سينگاپۋرلىق ۇلى رەفورماتور لي كۋان يۋ ٶزٸنٸڭ «ٷشٸنشٸ ەلەمنەن بٸرٸنشٸ ەلەمگە. سينگاپۋر تاريحى» دەگەن ەڭبەگٸندە ٷي سالايىن نەمەسە قوزعالتقىشتى جٶندەيٸن دەسەڭ كٸتاپتان قاراۋعا بولاتىنىن, ال مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى كٸتاپ جوقتىڭ قاسى دەپ جازادى.
قازاقستان اتتى جاڭا مەملەكەتتٸ قۇرعان كەزدە دە ەشقانداي دا وقۋ قۇرالىنىڭ بولماعانى بەلگٸلٸ. بٷگٸنگٸ ەلٸمٸز قول جەتكٸزگەن تابىستار نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسٸمٸمەن بايلانىستى ەكەنٸ سٶزسٸز. الپاۋىت كەڭەستەر وداعىنىڭ كٶلەڭكەسٸندە قۇرىلعان جاڭا مەملەكەتتٸ باسقارۋدا نازارباەۆتىڭ ناقتى ستراتەگيياسى بولدى ما?بولسا, ول ونى قالاي ەزٸرلەدٸ?
العاشقى ستراتەگييا
1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا ەگەمەندٸك العاننان كەيٸن قازاقستان ٶزٸنٸڭ رەسمي ساياسي باعىتى رەتٸندە رەفورمالاردى جارييالادى. وسى سەتتەن باستاپ ەلدە كەڭەستٸك ٷلگٸدەگٸ ساياسي جٷيەدەن دەموكراتييالىق پرينتسيپتەرگە نەگٸزدەلگەن جاڭا جٷيەگە بٸرتٸندەپ كٶشۋدٸ جٷزەگە اسىرۋ باستالدى. بٸز «العا جىلجۋ» باستاعان كەزدە بٸزدٸ قورشاعان فاكتورلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قولايسىز بولدى. ەل جٷيەلٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق داعدارىستى باستان كەشٸردٸ, سونىڭ سالدارىنان ٶنەركەسٸپتە قۇلدىراۋ, گيپەرينفلياتسييا ورىن الدى. ەكونوميكالىق فورماتسييانى اۋىستىرۋ حالىقتىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸنٸڭ كٷرت تٶمەندەۋٸنە ەكەلدٸ. بۇل رەتتە, ساياسي رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋدىڭ العىشارتتارىنىڭ بٸرٸ نارىقتىق ەكونوميكانىڭ جۇرناعى دا بولعان جوق.
تەۋەلسٸزدٸك الۋمەن بٸرگە كٶپتەگەن پروبلەمامەن بەتپە-بەت كەلگەن بۇرىنعى كەڭەستٸك جاس رەسپۋبليكالار ستراتەگييا ويلاستىرۋعا ەرتە ەكەنٸنە, الدىمەن كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸك قامىن جەڭە بٸلۋ قاجەتتٸگٸنە نازار اۋدارادى. ال ولارعا قاراما-قارسى كٶزقاراس ۇستانا وتىرىپ, نەگٸزٸنەن كٷندەلٸكتٸ مەسەلەلەردٸ شۇعىل شەشۋمەن اينالىسسا دا, 1992 جىلدىڭ باسىندا ن.نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸز مەملەكەت رەتٸندە قالىپتاسۋى مەن دامۋى» اتتى باعدارلاما دايىنداۋعا كٸرٸسەدٸ. باعدارلامانى ەزٸرلەۋگە ەرتٷرلٸ ماماندار تارتىلىپ, تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸڭ العاشقى ستراتەگيياسى 1992 جىلدىڭ 16 مامىرىندا جارييالاندى. بۇل قۇجات قازاقستاننىڭ جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق قاتىناستارعا كٶشەتٸنٸن كٶرسەتتٸ. سول كەزدەگٸ جوعارعى كەڭەستەگٸ ستراتەگييانى تالقىلاۋ بويىنشا پٸكٸرتالاستار ٶتە قىزۋ بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ العاشقى دامۋ ستراتەگيياسى كەڭەستٸك يدەولوگييا كٷيرەگەن ايماقتا قۇرىلعان قاتەرلٸ ۆاكۋۋم جاعدايىندا جاسالعانىن ايتا كەتۋگە تيٸستٸمٸز. باسقا رەسپۋبليكالاردىڭ تۇرعىندارى سيياقتى, قازاقستاندىقتار دا ابدىراپ, تورىعۋعا تٷستٸ, جاڭا باعدارلار مەن يدەالداردى اڭساۋ ورىن الدى. ولاردىڭ ۇساق, بٸر سەتتٸك پايداعا دەن قويىپ, ەلدٸڭ بولاشاعى مەن ٶمٸردەگٸ ٶز ورنىن جوعالتۋىنا جول بەرۋگە بولمايتىن ەدٸ.
