Singapýrlyq uly reformator Li Kýan Iu óziniń «Úshinshi álemnen birinshi álemge. Singapýr tarihy» degen eńbeginde úi salaiyn nemese qozǵaltqyshty jóndeiin deseń kitaptan qaraýǵa bolatynyn, al memleket qurý týraly kitap joqtyń qasy dep jazady.
Qazaqstan atty jańa memleketti qurǵan kezde de eshqandai da oqý quralynyń bolmaǵany belgili. Búgingi elimiz qol jetkizgen tabystar Nursultan Nazarbaevtyń esimimen bailanysty ekeni sózsiz. Alpaýyt Keńester Odaǵynyń kóleńkesinde qurylǵan jańa memleketti basqarýda Nazarbaevtyń naqty strategiiasy boldy ma?Bolsa, ol ony qalai ázirledi?
Alǵashqy strategiia
1991 jylǵy 16 jeltoqsanda egemendik alǵannan keiin Qazaqstan óziniń resmi saiasi baǵyty retinde reformalardy jariialady. Osy sátten bastap elde keńestik úlgidegi saiasi júieden demokratiialyq printsipterge negizdelgen jańa júiege birtindep kóshýdi júzege asyrý bastaldy. Biz «alǵa jyljý» bastaǵan kezde bizdi qorshaǵan faktorlardyń kópshiligi qolaisyz boldy. El júieli áleýmettik-ekonomikalyq daǵdarysty bastan keshirdi, sonyń saldarynan ónerkásipte quldyraý, giperinfliatsiia oryn aldy. Ekonomikalyq formatsiiany aýystyrý halyqtyń ómir súrý deńgeiiniń kúrt tómendeýine ákeldi. Bul rette, saiasi reformalardy júzege asyrýdyń alǵysharttarynyń biri naryqtyq ekonomikanyń jurnaǵy da bolǵan joq.
Táýelsizdik alýmen birge kóptegen problemamen betpe-bet kelgen burynǵy keńestik jas respýblikalar strategiia oilastyrýǵa erte ekenine, aldymen kúndelikti tirshilik qamyn jeńe bilý qajettigine nazar aýdarady. Al olarǵa qarama-qarsy kózqaras ustana otyryp, negizinen kúndelikti máselelerdi shuǵyl sheshýmen ainalyssa da, 1992 jyldyń basynda N.Nazarbaev «Qazaqstannyń táýelsiz memleket retinde qalyptasýy men damýy» atty baǵdarlama daiyndaýǵa kirisedi. Baǵdarlamany ázirleýge ártúrli mamandar tartylyp, táýelsiz memlekettiń alǵashqy strategiiasy 1992 jyldyń 16 mamyrynda jariialandy. Bul qujat Qazaqstannyń josparly ekonomikadan naryqtyq qatynastarǵa kóshetinin kórsetti. Sol kezdegi Joǵarǵy Keńestegi strategiiany talqylaý boiynsha pikirtalastar óte qyzý boldy. Qazaqstan Respýblikasynyń alǵashqy damý strategiiasy keńestik ideologiia kúiregen aimaqta qurylǵan qaterli vakýým jaǵdaiynda jasalǵanyn aita ketýge tiistimiz. Basqa respýblikalardyń turǵyndary siiaqty, qazaqstandyqtar da abdyrap, toryǵýǵa tústi, jańa baǵdarlar men idealdardy ańsaý oryn aldy. Olardyń usaq, bir sáttik paidaǵa den qoiyp, eldiń bolashaǵy men ómirdegi óz ornyn joǵaltýyna jol berýge bolmaityn edi.
Jasy 50-den jańa asqan, ambitsiiasy kúshti Nazarbaev 1994 jyly astanany aýystyrý týraly sol kezeń úshin «aqylǵa syimaityn» ideia usyndy. Jan basymen qaiǵy bolyp otyrǵan el úshin bul «qiiali» ideia boldy. Sol kezeńdegi depýttardyń qarsylyǵyn túsinýge bolatyn edi. Qazirgi kún belesinen sol kezderge kóz tastaityn bolsaq, rýblge táýeldi ekonomika, memlekettik biýdjeti qańyrap bos turǵan, óndirisi quldyrǵan, arqa súietin armiiasy qurylmaǵan, zańdary qabyldanbaǵan, basqa ult ókilderi óz tarihi otandaryna kóz tigip, qyr qazaǵy qalaǵa bet buryp, aýyl qańyrap bos qalǵan alasapyran zaman bolǵan eken. Qazir árine bul ideianyń qanshalyqty qajet bolǵanyn túsinemiz. Al ol kezde bul ideiany qabyldaý óte qiynǵa soqty.
