Nazarbaevtyń BUU-da sóilegen sózi (tolyq mátin)

Qurmetti Keńes músheleri!

Hanymdar men myrzalar!

Sizdermen osy taqyryptyq brifingte júzdeskenime qýanyshtymyn.

Biz Qazaqstannyń Birikken Ulttar Uiymy Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp sailanýyn jáne búgingi tóraǵalyq qyzmetimizdi álemdik qoǵamdastyqtyń elimizge jáne onyń beibitshil saiasatyna degen senimi dep bilemiz.

Biz bul mártebeli qyzmettegi Ortalyq Aziianyń birinshi memleketi bolyp otyrmyz. Osyǵan orai Dúniejúzilik uiymnyń bul mańyzdy organyndaǵy óńir halyqtarynyń «únine» ainaldyq.

Qazaqstannyń Birikken Ulttar Uiymy Qaýipsizdik Keńesindegi qyzmetiniń birinshi jyly ótti.

Biz Keńestiń kún tártibindegi ózekti máselelerdi sheshýge qatysý barysynda barynsha belsendi, konstrýktivti jáne ádil bolýǵa tyrystyq.

Aýǵanstan/«Taliban», ILIM/DAISh, «ál-Kaida» jáne Somali/Eritreia jónindegi komitetterdi basqara otyryp, olardyń jemisti qyzmet etýine óz úlesimizdi qosyp kelemiz.

Keńestiń barlyq múshe-memleketterine berik yntymaqtastyǵy úshin rizashylyǵymdy bildiremin.

Qurmetti hanymdar men myrzalar!

Búgingi jiyn – Qazaqstannyń Birikken Ulttar Uiymy Qaýipsizdik Keńesiniń tóraǵalyǵy barysyndaǵy negizgi shara. Ol jahandyq kún tártibindegi eń ózekti taqyryptardyń birine arnalyp otyr.

Beibitshilik pen qaýipsizdikke qol jetkizý jolyndaǵy senim sharalary shielenistiń aldyn alý jáne mańyzdy jahandyq problemalardy sheshý kezinde negizgi ról atqarady.

Men Birikken Ulttar Uiymy Bas Assambleiasynyń 47-shi sessiiasynyń minberinen Aziiadaǵy qaýipsizdik jáne senim sharalary jónindegi óńirlik qurylym qurý týraly usynys aitqan bolatynmyn.

Tynymsyz diplomatiialyq jumystyń nátijesinde bul mehanizmdi qurýǵa qol jetkizildi.

Búginde Aziiadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary keńesi óńirdegi 26 memleketti biriktirip, tabysty jumys isteýde.

Mine, shirek ǵasyrdan keiin taǵy da Birikken Ulttar Uiymynda Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retinde Qazaqstannyń atynan sóilep turmyn.

Alaida, jekelegen elder arasynda da, jahandyq deńgeide de ózara senimdi arttyrý máselesiniń áli de kúrdeli ekenin  jáne onyń kúnnen-kúnge ózekti bola túskenin aitýǵa májbúrmin.

Senim sharalary jahandyq qaýipsizdikti qoldaýdyń, búkil planeta kóleminde beibitshilikti nyǵaitýdyń asa mańyzdy elementi retinde kún tártibinen túspeýge tiis.

Nelikten?

Birinshiden, senim sharalary búkil adamzatqa jańa joiqyn soǵys qateri tóngen HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda jappai joiylý qaýpiniń aldyn alý kezinde ózin-ózi aqtady.

Birikken Ulttar Uiymynyń Jarǵysynda «Bizdiń basty mindetimiz – keler urpaqty soǵys órtinen qutqarý» dep jazylǵan.

Birikken Ulttar Uiymy júiesindegi shirek ǵasyr ishinde meniń elim qarqyndy damý jolynan ótti.

Dúnie júzindegi eń iri Semei iadrolyq poligonyn jaýyp, iadrolyq arsenal boiynsha álemdegi tórtinshi elden qarýdy taratpaý jónindegi jahandyq qozǵalystyń kóshbasshyna  ainaldyq.

Iadrolyq qarý men iadrolyq derjava mártebesinen bas tartý bizdiń sanaly ári shynaiy tańdaýymyz boldy. Bul Qazaqstannyń barsha halqy qoldap, álemdik qoǵamdastyq laiyqty baǵasyn bergen erikti qadamy edi.

Búginde elimiz iadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy barlyq irgeli halyqaralyq kelisimderdiń qatysýshysy bolyp otyr.

Biz iadrolyq qarýy joq memleket retindegi mártebemizdi zańdy túrde bekittik.

Ekinshiden, ózara senim jaǵdaiy halyqaralyq yntymaqtastyqtyń jańa modelin qalyptastyrýǵa septigin tigizedi.

MAGATE-niń tómen baiytylǵan ýran bankiniń ashylýy – osy yntymaqtastyqtyń jarqyn mysaly ári onyń júzege asýynyń kórinisi.

Qazaqstan iadrolyq qarýdy taratpaý rejimin nyǵaitýǵa osylaisha kezekti úles qosty.

