifikatty alýyn adam alady ǵoi. Tek, ol treningte úirengenin qolymen istemese – odan ne paida. «Pýstyshka» treningterdi aitpaǵanda, shynymen myqty trenerlerdiń aldynan shyǵyp, sertifikatyn áinekke salyp tusyna ilip qoiyp, sol jerde aitylǵan dúnieni erteńine umytyp qalsa – ol da IBD. Qatystym esep. Azamattyq jýrnalistikanyń ósý kezeńi Ashattyń treningteri tusynda boldy ǵoi. Qazir endi sol Ashattan oqyp shyqqandar ózderi trener bolyp júr. Tek, bireýdiń prezentatsiiasyn alyp, sonymen «trening» ótkizetinder dáýiri júrip turǵanda, damý týraly aita qoiý qiyn shyǵar. Shyn aitsa, taza azamattyq jýrnalistikanyń damýy dál qazir haos túrinde, berekesiz júrip jatyr. Ákimdikter «blogerlerge» arqa súiep barady. Al aqsha aralasqan jerde «azamattyq» jýrnalistika bolatyny belgili ǵoi.
– Kóbine seminar, trening t.b. bolsyn shetelden mamandar shaqyrylyp jatady. Al bizdiń qazaqstandyq jýrnalister sheteldik áriptesterdiń shaqyrtýymen ózge memlekettiń baspasóz ókilderine dáris oqypty degendi jii esti bermeimiz. Ondai mysaldar bar ma?
– Ondaidy men de estimeppin.
– Oqyrmanǵa qyzyqty, tanymdyq maqalalardyń unaityny jasyryn emes. Jýrnalister úsh tildi meńgerýi shart pa álde kásibi izdenimpaz bolýy jetkilikti me? Óziń taqyrypty izdenýde qupiia bolmasa qandai amaldar qoldanasyń?
– Qazaqstanda jýrnalist kem degende eki tildi meńgermese bolmaidy. «Tek qazaq tilin bilemin» degendi maqtanysh kóretin de, sonysyn alǵa tartyp, ózine jaǵdai jasalýyn talap etetin de áriptesterimdi túsinbeimin. Qazaq tilin jetik bilýiń – aqparatty jetkizý úshin kerek. Al ol aqparatty qabyldaý úshin sol aqparattyń tilin bilýiń kerek qoi. Qansha attandasaq ta, orys tili bar, áli qansha ýaqyt bar bolady. «Oryssha túsinbeimin» dep qarap otyrsań – ózińe qiyn. Al aǵylshyn tili, joǵaryda aittym ǵoi, batystyń tehnologiialaryn meńgerý úshin kerek. Aǵylshynsha biletin jýrnalister neǵurlym kóp bolsa, sol tehnologiialardy soǵurlym erterek ákeler edik, soǵurlym kóbirek ákeler edik, ar jaǵynan qarap tursań – sannan sapa shyǵar edi. Men óz betimmen eshteńe jazbaimyn, tapsyryspen nemese redaktsiia tapsyrmasymen jazamyn. Túrli is-sharalarǵa arnaiy baryp materialdar ázirleimin de, tapsyrys berýshige ótkizemin. Sóitip júrip, ózim taqyryp tańdap, sony qaýzaýlap jazýǵa ýaqytym joq. Al ana jazylǵan materialdarym óz atymmen de jariialanbaidy. Ózimdi jýrnalist atamaitynym sodan.
«Taqyryp daǵdarysy» degen ótirik
- Bizde «qazir jýrnalistik zertteý joq» degendi ekiniń biri aita alady. Al máseleni basqasha qarastyryp kórsek, dál qazirgi sen, men jáne ózge de áriptes jýrnalisterdiń problemasy nede dep oilaisyń? Jýrnalistika «taqyryp daǵdarysynda» turǵany ras pa?
- Joǵaryda aitqandarymdy qorytatyn suraq boldy bul. Qazirgi jýrnalistikanyń basty problemasy – aiǵai bar, attan bar, biraq, adam joq. Keiipker joq. Joq demeiinshi. AZ. Adam týraly jazǵymyz kelmeidi. Adamdy zerttegimiz kelmeidi. Meniń problemam nede ekenin aitsam – aǵyspen ketip baramyn. Keide, bir taqyrypty, problemany, oqiǵany kórip, «nege osyny jýrnalister bylai da bylai jazbaidy?» dep oilaimyn. Jazsa ǵoi deimin. Ózim jazǵym keledi, biraq, meniń jumysym basqa. Bul syltaý emes shyǵar, áitse de...
Al «taqyryp daǵdarysy» degen ótirik. Taqyryp daǵdarysy joq. Kóterem, qazam, jazam degen jýrnaliske taqyryp tabylady ǵoi. Onyń sebebi basqada. Táýelsizdik daǵdarysy dese bolar. Mysaly, ministrge kompromat shyqty ǵoi keshe. Saittar sony jyldam kóshirip jariialap jiberdi. Alaida, bir-ekeýi ǵana máseleni túbine jetkizedi. Kóbi sol videomen shekteledi de, basqa áriptesteri ne jazar eken dep ańdyp otyryp, sony kóshirip taǵy jariialai qoiady. Al sol qyzben kezdesip, qansha jýrnalist ózi sóilesedi dep oilaisyń? Dál osyny oqyp «myrs» etip kúlgenińdi elestetip otyrmyn. Al shyn qazam degen adamǵa, ministrdi qurdymǵa jiberetin kompromat tabylady. Onyń artynda qanshama áleýmettik másele ashylady. Bir sapaly zertteýdiń artynan bálenbai attan-material jazylar edi. «Baiǵus qazaq qyzy» dep egiletinderge bir jylǵa jeter jumys tabylar edi. «Kóz ashqysh» jýrnalistikanyń da biraz shabylyp qalýyna múmkindik bolar edi. Tek, ol adamnyń – shyn máninde máseleni zerttegisi kelgen adamnyń (ondai adam tabylsa) aýzyn der kezinde jaýyp úlgeredi ǵoi... daǵdarys osynda. Sóitip, kóshirgish saittarǵa azyq bolar material jazylmaidy. Bir aptadan keiin ana qyz da, ministr de umytylady.
- Aldaǵy maqsatyń, qandai josparyń bary týraly bile ketsek.
– Qazir men Interniýstiń «Ortalyq Aziiadaǵy qorshaǵan orta jáne tabiǵi resýrstar máselelerin tiimdi jariialaýǵa arnalǵan media» degen jobasynda trener bolyp jumys istep júrmin. Negizgi qyzmetim osy. Sondyqtan, aldaǵy bir jyldyń jospary da, maqsaty da osy jobamen tikelei bailanysty. Ekologiia taqyrybyn jaqsy jazatyn jýrnalister jelisin qalyptastyrýǵa umtylamyz. Osy salada trenerlik qyzmet atqarý úshin ózim ekologiia salasyn «shaǵatyn» jýrnaliske ainalýym kerek. Sondyqtan, aldaǵy bir jyl ekologiia men mýltimedia salasyn zertteýmen, osy saladaǵy jańa dúnielerdi úirenýmen ótetin shyǵar. Ary qarai taǵy kóre jatarmyz.
– Suhbat bergenińe rahmet!
Áńgimelesken: Jansaia SYDYQBAI
.jpg)