Qazaqstandy álem elderi moiyndai bastady, óz armiiamyzdy qurdyq, derbes valiýta, konstitýtsiiamyz jáne memlekettik nyshandarymyz da qabyldandy. Bul kezeńde júrgizilgen saiasi reformalardyń logikasyna kóz tastaityn bolsaq, is júzinde parlamenttik respýblikadan kúshti prezidenttik respýblikaǵa ainalǵan kezeń boldy. Árine, synaýshylar bul kezeńde N.Nazarbaev sýperprezidenttik basqarý júiesine qol jetkizdi dep aitady. Degenmen de sol kezeńdegi qarqyndy reformalardy júrgizý úshin prezidenttik basqarý nysanynyń kúsheitilýi óte qajet boldy. Osy reformalardyń arqasynda kezek kúttirmeitin memlekettik basqarý sharalary oryndaldy.
1995 jyly jańa Konstitýtsiia jobasy jasalyp, 30 tamyzynda jalpyhalyqtyq referendýmda halyqtyń 90 protsentke jýyǵy ony maquldap daýys berdi. Osylaisha memlekettik qurylys senimdi saiasi-quqyqtyq negizge ie boldy. Konstitýtsiiaǵa sáikes, táýelsiz Qazaqstan demokratiiashyl, zaiyrly, ýnitarly, áleýmettik-quqyqtyq memleket, prezidenttik respýblika dep jariialandy. Prezident ishki jáne syrtqy saiasattyń negizgi baǵyttaryn naqtylaityn eń joǵary laýazymdy tulǵaǵa ainalyp, joǵary zań shyǵarýshy organ - Senat jáne Májilisten turatyn jańa kásibi parlament quryldy.
1992 jylǵy strategiia el úshin asa qaterli áleýmettik stsenariige qarsy mańyzdy tetik boldy. Jas memlekettiń jańa saiasi baǵytyn alǵash qalyptastyrǵan 1992 jylǵy strategiia odan keiingi jyldardaǵy memlekettik qurylystyń irgetasyna ainaldy. Sol qujatta kórsetilgen kóptegen strategiialyq baǵyttar, odan keiingi ekonomika men saiasattaǵy turaqtylyq pen betburystar júzege asqan kezeńde, tolyq máninde damytyldy. Bul alǵashqy strategiiany «jan saqtaý» strategiiasy dep baǵalaýymyzǵa bolady.
«Es jinaý» strategiiasy
1997 jyly Nursultan Nazarbaev Aqmola qalasynda ótken Qazaqstan halqy Assambleiasynyń sessiia synda sóilegen sózimnde el damýynyń aldaǵy jiyrma-otyz jylǵa arnalǵan baǵdarlamasyn qurýǵa tapsyrma berdi. 1997 jyldyń 10 qazanynda «Qazaqstan-2030: barsha qazaqstandyqtardyń ósip-órkendeýi, qaýipsizdigi jáne ál-aýqatynyń artýy» atty baǵdarlamalyq qoǵam strategiiany úlken úmitpen kútti. Bul ýaqytta álem ekonomikalyq damý jolynda úlken sekiris jasaǵan «aziialyq jolbarystar» – Ońtústik Koreia, Taivan, Singapýr, Malaiziianyń tabystaryna qairan qalyp jatqan edi. Osy elderdiń tabystary jigerin qairaǵan Elbasy qazaqy uǵymǵa sáikes, Qazaqstandy - aspantaýlardyń qarly shyńdaryn mekendeitin tekti jáne kieli taý barysyna balady.
