Ejelgi qazaqtar jyldy on eki aiǵa bólip, jyl basyn Naýryz dep ataǵan.
«Naýryz meiramy — ejelgi zamannan qalyptasqan jyl bastaý meiramy. Kóne parsy tilinde nava=jańa + rázańh=kún, «jańa kún» maǵynasynda, qazirgi parsy tilinde de sol maǵynamen qalǵan (no=jańa + roýz=kún; maǵynasy «jańa kún»), iaǵni «jańa jyldy» (kún ósýin belgileýi) bildiredi. (Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan alynǵan málimet).
Ózderińiz kórip otyrǵandai, qazirgi tarih ǵylymy Naýryz merekesiniń shyǵý tegin de, Naýryz degen sózdiń ózin de parsyǵa aparyp telip tastaǵan. Bul túp-tamyrymen qate tujyrym. Dálel me? Tyńdap kórińiz!
Naýryz merekesi – jaratylystyń óz zańymen úilesken, naǵyz tabiǵi mereke. Bul mereke ári jańa jyl bolyp sanalady. Jyldyń tórt mezgilindegi, kóktem mezgili – búkil tirshilik ataýlynyń jandanatyn, jańaryp túleitin kezeńi. Sondyqtan kún men tún teńesip, tirshilik ataýly «uiqysynan oianyp», qaita túleitin osy naýryz aiy – jyl basy bolyp esepteledi jáne bul mereke qazaqta «Amal» dep te atalady. Bul sózdiń jalǵasy «Aman». (Qystan amaldap, jazǵa aman jetý).
Dástúr boiynsha – Naýryz merekesi qazaq halqynda jastardyń jasy úlken týystaryna, ózderi syi – qurmet kórsetetin basqa da jasy úlkenderge qos qolyn berip amandasýdan bastalady. Ókpe-naz, renishterdiń bári umytylady. Bul kúnderi ár úide jeti túrli dámnen, naýryz kóje daiyndalyp, bir-biriniń úiinen dám tatysady. Sonymen qatar, Naýryz merekesin búkil aýyl-el bolyp, ásirese jastar jaǵy túgeldei tań shapaǵyn qarsy alýdan – tazalanǵan aryqtarǵa sý jiberýden, aǵash otyrǵyzyp, gúl egý rásimin ótkizýden bastalatyn bolǵan. Mereke «Aq súiek», «Alqa qotan», «Aq serek pen kók serek», «Jasyrynbaq» jáne t.b. túrli halyq oiyndarymen, án salyp, bi bileýmen, aqyndar aitysymen, qazaqsha kúres, at jarysymen jalǵasyp, túnge qarai «Altybaqan» ainalasyndaǵy tamashamen aiaqtalady eken.
Ejelgi shejirelik derekterde, Naýryz merekesi 127 ǵasyrdan beri qazaq elinde Qazyǵurt taýyna Nuq paiǵambardyń kemesi kelip toqtaǵan kúnnen bastap toilanyp kele jatqany aitylady. Ótken ǵasyrdyń aiaǵynda Tájikstandaǵy 3000 m. biik taýdyń basynan akýlanyń tasqa ainalǵan súiegi tabylǵannan keiin, búkil álem ǵalymdary Nuh paiǵambardyń kemesi qalǵan jer Ońtústik Qazaqstandaǵy Qazyǵurt taýy ekenin moiyndaýǵa májbúr boldy. Bul merekeni qazaqtardyń «Ulystyń uly kúni» dep ataityndarynyń syry osydan bolsa kerek.
Qazaqtyń etnograf-ǵalymy Jaǵda Babalyquly 1970 jyly Máskeýdiń Lenin atyndaǵy kitaphanasynan tóte jazýmen jazylǵan «Naýryz» dep atalatyn uzaq jyrdyń qoljazbasyn tapqan. Bul jyrda Nuh paiǵambardyń kemesi Qazyǵurtqa kelip toqtaǵan mezgil dál kún men túnniń teńesken kúni ekeni, osy kúni úlken toi jasalǵany, sol uly merekege adam men jan-janýarlar túgel qatysyp, Nuh ǵ.s. olardyń bárine óziniń jaqsy kóretin nársesinen mol shashý shashqandyǵy, osylaisha bul kún jańa jyldyń basy retinde toilanatyn bolǵany aitylady. Osylaisha, Naýryz merekesi – naǵyz tabiǵat merekesi jáne tarihy óte uzaq mereke. Búkil álemde buǵan teń keletin birde-bir mereke joq. Bul degenimiz, búkil adamzat tirshiliginiń, mádenietiniń qazaq jerinen, qazaq elinen bastaý alǵanyn kórsetse kerek.