Úshinshiden, Qazaqstannyń iadrolyq qarýsyz joly ózge elderge úlgi ári tájiribe turǵysynan kómek bolar edi.

Biz táýelsiz el bolyp, memlekettigimizdi nyǵaittyq jáne iadrolyq qarýdan bas tarttyq. Sol arqyly halyqaralyq bedelimizdi arttyryp, iadrolyq derjavalardan shabýyl jasamaý kepildigin aldyq.

Osy rette, Soltústik Koreia basshylyǵyn bizdiń jolymyzben júrýge shaqyramyz.

Tórtinshiden, ǵylymi-tehnologiialyq progrestiń qazirgi múmkindikteri jáne jahandanýdyń shynaiy bolmysy jappai qyryp-joiatyn qarýdy taratpaý mindetin adamzattyń aman saqtalyp qalý máselesine ainaldyryp otyr.

Jappai qyryp-joiatyn qarýy bar elderdiń kóbeiýi iadrolyq, himiialyq, biologiialyq jáne radiologiialyq qarýdyń destrýktivti kúshterdiń qolyna túsý qaýpin týdyrady.

Iadrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi búgingi quqyqtyq baza HH ǵasyr sońynda «iadrolyq derjavalar klýbynyń» keńeiýine tosqaýyl bola almady.

Iadrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa negizdelgen asa mańyzdy taratpaý rejimin nyǵaitý úshin tereń mentaldi ózgerister men kópjaqty jańa saiasi sheshimder qajet dep oilaimyn.

Iadrolyq qarýdy taratpaý salasyndaǵy senimdi nyǵaita túsý úshin mynadai sharalar atqarýdy usynamyn.

Birinshi. Iadrolyq qarýdy taratpaý týraly sharttan shyǵý protsesin qiyndatý qajet dep sanaimyn.

Korei Halyq Demokratiialyq Respýblikasynyń áreketi iadrolyq qarýdy ielensem degen ambitsiiasy bar basqa elderdi osyndai qadamǵa itermeleýi múmkin.

Iadrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa kúmán keltirmei, Birikken Ulttar Uiymy Qaýipsizdik Keńesiniń arnaiy rezoliýtsiiasyn ázirleý múmkindigin qarastyrýdy usynamyn. Bul qujat Shartty buzatyn elder úshin osynyń naqty saldaryn, sonyń ishinde sanktsiia sharalary men májbúrleý sharalaryn aiqyndaityn bolady.

Ekinshi. Jappai qyryp-joiatyn qarýdy iemdenýge jáne taratýǵa qatysty qatań shara qoldanýdyń naqty jumys isteitin mehanizmin ázirleý kerek. Mundai kópjaqty kelisimderdi Birikken Ulttar Uiymy Qaýipsizdik Keńesiniń jekelegen rezoliýtsiialarymen bekitý qajet.

Jappai qyryp-joiatyn qarýdy iemdený nietine jol bermeýdiń basty sharasy retinde iadrolyq derjavalardyń kepildigin zań júzinde mindetteitin júieni damytý qajet dep sanaimyn. Bul atom qarýyn ielenýden erikti túrde bas tartqan jáne iadrolyq qarýy joq memleketter úshin kerek.  

Úshinshi. Jahandyq qaýipsizdik júiesin jańǵyrtý protsesiniń sátti nemese sátsiz bolýy álemdik qoǵamdastyqtyń militaristik anahronizmdi eńserý qabiletine tikelei bailanysty.

Esh maǵynasy joq ári arandatýshylyq týǵyzatyn áskeri bloktarǵa bólinýdi ótkenniń úlesine qaldyrý kerek. Dál osy tusta memleketter arasyndaǵy senim asa qajet.

Men soǵysqa qarsy jalpyálemdik sharalar týraly kózqarasymdy «Álem. HHI ǵasyr» atty manifesimde bildirdim. Bul qujatta Birikken Ulttar uiymynyń 100 jyldyǵy qarsańynda iadrolyq qarýdan azat álem qurýǵa jaǵdai jasaityn is-qimyldar kórinis tapqan edi. Álemdik qoǵamdastyq qoldasa, bul maqsatqa qol jetkizýge bolady. 

Tórtinshi. Halyqaralyq qarym-qatynasqa saiasi senim men júieli dialogty mindetti túrde qaitarý kerek.

Is-qimyldy tolyqtai qamtityn birlesken jospar sonyń jarqyn mysaly bolmaq.

Irannyń iadrolyq baǵdarlamasyna qatysty mámile qarýdy taratpaý salasyndaǵy kóp jaqty diplomatiianyń tabysty bolatynyn kórsetti.

Ol kúrdeli máselelerdi kelissózder arqyly sheshýdiń tájiribe júzindegi mysalyna ainaldy.

Qazaqstan da óz úlesin qosqan senim ahýalynyń arqasynda osy kelisim júzege asty. 