«Qazaqstan-2030» strategiiasynyń basty maqsaty – halqynyń ál-aýqaty jaqsy, yntymaǵy myqty, saiasi turaqtylyǵy myǵym táýelsiz memleket qurý bolatyn. Jańa strategiia qoǵamǵa, bizneske dem berdi, sondai-aq álemdik naryq sát saiyn qubylyp turǵan kezde memlekettik sektordyń óz baǵyt-baǵdaryn aiqyndaýyna járdemdesip, daǵdarysqa qarsy tiimdi quralǵa ainaldy. 2030 strategiiasynda uzaq merzimge josparlanǵan jeti negizgi baǵyt bólip kórsetildi. Olar: ulttyq qaýipsizdik; ishki saiasi turaqtylyq pen qoǵamnyń tutastyǵy; qazirgi naryqtyq qaǵidalarǵa sáikes shetel investitsiialarynyń joǵary qarqyny jáne ishki qorlardyń kómegimen ekonomikany odan ári kóterý; densaýlyq, bilim berý men qazaqstandyqtardyń ál-aýqaty; infraqurylym, ásirese kólik jáne bailanys; kásibi memleketti nyǵaitý boldy.
Sol kezderde kúndelikti máselelerdi jahandyq maqsattardy eskere otyryp sheshý qajet edi, osylaisha taktika strategiiamen berik bailanysta boldy. «Qazaqstan-2030» strategiiasynda halyqqa damýdyń tyń, ozyq úlgisin usynyldy. Eldiń alys keleshegine bastar aldyn ala boljanǵan, keń, aiqyn joldyń kókjiegi ashyldy. Bul – únemi álemdik damýdyń sońynan erip otyratyn eski súrleý-soqpaqtan batyl túrde bas tartyp, tyńnan jol salý edi. Qazaqstan burynǵy KSRO-nyń jańa táýelsiz memleketteri arasynda birinshi bolyp asa aýqymdy strategiialyq josparlaýǵa kiristi. Táýelsizdik alǵan elderdiń kópshiligi tek birneshe jyl ótken soń ǵana osyndai uzaq merzimdi baǵdarlamanyń qajettigin túsinip, bizdiń úlgige oiysty.
1997 jyldyń 20 qazanynda N.Nazarbaev «Aqmola qalasyn Qazaqstan Respýblikasynyń astanasy dep jariialaý týraly» qaýlyǵa qol qoidy. Bul qaýly «Qazaqstan-2030» Joldaýyn jariia etkennen keiin týra 10 kún ótken soń qabyldandy. Osy qaýlyǵa sáikes, Aqmola 1997 jyldyń 10 jeltoqsanynan bastap respýblika astanasy boldy. 8 qarasha kúni qalaǵa Qazaqstannyń memlekettik simvoldarynyń etalondary: Memlekettik tý, Eltańba jáne Prezident bairaǵy saltanatty túrde ákelindi. Kóp uzamai-aq jańa astanaǵa zaman talabyna sai jańasha oilaityn, uiymdasyp, tez, janyn salyp jumys istei alatyn bilikti mamandar jedeldetip kele bastady. Elordany kóshirý jańa memleketimizdiń ómir jolyndaǵy mańyzdy beles bolǵanyn aitýymyz qajet. Qazaqstannyń jańa ákimshilik jáne saiasi ortalyǵynyń qurylysy búkil qoǵamnyń, ekonomika men qoǵamnyń barlyq salalarynyń damýyna jaǵymdy áser etti.
Elbasy strategiialyq kýrsty qabyldanǵannan keiin 10 jyldan keiin ony iske asyrýdyń negizgi qorytyndysyn shyǵarǵan kezde: «... Biz úshinshi álemniń memleketi bolýdan bas tarttyq... halyqaralyq áriptestermen syndarly qatynastar; saiasi jáne áleýmettik-ekonomikalyq turaqtylyqqa negizdelgen aimaqtyq kóshbasshyǵa ainaldyq» degen eken. Bul strategiia Qazaqsatnnyń álemdegi básekege qabiletti 50 ekonomikanyń qataryna qosylý maqsatyna qol jetkizýge múmkindik berdi. Reformalar tezdedi, memlekettik bilik nyǵaiyp, halyqaralyq yntymaqtastyq jandandy. Memleket «es jinap», aldyna jańa maqsattar qoia aldy.