Aqiqatynda da, Naýryz merekesi bastaýyn Nuq paiǵambar zamanynan alady. Ony qazaqi shejire bylaisha túsindiredi: Uly Jaratýshy - Allanyń buiryǵymen Nuq paiǵambar alyp keme jasap Allany moiyndaǵan musylmandardy, óz týystaryn jáne ártúrli ańdardy jubymen kemege otyrǵyzady. Aitylǵan kúni «tandyrdyń» astynan atqylap sý shyǵyp, aspannan jeti kún nóser jaýyn jaýady. Jer betin tolqyny kókti sharpyǵan topan sý basady. Kemege mingenderden basqalarynyń bári topan sýǵa qaryq bolyp, ajal qushady. Keme uzaq júzedi. Bireýler alty ai, bireýler odan da kóp degendi aitady. Kemeniń sýda uzaq júzýine jáne azyq-túliktiń azaiýyna bailanysty keme ishinde qobaljý, ómirden túńilý, degen siiaqty narazylyqtar bastalady. Nuq paiǵambar bastap kemedegilerdiń barlyǵy kúni-túni Allaǵa jalbarynyp, kúnine bes mezgil namaz oqidy. Azyqtary taýsylýǵa jaqyndaǵannan bastap kún aralatyp qarlyǵashty ushyryp otyrady. Qarlyǵashtan esh belgi bilinbegesin azyq-túlikti únemdeý maqsatynda Nuq paiǵambardyń buiryǵymen oraza ustaýǵa kóshedi. Bir kúni qarlyǵash aýzyna aǵashtyń japyraǵyn tistep kelgende kemedegiler sýdyń tartyla bastaǵanyn baǵamdaidy. Taǵy bir de qustyń aiaǵy balshyqqa bylǵanyp keledi. Keme sol baǵytpen júzip otyryp qazirgi Qazyǵurt taýynyń basyndaǵy sýy tartylǵan kishkene aralǵa kelip ilińgir (jákir) tastaidy. Jurttyń bári kemeden túsip, qýanyshtan kóz jastaryna erik berip, birimen-biri tós qaǵystyra qushaqtasyp, qol alysyp, quttyqtasady. Qoimalardyń túbinde qalǵan jeti túrli astyq túrinen kóje jasap bári máz-máiram bolyp toilaidy. Sodan sol alǵashqy keme toqtaǵan aral sol Atalarynyń qurmetine Ada dep atalady. Ejelgi túrik tilinde araldy «Ada» dep ataǵan. Mańǵystaýdaǵy Qazaq shyǵanaǵynda Ada jáne Qosa degen araldar kúni búginde de solai atalady. Sodan olar óle-ólgenshe birimen-biri týysyp baýyrlasqan desedi. «Kemedeginiń jany bir» degen maqalda sodan qalǵan. Jyl saiyn jasy kishileri jasy úlkenderin izdep baryp qol alysyp kórisetin bolypty. Nuq paiǵambar óz qaýymyn azǵyndaýdan saqtandyrý maqsatynda juby joqtaryn nekege otyrǵyzypty. Sodan beri sol juptasý Nuq paiǵambardyń «avtorlyq quqyǵymen» Neke, iaǵni Nuq áke dep atalyp, keme toqtaǵan jer Qazyǵurt, iaǵni Qazyq jurt (Qazaq jurt) dep atalypty.
