اقوردا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ «جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ: سەنٸم شارالارى» اتتى وتىرىسىندا سٶيلەگەن سٶزٸن جارييالادى. ۇلت پورتالى ەلباسى مەلٸمدەمەسٸنٸڭ تولىق مەتٸنٸن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
قۇرمەتتٸ كەڭەس مٷشەلەرٸ!
حانىمدار مەن مىرزالار!
سٸزدەرمەن وسى تاقىرىپتىق بريفينگتە جٷزدەسكەنٸمە قۋانىشتىمىن.
بٸز قازاقستاننىڭ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى ەمەس مٷشەسٸ بولىپ سايلانۋىن جەنە بٷگٸنگٸ تٶراعالىق قىزمەتٸمٸزدٸ ەلەمدٸك قوعامداستىقتىڭ ەلٸمٸزگە جەنە ونىڭ بەيبٸتشٸل ساياساتىنا دەگەن سەنٸمٸ دەپ بٸلەمٸز.
بٸز بۇل مەرتەبەلٸ قىزمەتتەگٸ ورتالىق ازييانىڭ بٸرٸنشٸ مەملەكەتٸ بولىپ وتىرمىز. وسىعان وراي دٷنيەجٷزٸلٸك ۇيىمنىڭ بۇل ماڭىزدى ورگانىنداعى ٶڭٸر حالىقتارىنىڭ «ٷنٸنە» اينالدىق.
قازاقستاننىڭ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸندەگٸ قىزمەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ جىلى ٶتتٸ.
بٸز كەڭەستٸڭ كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋگە قاتىسۋ بارىسىندا بارىنشا بەلسەندٸ, كونسترۋكتيۆتٸ جەنە ەدٸل بولۋعا تىرىستىق.
اۋعانستان/«تاليبان», يليم/دايش, «ەل-كايدا» جەنە سومالي/ەريترەيا جٶنٸندەگٸ كوميتەتتەردٸ باسقارا وتىرىپ, ولاردىڭ جەمٸستٸ قىزمەت ەتۋٸنە ٶز ٷلەسٸمٸزدٸ قوسىپ كەلەمٸز.
كەڭەستٸڭ بارلىق مٷشە-مەملەكەتتەرٸنە بەرٸك ىنتىماقتاستىعى ٷشٸن ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن.
قۇرمەتتٸ حانىمدار مەن مىرزالار!
بٷگٸنگٸ جيىن – قازاقستاننىڭ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تٶراعالىعى بارىسىنداعى نەگٸزگٸ شارا. ول جاھاندىق كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ەڭ ٶزەكتٸ تاقىرىپتاردىڭ بٸرٸنە ارنالىپ وتىر.
بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸككە قول جەتكٸزۋ جولىنداعى سەنٸم شارالارى شيەلەنٸستٸڭ الدىن الۋ جەنە ماڭىزدى جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋ كەزٸندە نەگٸزگٸ رٶل اتقارادى.
مەن بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-شٸ سەسسيياسىنىڭ مٸنبەرٸنەن ازيياداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ ٶڭٸرلٸك قۇرىلىم قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقان بولاتىنمىن.
تىنىمسىز ديپلوماتييالىق جۇمىستىڭ نەتيجەسٸندە بۇل مەحانيزمدٸ قۇرۋعا قول جەتكٸزٸلدٸ.
بٷگٸندە ازيياداعى ٶزارا ىقپالداستىق جەنە سەنٸم شارالارى كەڭەسٸ ٶڭٸردەگٸ 26 مەملەكەتتٸ بٸرٸكتٸرٸپ, تابىستى جۇمىس ٸستەۋدە.
مٸنە, شيرەك عاسىردان كەيٸن تاعى دا بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىندا قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى ەمەس مٷشەسٸ رەتٸندە قازاقستاننىڭ اتىنان سٶيلەپ تۇرمىن.