جاسى 50-دەن جاڭا اسقان, امبيتسيياسى كٷشتٸ نازارباەۆ 1994 جىلى استانانى اۋىستىرۋ تۋرالى سول كەزەڭ ٷشٸن «اقىلعا سىيمايتىن» يدەيا ۇسىندى. جان باسىمەن قايعى بولىپ وتىرعان ەل ٷشٸن بۇل «قييالي» يدەيا بولدى. سول كەزەڭدەگٸ دەپۋتتاردىڭ قارسىلىعىن تٷسٸنۋگە بولاتىن ەدٸ. قازٸرگٸ كٷن بەلەسٸنەن سول كەزدەرگە كٶز تاستايتىن بولساق, رۋبلگە تەۋەلدٸ ەكونوميكا, مەملەكەتتٸك بيۋدجەتٸ قاڭىراپ بوس تۇرعان, ٶندٸرٸسٸ قۇلدىرعان, ارقا سٷيەتٸن ارميياسى قۇرىلماعان, زاڭدارى قابىلدانباعان, باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸ ٶز تاريحي وتاندارىنا كٶز تٸگٸپ, قىر قازاعى قالاعا بەت بۇرىپ, اۋىل قاڭىراپ بوس قالعان الاساپىران زامان بولعان ەكەن. قازٸر ەرينە بۇل يدەيانىڭ قانشالىقتى قاجەت بولعانىن تٷسٸنەمٸز. ال ول كەزدە بۇل يدەيانى قابىلداۋ ٶتە قيىنعا سوقتى.
قازاقستاندى ەلەم ەلدەرٸ مويىنداي باستادى, ٶز ارمييامىزدى قۇردىق, دەربەس ۆاليۋتا, كونستيتۋتسييامىز جەنە مەملەكەتتٸك نىشاندارىمىز دا قابىلداندى. بۇل كەزەڭدە جٷرگٸزٸلگەن ساياسي رەفورمالاردىڭ لوگيكاسىنا كٶز تاستايتىن بولساق, ٸس جٷزٸندە پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكادان كٷشتٸ پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكاعا اينالعان كەزەڭ بولدى. ەرينە, سىناۋشىلار بۇل كەزەڭدە ن.نازارباەۆ سۋپەرپرەزيدەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنە قول جەتكٸزدٸ دەپ ايتادى. دەگەنمەن دە سول كەزەڭدەگٸ قارقىندى رەفورمالاردى جٷرگٸزۋ ٷشٸن پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ نىسانىنىڭ كٷشەيتٸلۋٸ ٶتە قاجەت بولدى. وسى رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن مەملەكەتتٸك باسقارۋ شارالارى ورىندالدى.
1995 جىلى جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسى جاسالىپ, 30 تامىزىندا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا حالىقتىڭ 90 پروتسەنتكە جۋىعى ونى ماقۇلداپ داۋىس بەردٸ. وسىلايشا مەملەكەتتٸك قۇرىلىس سەنٸمدٸ ساياسي-قۇقىقتىق نەگٸزگە يە بولدى. كونستيتۋتسيياعا سەيكەس, تەۋەلسٸز قازاقستان دەموكراتيياشىل, زايىرلى, ۋنيتارلى, ەلەۋمەتتٸك-قۇقىقتىق مەملەكەت, پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكا دەپ جارييالاندى. پرەزيدەنت ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن ناقتىلايتىن ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعاعا اينالىپ, جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگان - سەنات جەنە مەجٸلٸستەن تۇراتىن جاڭا كەسٸبي پارلامەنت قۇرىلدى.
1992 جىلعى ستراتەگييا ەل ٷشٸن اسا قاتەرلٸ ەلەۋمەتتٸك ستسەنارييگە قارسى ماڭىزدى تەتٸك بولدى. جاس مەملەكەتتٸڭ جاڭا ساياسي باعىتىن العاش قالىپتاستىرعان 1992 جىلعى ستراتەگييا ودان كەيٸنگٸ جىلدارداعى مەملەكەتتٸك قۇرىلىستىڭ ٸرگەتاسىنا اينالدى. سول قۇجاتتا كٶرسەتٸلگەن كٶپتەگەن ستراتەگييالىق باعىتتار, ودان كەيٸنگٸ ەكونوميكا مەن ساياساتتاعى تۇراقتىلىق پەن بەتبۇرىستار جٷزەگە اسقان كەزەڭدە, تولىق مەنٸندە دامىتىلدى. بۇل العاشقى ستراتەگييانى «جان ساقتاۋ» ستراتەگيياسى دەپ باعالاۋىمىزعا بولادى.