Adai shejiresi boiynsha Nuh paiǵambar qaýymy Adai atanyń eki ulynyń úlkeni Qudaikemen onyń eki uly Tázike (úlkeni) jáne Qosai (kishisi) bolyp taratylady. Sýǵa qaryq bolǵandar da, aman qalǵandar da sol Qudaikeniń eki balasynyń eli. Nuh paiǵambardyń tegi Qosai. Kemeniń toqtaǵan jeri qazirgi Ońtústik Qazaqstan oblysy Qazyǵurt (Qazyq jurt) taýy. Sol taýda «Keme qalǵan» shoqysy men osy attas aýyl; Lenger (Ilińgir, iakor) eldi mekeni (aýdany); Áńgir aýylynyń aimaǵyndaǵy taý shoqysynyń erneginde Adam Ata men Aýa Ana kieli tasy men sol shoqynyń eteginde Qaiyp Eren Qyryq Shiltender sý ishken bulaq bar. Ol óńirde bulardan da basqa «Paiǵambar toqtaǵan», «Paiǵambar saýsaǵy», Aq býra, Kózdi ata, Shilter ata (Qaiyp Eren Qyryq Shilten) ataýlary saqtalǵan. «Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan, Ol áýlie bolmasa nege qalǵan» dep kúni búginde de el aýzynda aitylyp keledi. Bul kúnderi Qazyǵurt ataýynyń shyǵý tegi jóninde árkimder qazaqtyń shejiresi men onyń sóz jasaý qaǵidasyn bilmegendikten ár-túrli joramal-tujyrymdarǵa jol berilip júr. Durysy, Qazyǵurt birikken sóz, Qazyq jáne jurt degen eki sózden turady. Atam Qazaqtyń sóz jasaý júiesinde «Q» men «Ǵ» aýysyp qoldanyla beredi. Manqystaý-Mańǵystaý. Al eki sózden biriktirilip bir sóz jasaǵanda, ekinshi sózdiń birinshi dybysy, nemese birinshi sózdiń sońǵy dybystary, dybys úndestigine sáikes túsip qalady: Qudaike (Qý Adai áke), Tázike -Táz (Áz) áke, Manqystaý (Mandardyń qystaýy), Bidai (Bi Adai), Otan (Ot Man), Oǵyz (Oq qyz), Ústirt (Ústińgi jurt), Qazir – Qaz bir (pir), Qyrat (Qyra At), Torat (Tory At, Taýrat), Ákel (Alyp kel), Apar (Alyp bar), Biyl (biylǵy jyl), Kenjahmet (Kenjeahmet), Zeinolla (Zeiin olla, Aldońǵar (Aldyońǵar), Qojahmet (Qoja Ahmet) t.t. Qazyq qazaqtyń balama ataýy, iaǵni búkil álem elderiniń qarashańyraǵy. Sol siiaqty qarashańyraq pen qazyqta sinonim sózder. Al, Jurtqa kelsek, bul Qasietti Quranda aitylatyn ejelgi Jýdy taýynyń ataýy. Qazyq pen Qazaqtyń, Jýdy men Jurttyń (Juma, Jumys, Juqa, Jýan, Jýsan, Jýa, Júgeri, Júz, Júzdegen, Júzdep, Júzinshi, Júzik, Júzim, Júzbasy, Júzý (sýda), Júzgish, Júzbe-júz, Júzdesý) túbirles bolatyndary osydan. Qasietti Quranda aitylǵan Jýdy taýy osy taý. Atam Qazaq ta Sóz túbiri (óz túbi, óz atasy) eshqashan jańylysyp kórgen emes.
Bul tujyrym shyndyq bolatyn bolsa, onda Nuh paiǵambardyń molasy nege saqtalmaǵan degen suraqtyń óz-ózinen týyndap turǵany anyq. Shyndyǵyn da, Atamyzdyń molasyn tabýdyń esh qiyndyǵy joq. Bul jerde de, sóz túbirine (óz túbine), iaǵni sózdiń atasyna sóz beremiz. Taptyq pa? Iá, Iá! Uq (Úk), iaǵni Úkasha ata. Ózderińiz kórip otyrǵandai atamyzdyń esiminiń sóz túbiri Uq (Úk), iaǵni Nuq (Núk).