«Qalyptasqan memlekettiń jańa strategiiasy»
Ár dáýirdiń ózine tán strategiiasy bolady. Elbasy 2012 jylǵy 14 jeltoqsanda jariialanǵan «Qazaqstan-2050» ctrategiiasy. Qalyptasqan memlekettiń jańa strategiiasy» ulttyq tarihymyzdaǵy jańa dáýirdiń qaqpasyn ashty. Joldaýdyń negizgi qaǵidaty: «Qazaqstan endi – qalyptasqan memleket». Qalyptasqan memleket qana aldaǵy kóptegen onjyldyqtarǵa baǵyttalǵan jáne tipti tutas ǵasyrdy qamtityn strategiiany júzege asyrýǵa qabiletti. «Myqty memleket – kúnkóris saiasatymen emes, josparlaý saiasatymen, uzaq merzimdi damýmen jáne ekonomikalyq ósýmen ainalysady» – ctrategiiada aitylǵan bul sózder onyń alǵyshartyn dál aiǵaqtaidy.
Elbasy elimizdi budan ári damytýdyń jeti basym baǵytyn anyqtap berdi: 1. Ekonomikalyq saiasat – paida tabý, investitsiialar men básekege qabilettilikten qaitarym alý printsipine negizdelgen jalpyǵa ortaq pragmatizm. 2. Kásipkerlikti – ulttyq ekonomikanyń jetekshi kúshin jan-jaqty qoldaý. 3. Áleýmettik saiasattyń jańa qaǵidattary – áleýmettik kepildikter jáne jeke jaýapkershilik. 4. Bilim jáne kásibilik – zamanaýi bilim berý, kadrlardy daiarlaý men qaita daiarlaýdyń negizgi baǵdary. 5. Memlekettilikti nyǵaitý jáne demokratiiany damytý. 6. Dáiekti syrtqy saiasat – ulttyq múddelerdi ilgeriletý men aimaqtyq jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaitý. 7. Jańa qazaqstandyq patriotizm – bizdiń kópultty jáne kópkonfessiialy qoǵamymyz tabysynyń negizi.
N.Nazarbaev usynǵan «Qazaqstan-2050» strategiiasynyń ereksheligi – damý máselelerin teńgerimdi jáne júieli túrde qarastyrady. Onyń negizgi ekonomikalyq, áleýmettik, saiasi, dúnietanymdyq bólikteri ózara bailanysty ári ózara sabaqtas, al bizdiń elimizdiń odan ári órkendeýin osy jeti basymdyqtyń tutastyǵy qamtamasyz etedi. «Qazaqstan-2050» strategiiasynyń negizinde barlyǵyn qamtityn pragmatizm qaǵidaty jatqandyqtan, ekonomikany jáne basqarýdy qosa alǵanda, barlyq sheshimder ekonomikalyq maqsatqa jáne uzaq merzimdi múddelerge sáikestik turǵysynan qabyldanýy tiis.
Berekeli eńbek qoǵamyna negizdelgen, myqty ekonomikanyń negizinde álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna kirýge baǵyttalǵan bul strategiia Qazaqstannyń ekonomikalyq, saiasi jáne qoǵamdyq salalardyń ózara júieli jańǵyrýyn iske qosty. Osy úderistiń quramdas bóligi memlekettik basqarý apparatyn jańǵyrtýǵa, azamattyq jáne quqyqtyq institýttardyń jumysyn jetildirýge, ekonomikany odan ári indýstriialandyrýǵa baǵyttalǵan Bes institýtsionaldyq reforma men "100 naqty qadam" Ult jospary boldy.
Jalpy kez kelgen strategiianyń tabystylyǵynyń ólshemi - onyń is júzinde júzege asýy. Nursultan Nazarbaev usynǵan ár strategiia zaman talabynan týyndaǵan qajetti qujattar boldy. Ár strategiia jańa bir modernizatsiianyń negizine ainaldy. «Qazaqstan-2050» stragiiasynyń oryndalýy barlyq qoǵamnyń mobilizatsiiasyn qajet etedi. Bul sharalardy oryndaý naýqanshyldyqty emes, júieli jumysty talap etedi. Osy strategiianyń oryndalýynan bizdiń bolashaǵymyz bailanysty bolmaq.
Eldos Jýmagýlov, politolog
.jpeg)