الايدا, جەكەلەگەن ەلدەر اراسىندا دا, جاھاندىق دەڭگەيدە دە ٶزارا سەنٸمدٸ ارتتىرۋ مەسەلەسٸنٸڭ ەلٸ دە كٷردەلٸ ەكەنٸن جەنە ونىڭ كٷننەن-كٷنگە ٶزەكتٸ بولا تٷسكەنٸن ايتۋعا مەجبٷرمٸن.
سەنٸم شارالارى جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قولداۋدىڭ, بٷكٸل پلانەتا كٶلەمٸندە بەيبٸتشٸلٸكتٸ نىعايتۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەلەمەنتٸ رەتٸندە كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەۋگە تيٸس.
نەلٸكتەن?
بٸرٸنشٸدەن, سەنٸم شارالارى بٷكٸل ادامزاتقا جاڭا جويقىن سوعىس قاتەرٸ تٶنگەن حح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا جاپپاي جويىلۋ قاۋپٸنٸڭ الدىن الۋ كەزٸندە ٶزٸن-ٶزٸ اقتادى.
بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسىندا «بٸزدٸڭ باستى مٸندەتٸمٸز – كەلەر ۇرپاقتى سوعىس ٶرتٸنەن قۇتقارۋ» دەپ جازىلعان.
بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى جٷيەسٸندەگٸ شيرەك عاسىر ٸشٸندە مەنٸڭ ەلٸم قارقىندى دامۋ جولىنان ٶتتٸ.
دٷنيە جٷزٸندەگٸ ەڭ ٸرٸ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ, يادرولىق ارسەنال بويىنشا ەلەمدەگٸ تٶرتٸنشٸ ەلدەن قارۋدى تاراتپاۋ جٶنٸندەگٸ جاھاندىق قوزعالىستىڭ كٶشباسشىنا اينالدىق.
يادرولىق قارۋ مەن يادرولىق دەرجاۆا مەرتەبەسٸنەن باس تارتۋ بٸزدٸڭ سانالى ەرٸ شىنايى تاڭداۋىمىز بولدى. بۇل قازاقستاننىڭ بارشا حالقى قولداپ, ەلەمدٸك قوعامداستىق لايىقتى باعاسىن بەرگەن ەرٸكتٸ قادامى ەدٸ.
بٷگٸندە ەلٸمٸز يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى بارلىق ٸرگەلٸ حالىقارالىق كەلٸسٸمدەردٸڭ قاتىسۋشىسى بولىپ وتىر.
بٸز يادرولىق قارۋى جوق مەملەكەت رەتٸندەگٸ مەرتەبەمٸزدٸ زاڭدى تٷردە بەكٸتتٸك.
ەكٸنشٸدەن, ٶزارا سەنٸم جاعدايى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا مودەلٸن قالىپتاستىرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
ماگاتە-نٸڭ تٶمەن بايىتىلعان ۋران بانكٸنٸڭ اشىلۋى – وسى ىنتىماقتاستىقتىڭ جارقىن مىسالى ەرٸ ونىڭ جٷزەگە اسۋىنىڭ كٶرٸنٸسٸ.
قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجٸمٸن نىعايتۋعا وسىلايشا كەزەكتٸ ٷلەس قوستى.
ٷشٸنشٸدەن, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىز جولى ٶزگە ەلدەرگە ٷلگٸ ەرٸ تەجٸريبە تۇرعىسىنان كٶمەك بولار ەدٸ.
بٸز تەۋەلسٸز ەل بولىپ, مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸ نىعايتتىق جەنە يادرولىق قارۋدان باس تارتتىق. سول ارقىلى حالىقارالىق بەدەلٸمٸزدٸ ارتتىرىپ, يادرولىق دەرجاۆالاردان شابۋىل جاساماۋ كەپٸلدٸگٸن الدىق.
وسى رەتتە, سولتٷستٸك كورەيا باسشىلىعىن بٸزدٸڭ جولىمىزبەن جٷرۋگە شاقىرامىز.
تٶرتٸنشٸدەن, عىلىمي-تەحنولوگييالىق پروگرەستٸڭ قازٸرگٸ مٷمكٸندٸكتەرٸ جەنە جاھاندانۋدىڭ شىنايى بولمىسى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ مٸندەتٸن ادامزاتتىڭ امان ساقتالىپ قالۋ مەسەلەسٸنە اينالدىرىپ وتىر.
جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋى بار ەلدەردٸڭ كٶبەيۋٸ يادرولىق, حيمييالىق, بيولوگييالىق جەنە راديولوگييالىق قارۋدىڭ دەسترۋكتيۆتٸ كٷشتەردٸڭ قولىنا تٷسۋ قاۋپٸن تۋدىرادى.
يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندەگٸ بٷگٸنگٸ قۇقىقتىق بازا حح عاسىر سوڭىندا «يادرولىق دەرجاۆالار كلۋبىنىڭ» كەڭەيۋٸنە توسقاۋىل بولا المادى.
يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا نەگٸزدەلگەن اسا ماڭىزدى تاراتپاۋ رەجٸمٸن نىعايتۋ ٷشٸن تەرەڭ مەنتالدٸ ٶزگەرٸستەر مەن كٶپجاقتى جاڭا ساياسي شەشٸمدەر قاجەت دەپ ويلايمىن.
يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى سەنٸمدٸ نىعايتا تٷسۋ ٷشٸن مىناداي شارالار اتقارۋدى ۇسىنامىن.
بٸرٸنشٸ. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتان شىعۋ پروتسەسٸن قيىنداتۋ قاجەت دەپ سانايمىن.
كورەي حالىق دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەرەكەتٸ يادرولىق قارۋدى يەلەنسەم دەگەن امبيتسيياسى بار باسقا ەلدەردٸ وسىنداي قادامعا يتەرمەلەۋٸ مٷمكٸن.
يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا كٷمەن كەلتٸرمەي, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ ارنايى رەزوليۋتسيياسىن ەزٸرلەۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋدى ۇسىنامىن. بۇل قۇجات شارتتى بۇزاتىن ەلدەر ٷشٸن وسىنىڭ ناقتى سالدارىن, سونىڭ ٸشٸندە سانكتسييا شارالارى مەن مەجبٷرلەۋ شارالارىن ايقىندايتىن بولادى.
ەكٸنشٸ. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى يەمدەنۋگە جەنە تاراتۋعا قاتىستى قاتاڭ شارا قولدانۋدىڭ ناقتى جۇمىس ٸستەيتٸن مەحانيزمٸن ەزٸرلەۋ كەرەك. مۇنداي كٶپجاقتى كەلٸسٸمدەردٸ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ جەكەلەگەن رەزوليۋتسييالارىمەن بەكٸتۋ قاجەت.
جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى يەمدەنۋ نيەتٸنە جول بەرمەۋدٸڭ باستى شاراسى رەتٸندە يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ كەپٸلدٸگٸن زاڭ جٷزٸندە مٸندەتتەيتٸن جٷيەنٸ دامىتۋ قاجەت دەپ سانايمىن. بۇل اتوم قارۋىن يەلەنۋدەن ەرٸكتٸ تٷردە باس تارتقان جەنە يادرولىق قارۋى جوق مەملەكەتتەر ٷشٸن كەرەك.
ٷشٸنشٸ. جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸن جاڭعىرتۋ پروتسەسٸنٸڭ سەتتٸ نەمەسە سەتسٸز بولۋى ەلەمدٸك قوعامداستىقتىڭ ميليتاريستٸك اناحرونيزمدٸ ەڭسەرۋ قابٸلەتٸنە تٸكەلەي بايلانىستى.
ەش ماعىناسى جوق ەرٸ ارانداتۋشىلىق تۋعىزاتىن ەسكەري بلوكتارعا بٶلٸنۋدٸ ٶتكەننٸڭ ٷلەسٸنە قالدىرۋ كەرەك. دەل وسى تۇستا مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنٸم اسا قاجەت.