Úkasha Ata mazary – Qarataýdyń kúngei betinde, Ógiz taý shatqaly mańyndaǵy qyratta, iaǵni Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túrkistan qalasynan 42 km jerde. Kesenesiniń jalpy uzyn 16 m, eni 5 m, biiktigi 3,5 – 4 m. Ǵimarattyń batys jaǵynda, diametri 3,5 – 4 m, biiktigi 4 – 4,5 m bolatyn shirimeitin qańyltyrdan kúmbez turǵyzylǵan. Negizgi qurylysy taý tastarynan tik tórtburyshty etip qalanyp, syrty aq jáne sur tústi tsement qospasyna qiyrshyq tas aralastyrylyp sylanǵan. Keseneniń ishindegi mazardyń biiktigi 160 – 170 sm, eni 150 sm, uzyndyǵy 12 m-ge jýyq. Keseneniń batys jaǵynda 200 m jerde Úkasha ata qudyǵy bar.
Al, Ashaǵa kelsek bul eki dúnieniń, nemese bir zattyń ekige bólinip aiyrylatyn jeri degendi bildiredi. Mysaly, Ashataiaq, Ashamai. Bul qazaqtyń tektik shejiresinde de, sóz jasaý júiesinde de tek qana sony bildiredi. Alypbidiń (Álippeniń) birinshi dybysy «A» men bastalyp «A» men aiaqtalatyn sózderde de solai: 1.Aǵa, 2.Ada, 3.Aza, 4.Ala, 5.Ana, 6.Apa, 7.Ara, 8.Asa, 9.Ata, 10.Aýa, 11.Asha, iaǵni Úkasha ata (Nuq paiǵambar) 9-shy Ata men 10-shy Anadan aiyrylyp (bólinip) ketip tur. Qairan Atalarym! Jaraisyńdar! Sóz jasasań osylai jasa! Tarih jazsań osylai jaz! Bul tarihty Uly Jaratýshy – Alladan basqa eshkim, eshqashan joia almaidy.
Sebebi, jer betinde bir qazaq tiri tursa, dombyra joiylmaidy. Qazaqtyń dombyrasyna, Saldardyń bas kiimderine, qazaq kelinderiniń sáýkelesine «Úki» taǵatyn sebebi de osy. Bizdiń úkilep, aialap júrgen atamyz (Nuq paiǵambar) osy Úkasha atamyz. Úkili dombyra, Úkili Ybyrai, úkili pochta, úki, úki oiý, úkim, úkimet, úkimet basy ataýlary osy atamyzdan qaldy.
Buny azsynsańdar, taǵy bir dálel keltireiin: qazaqtyń tek qana sózi emes, sóilemderi de osylai jasalǵan. Sóilem arasy men sońyna qoiylatyn tynys belgileri de (útir, núkte, útir-núkte men qos núkteler) osyny bildiredi. Útir degenimiz Allataǵalanyń Ad eline jibergen Hud paiǵambardyń esimi bolsa, qos núktemiz — Qosai Nuq atamyzdyń aty men tegin bildiredi. Taǵy qaitalaimyn. Sóz túbiri (óz túbi, óz atasy) eshqashan jańylyspaidy.
Nuh paiǵambardyń tegi qazaq, keme toqtaǵan jerde kúni búginde de qazaqtar otyr. Olarda osy biz sóilep júrgen tilde sóilegen. Nuh paiǵambardyń úsh ulynyń eń úlkeni Qam óz áýletimen qazirgi Úndi jerine ketip, sonda qonystandy. Qazaqtan bólinip ózge óńirge alǵash qadam basqan Qam atamyz boldy. Qazaqtyń «Qadam (Q-ada-m)» — Qamnyń atasy degen sózi osylai dúniege keldi. Jylqy men jylqyshylardyń piri Qambar atamyzdyń da tegi osy. Ortanshy uly Sam (Sham) óz áýletimen qazirgi Iran, Arabiia jerlerine baryp qonystandy. Al, Nuhtyń kenjesi Iafes, áke buiryǵymen soltústikke qonys aýdardy. Nuqtyń óz eli qazirgi qazaq dalasyndaǵy Qazyǵurt taýy (Syr óńiri) alqabyn jaz jailaý, Mańǵystaýdy qys qystaýy etip, máńǵi turaqtap qaldy. Ata jurt bútkil jer sharyndaǵy úsh ulynyń elderin osy óńirden basqardy. Osy óńir san myńdaǵan jyldardan beri búkil álem elderiniń astanasy bolyp keledi. Kóshpendi el (qazaqtar) búkil álem elderiniń Ana tilin eshbir eldiń tilimen býdandastyrmai búgingi kúnge jetkizdi. Bizder Nuh atamyzdyń qarashańyraǵynyń iesimiz. Qazaqtyń Ia, Iá, Ie, Kie, Qiia, Qaraqiia, Qiian, Qiia degen sózderi sol Iafes atamyzdan qaldy.