Keibir qatysýshylar tarapynan óz mindettemelerin júzege asyrýda týyndaǵan qiyndyqtarǵa qaramastan Is-qimyldy tolyqtai qamtityn birlesken jospar odan ári tabysty iske asady dep senemin. Bul máseleni biz AQSh Prezidentimen birge talqyladyq.

Osyndai konstrýktivti tásildi Soltústik Koreiaǵa qatysty iadrolyq problemany retteýde de qoldanýǵa bolady dep oilaimyz.

Korei túbegindegi qazirgi oqiǵalar tereń qarama-qaishylyqtyń bar ekenin bildiredi. 

Osyǵan orai, múddeli taraptardy Soltústik Koreia máselesin jyldam ári konstrýktivti jolmen sheshýge shaqyramyz.

Senim ahýalyn qalyptastyrýdyń mańyzdy talaby retinde «iadrolyq bestiktiń» Korei Halyq Demokratiialyq Respýblikasynyń qaýipsizdigine kepildik berýin jáne Pheniannyń kelissóz ústeline oralýyn jaqtaimyz.

Qajet bolǵan jaǵdaida, Qazaqstan múddeli taraptar úshin kelissóz alańyn usynýǵa daiyn.

Senim sharalary búginde qantógis  bolyp jatqan Taiaý Shyǵys úshin de óte ózekti bolyp otyr.

Siriiadaǵy shielenis alys jatqan óńirlerge de ziianyn tigizýde.

Ózara senim Astana alańyndaǵy dialogqa negiz bolǵanyn erekshe atap ótken jón.

Astana protsesi Jeneva kelissózderin tolyqtyryp, Siriiadaǵy shielenisti beibit jolmen retteýge qoldan kelgenshe úles qosyp keledi. Astanada osyndai 7 kelissóz ótti.   

Besinshi. Jappai qyryp-joiatyn qarýdyń taralýymen kúres júrgizýdegi birden-bir tiimdi qural – iadrolyq qarýdan azat aimaqtar qurý.

Sondai-aq, bul ujymdyq senim bildirýdiń úlgisi bolyp sanalady.

Taiaý Shyǵysta iadrolyq qarýdan azat aimaq qurý jumystaryn kúsheite túsýdi mańyzdy dep sanaimyn.

Múddeli taraptardy osyǵan shaqyramyn jáne keibir elder arasyndaǵy túsinispeýshilikter jaqyn arada sheshimin tabady dep úmittenemin.

Altynshy. Búginde ǵylymi jetistikterdi paidalanyp, jantalasa qarýlanýdyń jańa tolqynynyń týyndaý qaýpi bar.

Osyǵan orai halyqaralyq qoǵamdastyq jańa áskeri jáne aqparattyq tehnologiialardyń jasalýy men taralýyna baqylaýdy kúsheitýge tiis.

Senim sharalary ǵarysh keńistigin militarizatsiialaýdyń aldyn alýǵa qatysty ortaq ustanymdy qalyptastyrý barysynda da kerek bolady.

Bul máseleler Birikken Ulttar Uiymynyń arnaiy otyrysynda qaralýǵa laiyq dep oilaimyn.

Qurmetti hanymdar men myrzalar!

Álemdik iadrolyq derjavalar arasyndaǵy ózara túsinistik pen ózara senim jaǵdaiynda ǵana kóptegen qaqtyǵystyń aldyn alyp, tiimdi retteýge bolatyny búgingi kúnniń shyndyǵyna ainaldy.

Iadrolyq apatty boldyrmaý úshin olarǵa adamzat aldyndaǵy zor jaýapkershilik júktelgen.

Ásirese, iri iadrolyq derjavalar iadrosyz qarýdan azat álem qurý úshin kúrestiń aldyńǵy shebinde bolyp, jappai qyryp-joiatyn qarýdy qysqartýdyń úlgisin kórsetýi qajet.

Biraq bul basqa elder syrt qalýǵa tiis, olar eshteńege yqpal ete almaidy degendi bildirmeidi.

Álemdik qoǵamdastyq – alýan túrli jáne kóp qyrly sipaty arqyly kúsheie túsken birtutas organizm. Ol jer betindegi ulttar men halyqtar arasynda teńgerim men úilesim bolǵan kezde ǵana alǵa basyp, dami alady.

Sol sebepti, biz halyqaralyq quqyq ústemdigine negizdelgen qaýipsiz álem men ádiletti álemdik tártipke birlese qol jetkizýimiz kerek.

Bul iste Birikken Ulttar Uiymy Qaýipsizdik Keńesiniń róli zor jáne oǵan  tarihi missiia júkteletini de sózsiz.

Adamzat HHI ǵasyrda jappai qyryp-joiatyn qarýdan azat álem qurý úshin laiyqty joldan óte alady dep senemin.

Ujymdyq is-qimyldan qýat alǵan álemdik qoǵamdastyqtyń senimi, erik-jigeri men aqyl-parasaty planetamyzdyń jahandyq apatqa ushyraýyna jol bermeidi dep senemin.

Nazarlaryńyzǵa rahmet!

Amerika Qurama Shtattary, Niý-Iork qalasy