«ەس جيناۋ» ستراتەگيياسى
1997 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقمولا قالاسىندا ٶتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسييا سىندا سٶيلەگەن سٶزٸمندە ەل دامۋىنىڭ الداعى جيىرما-وتىز جىلعا ارنالعان باعدارلاماسىن قۇرۋعا تاپسىرما بەردٸ. 1997 جىلدىڭ 10 قازانىندا «قازاقستان-2030: بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸ, قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەنە ەل-اۋقاتىنىڭ ارتۋى» اتتى باعدارلامالىق قوعام ستراتەگييانى ٷلكەن ٷمٸتپەن كٷتتٸ. بۇل ۋاقىتتا ەلەم ەكونوميكالىق دامۋ جولىندا ٷلكەن سەكٸرٸس جاساعان «ازييالىق جولبارىستار» – وڭتٷستٸك كورەيا, تايۆان, سينگاپۋر, مالايزييانىڭ تابىستارىنا قايران قالىپ جاتقان ەدٸ. وسى ەلدەردٸڭ تابىستارى جٸگەرٸن قايراعان ەلباسى قازاقى ۇعىمعا سەيكەس, قازاقستاندى - اسپانتاۋلاردىڭ قارلى شىڭدارىن مەكەندەيتٸن تەكتٸ جەنە كيەلٸ تاۋ بارىسىنا بالادى.
«قازاقستان-2030» ستراتەگيياسىنىڭ باستى ماقساتى – حالقىنىڭ ەل-اۋقاتى جاقسى, ىنتىماعى مىقتى, ساياسي تۇراقتىلىعى مىعىم تەۋەلسٸز مەملەكەت قۇرۋ بولاتىن. جاڭا ستراتەگييا قوعامعا, بيزنەسكە دەم بەردٸ, سونداي-اق ەلەمدٸك نارىق سەت سايىن قۇبىلىپ تۇرعان كەزدە مەملەكەتتٸك سەكتوردىڭ ٶز باعىت-باعدارىن ايقىنداۋىنا جەردەمدەسٸپ, داعدارىسقا قارسى تيٸمدٸ قۇرالعا اينالدى. 2030 ستراتەگيياسىندا ۇزاق مەرزٸمگە جوسپارلانعان جەتٸ نەگٸزگٸ باعىت بٶلٸپ كٶرسەتٸلدٸ. ولار: ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك; ٸشكٸ ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامنىڭ تۇتاستىعى; قازٸرگٸ نارىقتىق قاعيدالارعا سەيكەس شەتەل ينۆەستيتسييالارىنىڭ جوعارى قارقىنى جەنە ٸشكٸ قورلاردىڭ كٶمەگٸمەن ەكونوميكانى ودان ەرٸ كٶتەرۋ; دەنساۋلىق, بٸلٸم بەرۋ مەن قازاقستاندىقتاردىڭ ەل-اۋقاتى; ينفراقۇرىلىم, ەسٸرەسە كٶلٸك جەنە بايلانىس; كەسٸبي مەملەكەتتٸ نىعايتۋ بولدى.
سول كەزدەردە كٷندەلٸكتٸ مەسەلەلەردٸ جاھاندىق ماقساتتاردى ەسكەرە وتىرىپ شەشۋ قاجەت ەدٸ, وسىلايشا تاكتيكا ستراتەگييامەن بەرٸك بايلانىستا بولدى. «قازاقستان-2030» ستراتەگيياسىندا حالىققا دامۋدىڭ تىڭ, وزىق ٷلگٸسٸن ۇسىنىلدى. ەلدٸڭ الىس كەلەشەگٸنە باستار الدىن الا بولجانعان, كەڭ, ايقىن جولدىڭ كٶكجيەگٸ اشىلدى. بۇل – ٷنەمٸ ەلەمدٸك دامۋدىڭ سوڭىنان ەرٸپ وتىراتىن ەسكٸ سٷرلەۋ-سوقپاقتان باتىل تٷردە باس تارتىپ, تىڭنان جول سالۋ ەدٸ. قازاقستان بۇرىنعى كسرو-نىڭ جاڭا تەۋەلسٸز مەملەكەتتەرٸ اراسىندا بٸرٸنشٸ بولىپ اسا اۋقىمدى ستراتەگييالىق جوسپارلاۋعا كٸرٸستٸ. تەۋەلسٸزدٸك العان ەلدەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ تەك بٸرنەشە جىل ٶتكەن سوڭ عانا وسىنداي ۇزاق مەرزٸمدٸ باعدارلامانىڭ قاجەتتٸگٸن تٷسٸنٸپ, بٸزدٸڭ ٷلگٸگە ويىستى.