«Nuh paiǵambar úsh ulyn úsh tarapqa: Ham atty ulyn Úndistan jaqqa, Sam atty ulyn Iran jaqqa, Iafes atty ulyn soltústik jaqqa jiberdi. Úsheýine aitty: «Adam perzentterinen úsheýińizden ózge eshkim qalǵan joq, úsheýińiz úsh jurtqa otyryńyz, urpaqtaryńyz kóp bolsa, sol barǵan jerlerińizdi jurt etip otyryńyz».
Iafes atasynyń ámirimen Jýdy taýynan ketip, Edil men Jaiyq sýynyń arasyna qonys tepti. Iafestiń segiz uly bar edi, urpaqtary kóp boldy. Olar mynalar: Túrik, Hazar, Saqlap, Orys, Meń, Shyn, Keimar, Tarih. Iafes ólerinde óz ornyna úlken uly Túrikti otyrǵyzyp, ózge uldaryna: «Barshańyz Túrikti patsha bilip, onyń sózinen shyqpańyzdar», -dep ósiet qyldy, oǵan Iafes uǵlany (oǵlany) degen laqap qoidy.
Túriktiń tórt uly bar edi; Tútik, Hakal, Barsajar, Amlaq. Túrik ózi óler shaǵynda úlken uly Tútikti óz ornyna otyrǵyzyp, qaitpas saparǵa ketti» (Ábilǵazy «Túrik shejiresi»).
Atam Qazaqtyń eń birinshi sóz bolǵan, al sóz basy dybystarmen, býyndardan bastalady degen qaǵidasyna jáne árbir sózdiń túbirinde (óz túbinde, iaǵni óz atasynda) sol sózdi dúniege ákelgen Atamyzdyń aty, iaǵni búgingishe aitqanda «avtorlyq quqyǵy» saqtalady degen qaǵidaǵa sáikes:
Naýryz – taza qazaq sózi. Negizi Nuq (Nuh, Nýh, Noi, Naý, Nai bolyp ártúrli laqap attarmen atalyp júrgen) paiǵambar atamyzdyń atynan shyqqan. Al ekinshi býyndaǵy «ryz»-ǵa kelsek, qazaqta osy jalǵaýdan aryz, qaryz, paryz dep, adam balasyna jaýapty mindet júkteitin (mindetińdi oryndamasań aryz týyndaidy) jáne «yz» jalǵaýlyǵynan ýyz, qyz, syz, tyz degen adamzat ǵumyrynyń bastaýyndaǵy tez ótetin uǵymdy bildiretin sózder jasalǵan.
Naý degenimizdegi «N» dybysy Nuq atamyzdyń esimin berse, odan keiingi «Aý» - Aýa anamyzdyń esimin beredi. Taýdyń da sóz túbiri «Aý» bolatyny osydan. Taýdyń ataýy Aýa anamyzdyń qurmetine qoiylǵan.
Bul sózimizdiń dáleli retinde aitarymyz, sonaý baǵzy zamannan beri bizge jetken uly shejirede qazaqtyń ejelgi jyl basy Naýryz merekesinde 365 kúnge arnap, 365 kúi oinalǵany aitylady.
Mańǵystaýlyq Qaz Adailardyń malǵa shóp salatyn kemege uqsas aǵash astaýdy «Naýa» dep ataýy da, osy aitqanymyzdyń aidai aiǵaǵy bolyp tabylady.