مەن سوعىسقا قارسى جالپىەلەمدٸك شارالار تۋرالى كٶزقاراسىمدى «ەلەم. ححٸ عاسىر» اتتى مانيفەسٸمدە بٸلدٸردٸم. بۇل قۇجاتتا بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا يادرولىق قارۋدان ازات ەلەم قۇرۋعا جاعداي جاسايتىن ٸس-قيمىلدار كٶرٸنٸس تاپقان ەدٸ. ەلەمدٸك قوعامداستىق قولداسا, بۇل ماقساتقا قول جەتكٸزۋگە بولادى.
تٶرتٸنشٸ. حالىقارالىق قارىم-قاتىناسقا ساياسي سەنٸم مەن جٷيەلٸ ديالوگتى مٸندەتتٸ تٷردە قايتارۋ كەرەك.
ٸس-قيمىلدى تولىقتاي قامتيتىن بٸرلەسكەن جوسپار سونىڭ جارقىن مىسالى بولماق.
يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى مەمٸلە قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى كٶپ جاقتى ديپلوماتييانىڭ تابىستى بولاتىنىن كٶرسەتتٸ.
ول كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸ كەلٸسسٶزدەر ارقىلى شەشۋدٸڭ تەجٸريبە جٷزٸندەگٸ مىسالىنا اينالدى.
قازاقستان دا ٶز ٷلەسٸن قوسقان سەنٸم احۋالىنىڭ ارقاسىندا وسى كەلٸسٸم جٷزەگە استى.
كەيبٸر قاتىسۋشىلار تاراپىنان ٶز مٸندەتتەمەلەرٸن جٷزەگە اسىرۋدا تۋىنداعان قيىندىقتارعا قاراماستان ٸس-قيمىلدى تولىقتاي قامتيتىن بٸرلەسكەن جوسپار ودان ەرٸ تابىستى ٸسكە اسادى دەپ سەنەمٸن. بۇل مەسەلەنٸ بٸز اقش پرەزيدەنتٸمەن بٸرگە تالقىلادىق.
وسىنداي كونسترۋكتيۆتٸ تەسٸلدٸ سولتٷستٸك كورەياعا قاتىستى يادرولىق پروبلەمانى رەتتەۋدە دە قولدانۋعا بولادى دەپ ويلايمىز.
كورەي تٷبەگٸندەگٸ قازٸرگٸ وقيعالار تەرەڭ قاراما-قايشىلىقتىڭ بار ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ.
وسىعان وراي, مٷددەلٸ تاراپتاردى سولتٷستٸك كورەيا مەسەلەسٸن جىلدام ەرٸ كونسترۋكتيۆتٸ جولمەن شەشۋگە شاقىرامىز.
سەنٸم احۋالىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى تالابى رەتٸندە «يادرولىق بەستٸكتٸڭ» كورەي حالىق دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە كەپٸلدٸك بەرۋٸن جەنە پحەنياننىڭ كەلٸسسٶز ٷستەلٸنە ورالۋىن جاقتايمىز.
قاجەت بولعان جاعدايدا, قازاقستان مٷددەلٸ تاراپتار ٷشٸن كەلٸسسٶز الاڭىن ۇسىنۋعا دايىن.
سەنٸم شارالارى بٷگٸندە قانتٶگٸس بولىپ جاتقان تاياۋ شىعىس ٷشٸن دە ٶتە ٶزەكتٸ بولىپ وتىر.
سيريياداعى شيەلەنٸس الىس جاتقان ٶڭٸرلەرگە دە زييانىن تيگٸزۋدە.
ٶزارا سەنٸم استانا الاڭىنداعى ديالوگقا نەگٸز بولعانىن ەرەكشە اتاپ ٶتكەن جٶن.
استانا پروتسەسٸ جەنەۆا كەلٸسسٶزدەرٸن تولىقتىرىپ, سيريياداعى شيەلەنٸستٸ بەيبٸت جولمەن رەتتەۋگە قولدان كەلگەنشە ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ. استانادا وسىنداي 7 كەلٸسسٶز ٶتتٸ.
بەسٸنشٸ. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ تارالۋىمەن كٷرەس جٷرگٸزۋدەگٸ بٸردەن-بٸر تيٸمدٸ قۇرال – يادرولىق قارۋدان ازات ايماقتار قۇرۋ.