1997 جىلدىڭ 20 قازانىندا ن.نازارباەۆ «اقمولا قالاسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى دەپ جارييالاۋ تۋرالى» قاۋلىعا قول قويدى. بۇل قاۋلى «قازاقستان-2030» جولداۋىن جارييا ەتكەننەن كەيٸن تۋرا 10 كٷن ٶتكەن سوڭ قابىلداندى. وسى قاۋلىعا سەيكەس, اقمولا 1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىنان باستاپ رەسپۋبليكا استاناسى بولدى. 8 قاراشا كٷنٸ قالاعا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك سيمۆولدارىنىڭ ەتالوندارى: مەملەكەتتٸك تۋ, ەلتاڭبا جەنە پرەزيدەنت بايراعى سالتاناتتى تٷردە ەكەلٸندٸ. كٶپ ۇزاماي-اق جاڭا استاناعا زامان تالابىنا ساي جاڭاشا ويلايتىن, ۇيىمداسىپ, تەز, جانىن سالىپ جۇمىس ٸستەي الاتىن بٸلٸكتٸ ماماندار جەدەلدەتٸپ كەلە باستادى. ەلوردانى كٶشٸرۋ جاڭا مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٶمٸر جولىنداعى ماڭىزدى بەلەس بولعانىن ايتۋىمىز قاجەت. قازاقستاننىڭ جاڭا ەكٸمشٸلٸك جەنە ساياسي ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى بٷكٸل قوعامنىڭ, ەكونوميكا مەن قوعامنىڭ بارلىق سالالارىنىڭ دامۋىنا جاعىمدى ەسەر ەتتٸ.
ەلباسى ستراتەگييالىق كۋرستى قابىلدانعاننان كەيٸن 10 جىلدان كەيٸن ونى ٸسكە اسىرۋدىڭ نەگٸزگٸ قورىتىندىسىن شىعارعان كەزدە: «... بٸز ٷشٸنشٸ ەلەمنٸڭ مەملەكەتٸ بولۋدان باس تارتتىق... حالىقارالىق ەرٸپتەستەرمەن سىندارلى قاتىناستار; ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا نەگٸزدەلگەن ايماقتىق كٶشباسشىعا اينالدىق» دەگەن ەكەن. بۇل ستراتەگييا قازاقساتننىڭ ەلەمدەگٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ 50 ەكونوميكانىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتىنا قول جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. رەفورمالار تەزدەدٸ, مەملەكەتتٸك بيلٸك نىعايىپ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جانداندى. مەملەكەت «ەس جيناپ», الدىنا جاڭا ماقساتتار قويا الدى.
«قالىپتاسقان مەملەكەتتٸڭ جاڭا ستراتەگيياسى»
ەر دەۋٸردٸڭ ٶزٸنە تەن ستراتەگيياسى بولادى. ەلباسى 2012 جىلعى 14 جەلتوقساندا جارييالانعان «قازاقستان-2050» cتراتەگيياسى. قالىپتاسقان مەملەكەتتٸڭ جاڭا ستراتەگيياسى» ۇلتتىق تاريحىمىزداعى جاڭا دەۋٸردٸڭ قاقپاسىن اشتى. جولداۋدىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتى: «قازاقستان ەندٸ – قالىپتاسقان مەملەكەت». قالىپتاسقان مەملەكەت قانا الداعى كٶپتەگەن ونجىلدىقتارعا باعىتتالعان جەنە تٸپتٸ تۇتاس عاسىردى قامتيتىن ستراتەگييانى جٷزەگە اسىرۋعا قابٸلەتتٸ. «مىقتى مەملەكەت – كٷنكٶرٸس ساياساتىمەن ەمەس, جوسپارلاۋ ساياساتىمەن, ۇزاق مەرزٸمدٸ دامۋمەن جەنە ەكونوميكالىق ٶسۋمەن اينالىسادى» – cتراتەگييادا ايتىلعان بۇل سٶزدەر ونىڭ العىشارتىن دەل ايعاقتايدى.