Qazaqta Naýryz merekesine bailanysty: Naýryz kúni, Naýryz aiy, Naýryznama, Naýryzkóje, Naýryz toiy, Naýryz jyry, Naýryz jumbaq, Naýryz bata, Naýryz tilek, Naýryz tól, Naýryzkók, Naýryz esim, Naýryz sheshek, Naýryzsha, Áz Naýryz, Qydyr, Samarqannyń kók tasy degen siiaqty ataý sózder bar. Qazaq halqy bul kúni dúniege kelgen balalarǵa Naýryz, Naýryzbai, Naýryzbek, Naýryzhan, Naýryzúl degen esimder bergen. Naýryz sózi bizge ózge tilden engen bolǵanda myna sózder Qazaqtyń sózdik qorynda bolmaǵan bolar edi.
Airyqsha atap ótetin jaǵdai, Áz (qazaqtyń laqap aty) Naýryz – Naýryzdyń tegi Qazaq degendi bildiredi. Áz Túrik, Áz Jánibek, Áz Táýke, Býrahan Ázi t.t. osy aitqanymyzdyń aidai aiǵaǵy bolmaq.
Al, Naýryzdyń teginiń parsylarǵa telinýine kelsek, sol parsylardyń ózderiniń shyqqan tegi Qazaq dalasy bolyp tabylady. Ony irandyqtardyń ózderi de kámil moiyndaidy. Biz onyń dáleldi deregin tarih ǵylymdarynyń doktory, Tegerandaǵy Sháhid Beheshte atyndaǵy ýniversitettiń professory Riza Shabanidiń «Iran tarihy» atty eńbeginen tabamyz (Almaty – 2002. 6-16 better). Bul kitaptyń birinshi taraýynda irandyqtardyń tegi ejelgi MAD, iaǵni Man Adai patshalyǵynan bastaý alatyny aiqyn kórsetilgen. Ony tipti ol qalai dep bas aýyrtpai-aq «ar» degen sóz túbirinen (óz túbinen, óz atasynan) jáne «an» degen jalǵaýdan da aiqyn kórýge bolady. Shyndyǵynda da ejelgi tarihqa «Parfiia» degen atpen engen patshalyqtyń negizin Arshaq atamyz qalady. Bútkil álemge joryq shekken Seriler (Rytsarstvo) osy jerden bastaý alǵan. Bul patshalyq Qazar (Qas bi) teńiziniń jaǵasynda, qazirgi Manqystaý, Túrikmen, Parsy jerinde ómir súrdi. Qazirgi Iran eli, bizshe aitqanda Parsylar sol Parfiia memleketiniń jalǵasy. Qazirgi túrikmen jerindegi bir jazyq dala kúni búginde de Ar jazyǵy dep atalady. Al, Mańǵystaýlyq Adailar Irannyń emes, Qazaqtyń qarashańyraǵy bolyp tabylady. Sondyqtan, parsylardyń ózi Man Adaidan taraitynyn kámil moiyndap otyrǵanda, Qazaqtyń Áz Naýryzyn parsylarǵa aparyp teligenimizdiń orynsyz bolatyny ózinen ózi túsinikti bolsa kerek.
Sóz sońynda aitarym, Mańǵystaýlyqtar 14-shi naýryzdy - Ulystyń Uly kúni, Amal merekesi, jyl basy dep, este joq eski zamandardan beri toilap keledi. Áńgimemizdiń basynda qazaq halqy, soǵan sáikes búkil álem elderi jyldy on eki aiǵa bóletinin aitqanbyz. Mine osy 14 kúni jańa ai týady. Bul kúni adamdar ókpe-naz, renishteriniń bárin umytyp, jasy kishileri úlkenderine baryp kórisýden bastalady. Osy maqalany jasy úlkenderińizdiń bári)ne baryp kóriskenimiz retinde qabyl alǵaisyzdar.
Barshańyzdy Jańa jyldaryńyzben quttyqtaimyz! Bastaryńyz aman, denderińiz saý, elimizde tynyshtyq, molshylyq, tatýlyq bolǵai! Amaldan amalǵa aman-saý jete bergeimiz!
Qojyrbaiuly Muhambetkárim
.jpg)