سونداي-اق, بۇل ۇجىمدىق سەنٸم بٸلدٸرۋدٸڭ ٷلگٸسٸ بولىپ سانالادى.
تاياۋ شىعىستا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ جۇمىستارىن كٷشەيتە تٷسۋدٸ ماڭىزدى دەپ سانايمىن.
مٷددەلٸ تاراپتاردى وسىعان شاقىرامىن جەنە كەيبٸر ەلدەر اراسىنداعى تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸكتەر جاقىن ارادا شەشٸمٸن تابادى دەپ ٷمٸتتەنەمٸن.
التىنشى. بٷگٸندە عىلىمي جەتٸستٸكتەردٸ پايدالانىپ, جانتالاسا قارۋلانۋدىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ تۋىنداۋ قاۋپٸ بار.
وسىعان وراي حالىقارالىق قوعامداستىق جاڭا ەسكەري جەنە اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردىڭ جاسالۋى مەن تارالۋىنا باقىلاۋدى كٷشەيتۋگە تيٸس.
سەنٸم شارالارى عارىش كەڭٸستٸگٸن ميليتاريزاتسييالاۋدىڭ الدىن الۋعا قاتىستى ورتاق ۇستانىمدى قالىپتاستىرۋ بارىسىندا دا كەرەك بولادى.
بۇل مەسەلەلەر بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ارنايى وتىرىسىندا قارالۋعا لايىق دەپ ويلايمىن.
قۇرمەتتٸ حانىمدار مەن مىرزالار!
ەلەمدٸك يادرولىق دەرجاۆالار اراسىنداعى ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن ٶزارا سەنٸم جاعدايىندا عانا كٶپتەگەن قاقتىعىستىڭ الدىن الىپ, تيٸمدٸ رەتتەۋگە بولاتىنى بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ شىندىعىنا اينالدى.
يادرولىق اپاتتى بولدىرماۋ ٷشٸن ولارعا ادامزات الدىنداعى زور جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلگەن.
ەسٸرەسە, ٸرٸ يادرولىق دەرجاۆالار يادروسىز قارۋدان ازات ەلەم قۇرۋ ٷشٸن كٷرەستٸڭ الدىڭعى شەبٸندە بولىپ, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى قىسقارتۋدىڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتۋٸ قاجەت.
بٸراق بۇل باسقا ەلدەر سىرت قالۋعا تيٸس, ولار ەشتەڭەگە ىقپال ەتە المايدى دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ.
ەلەمدٸك قوعامداستىق – الۋان تٷرلٸ جەنە كٶپ قىرلى سيپاتى ارقىلى كٷشەيە تٷسكەن بٸرتۇتاس ورگانيزم. ول جەر بەتٸندەگٸ ۇلتتار مەن حالىقتار اراسىندا تەڭگەرٸم مەن ٷيلەسٸم بولعان كەزدە عانا العا باسىپ, دامي الادى.
سول سەبەپتٸ, بٸز حالىقارالىق قۇقىق ٷستەمدٸگٸنە نەگٸزدەلگەن قاۋٸپسٸز ەلەم مەن ەدٸلەتتٸ ەلەمدٸك تەرتٸپكە بٸرلەسە قول جەتكٸزۋٸمٸز كەرەك.
بۇل ٸستە بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ رٶلٸ زور جەنە وعان تاريحي ميسسييا جٷكتەلەتٸنٸ دە سٶزسٸز.
ادامزات ححٸ عاسىردا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدان ازات ەلەم قۇرۋ ٷشٸن لايىقتى جولدان ٶتە الادى دەپ سەنەمٸن.
ۇجىمدىق ٸس-قيمىلدان قۋات العان ەلەمدٸك قوعامداستىقتىڭ سەنٸمٸ, ەرٸك-جٸگەرٸ مەن اقىل-پاراساتى پلانەتامىزدىڭ جاھاندىق اپاتقا ۇشىراۋىنا جول بەرمەيدٸ دەپ سەنەمٸن.
نازارلارىڭىزعا راحمەت!
امەريكا قۇراما شتاتتارى, نيۋ-يورك قالاسى