ەلباسى ەلٸمٸزدٸ بۇدان ەرٸ دامىتۋدىڭ جەتٸ باسىم باعىتىن انىقتاپ بەردٸ: 1. ەكونوميكالىق ساياسات – پايدا تابۋ, ينۆەستيتسييالار مەن بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸكتەن قايتارىم الۋ پرينتسيپٸنە نەگٸزدەلگەن جالپىعا ورتاق پراگماتيزم. 2. كەسٸپكەرلٸكتٸ – ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ جەتەكشٸ كٷشٸن جان-جاقتى قولداۋ. 3. ەلەۋمەتتٸك ساياساتتىڭ جاڭا قاعيداتتارى – ەلەۋمەتتٸك كەپٸلدٸكتەر جەنە جەكە جاۋاپكەرشٸلٸك. 4. بٸلٸم جەنە كەسٸبيلٸك – زاماناۋي بٸلٸم بەرۋ, كادرلاردى دايارلاۋ مەن قايتا دايارلاۋدىڭ نەگٸزگٸ باعدارى. 5. مەملەكەتتٸلٸكتٸ نىعايتۋ جەنە دەموكراتييانى دامىتۋ. 6. دەيەكتٸ سىرتقى ساياسات – ۇلتتىق مٷددەلەردٸ ٸلگەرٸلەتۋ مەن ايماقتىق جەنە جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ. 7. جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم – بٸزدٸڭ كٶپۇلتتى جەنە كٶپكونفەسسييالى قوعامىمىز تابىسىنىڭ نەگٸزٸ.
ن.نازارباەۆ ۇسىنعان «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ – دامۋ مەسەلەلەرٸن تەڭگەرٸمدٸ جەنە جٷيەلٸ تٷردە قاراستىرادى. ونىڭ نەگٸزگٸ ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, ساياسي, دٷنيەتانىمدىق بٶلٸكتەرٸ ٶزارا بايلانىستى ەرٸ ٶزارا ساباقتاس, ال بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ ودان ەرٸ ٶركەندەۋٸن وسى جەتٸ باسىمدىقتىڭ تۇتاستىعى قامتاماسىز ەتەدٸ. «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىنىڭ نەگٸزٸندە بارلىعىن قامتيتىن پراگماتيزم قاعيداتى جاتقاندىقتان, ەكونوميكانى جەنە باسقارۋدى قوسا العاندا, بارلىق شەشٸمدەر ەكونوميكالىق ماقساتقا جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ مٷددەلەرگە سەيكەستٸك تۇرعىسىنان قابىلدانۋى تيٸس.
بەرەكەلٸ ەڭبەك قوعامىنا نەگٸزدەلگەن, مىقتى ەكونوميكانىڭ نەگٸزٸندە ەلەمنٸڭ ەڭ دامىعان 30 ەلٸنٸڭ قاتارىنا كٸرۋگە باعىتتالعان بۇل ستراتەگييا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي جەنە قوعامدىق سالالاردىڭ ٶزارا جٷيەلٸ جاڭعىرۋىن ٸسكە قوستى. وسى ٷدەرٸستٸڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋ اپپاراتىن جاڭعىرتۋعا, ازاماتتىق جەنە قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسىن جەتٸلدٸرۋگە, ەكونوميكانى ودان ەرٸ يندۋسترييالاندىرۋعا باعىتتالعان بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورما مەن "100 ناقتى قادام" ۇلت جوسپارى بولدى.
جالپى كەز كەلگەن ستراتەگييانىڭ تابىستىلىعىنىڭ ٶلشەمٸ - ونىڭ ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسۋى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان ەر ستراتەگييا زامان تالابىنان تۋىنداعان قاجەتتٸ قۇجاتتار بولدى. ەر ستراتەگييا جاڭا بٸر مودەرنيزاتسييانىڭ نەگٸزٸنە اينالدى. «قازاقستان-2050» ستراگيياسىنىڭ ورىندالۋى بارلىق قوعامنىڭ موبيليزاتسيياسىن قاجەت ەتەدٸ. بۇل شارالاردى ورىنداۋ ناۋقانشىلدىقتى ەمەس, جٷيەلٸ جۇمىستى تالاپ ەتەدٸ. وسى ستراتەگييانىڭ ورىندالۋىنان بٸزدٸڭ بولاشاعىمىز بايلانىستى بولماق.
ەلدوس جۋماگۋلوۆ, پوليتولوگ
.jpeg)