ناۋرىزدىڭ تاريحى قازىعۇرتتان باستالادى

ەجەلگٸ قازاقتار جىلدى ون ەكٸ ايعا بٶلٸپ, جىل باسىن ناۋرىز دەپ اتاعان.

«ناۋرىز مەيرامى — ەجەلگٸ زاماننان قالىپتاسقان جىل باستاۋ مەيرامى. كٶنە پارسى تٸلٸندە ناۆا=جاڭا + رەزاڭھ=كٷن, «جاڭا كٷن» ماعىناسىندا, قازٸرگٸ پارسى تٸلٸندە دە سول ماعىنامەن قالعان (نو=جاڭا + روۋز=كٷن; ماعىناسى «جاڭا كٷن»), ياعني «جاڭا جىلدى» (كٷن ٶسۋٸن بەلگٸلەۋٸ) بٸلدٸرەدٸ.  (ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان الىنعان مەلٸمەت).

ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, قازٸرگٸ تاريح عىلىمى ناۋرىز مەرەكەسٸنٸڭ شىعۋ تەگٸن دە, ناۋرىز دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸن دە پارسىعا اپارىپ تەلٸپ تاستاعان.  بۇل تٷپ-تامىرىمەن قاتە تۇجىرىم. دەلەل مە? تىڭداپ كٶرٸڭٸز!

ناۋرىز مەرەكەسٸ – جاراتىلىستىڭ ٶز زاڭىمەن ٷيلەسكەن, ناعىز تابيعي مەرەكە. بۇل مەرەكە ەرٸ جاڭا جىل بولىپ سانالادى. جىلدىڭ تٶرت مەزگٸلٸندەگٸ, كٶكتەم مەزگٸلٸ – بٷكٸل تٸرشٸلٸك اتاۋلىنىڭ جانداناتىن, جاڭارىپ تٷلەيتٸن كەزەڭٸ. سوندىقتان كٷن مەن تٷن تەڭەسٸپ, تٸرشٸلٸك اتاۋلى «ۇيقىسىنان ويانىپ», قايتا تٷلەيتٸن وسى ناۋرىز ايى – جىل باسى بولىپ ەسەپتەلەدٸ جەنە بۇل مەرەكە قازاقتا «امال» دەپ تە اتالادى. بۇل سٶزدٸڭ جالعاسى «امان». (قىستان امالداپ, جازعا امان جەتۋ).

دەستٷر بويىنشا – ناۋرىز مەرەكەسٸ قازاق حالقىندا جاستاردىڭ جاسى ٷلكەن تۋىستارىنا, ٶزدەرٸ سىي – قۇرمەت كٶرسەتەتٸن باسقا دا جاسى ٷلكەندەرگە قوس قولىن بەرٸپ امانداسۋدان باستالادى. ٶكپە-ناز, رەنٸشتەردٸڭ بەرٸ ۇمىتىلادى.  بۇل كٷندەرٸ ەر ٷيدە جەتٸ تٷرلٸ دەمنەن, ناۋرىز كٶجە دايىندالىپ, بٸر-بٸرٸنٸڭ ٷيٸنەن دەم تاتىسادى. سونىمەن قاتار, ناۋرىز مەرەكەسٸن بٷكٸل اۋىل-ەل بولىپ, ەسٸرەسە جاستار جاعى تٷگەلدەي تاڭ شاپاعىن قارسى الۋدان – تازالانعان ارىقتارعا سۋ جٸبەرۋدەن, اعاش وتىرعىزىپ, گٷل ەگۋ رەسٸمٸن ٶتكٸزۋدەن باستالاتىن بولعان. مەرەكە  «اق سٷيەك», «القا قوتان», «اق سەرەك پەن كٶك سەرەك», «جاسىرىنباق»  جەنە ت.ب. تٷرلٸ حالىق ويىندارىمەن, ەن سالىپ, بي بيلەۋمەن, اقىندار ايتىسىمەن, قازاقشا كٷرەس, ات جارىسىمەن جالعاسىپ, تٷنگە قاراي «التىباقان» اينالاسىنداعى تاماشامەن اياقتالادى ەكەن.

ەجەلگٸ شەجٸرەلٸك دەرەكتەردە, ناۋرىز مەرەكەسٸ 127 عاسىردان بەرٸ قازاق ەلٸندە  قازىعۇرت تاۋىنا نۇق پايعامباردىڭ كەمەسٸ كەلٸپ توقتاعان كٷننەن باستاپ تويلانىپ كەلە جاتقانى ايتىلادى. ٶتكەن عاسىردىڭ اياعىندا تەجٸكستانداعى 3000 م. بيٸك تاۋدىڭ باسىنان اكۋلانىڭ تاسقا اينالعان سٷيەگٸ تابىلعاننان كەيٸن, بٷكٸل ەلەم عالىمدارى نۇح پايعامباردىڭ كەمەسٸ قالعان جەر وڭتٷستٸك قازاقستانداعى قازىعۇرت تاۋى ەكەنٸن مويىنداۋعا مەجبٷر بولدى. بۇل مەرەكەنٸ قازاقتاردىڭ «ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ» دەپ اتايتىندارىنىڭ  سىرى وسىدان بولسا كەرەك.

قازاقتىڭ ەتنوگراف-عالىمى جاعدا بابالىقۇلى 1970 جىلى مەسكەۋدٸڭ لەنين اتىنداعى كٸتاپحاناسىنان تٶتە جازۋمەن جازىلعان «ناۋرىز» دەپ اتالاتىن ۇزاق جىردىڭ قولجازباسىن تاپقان. بۇل جىردا نۇح پايعامباردىڭ كەمەسٸ قازىعۇرتقا كەلٸپ توقتاعان مەزگٸل دەل كٷن مەن تٷننٸڭ تەڭەسكەن كٷنٸ ەكەنٸ, وسى كٷنٸ ٷلكەن توي جاسالعانى, سول ۇلى مەرەكەگە ادام مەن جان-جانۋارلار تٷگەل قاتىسىپ, نۇح ع.س. ولاردىڭ بەرٸنە ٶزٸنٸڭ جاقسى كٶرەتٸن نەرسەسٸنەن مول شاشۋ شاشقاندىعى, وسىلايشا بۇل كٷن جاڭا جىلدىڭ باسى رەتٸندە تويلاناتىن بولعانى ايتىلادى. وسىلايشا, ناۋرىز مەرەكەسٸ – ناعىز تابيعات مەرەكەسٸ جەنە تاريحى ٶتە ۇزاق مەرەكە. بٷكٸل ەلەمدە بۇعان تەڭ كەلەتٸن بٸردە-بٸر مەرەكە جوق. بۇل دەگەنٸمٸز, بٷكٸل ادامزات تٸرشٸلٸگٸنٸڭ, مەدەنيەتٸنٸڭ قازاق جەرٸنەن, قازاق ەلٸنەن باستاۋ العانىن كٶرسەتسە كەرەك.

اقيقاتىندا دا, ناۋرىز مەرەكەسٸ باستاۋىن نۇق پايعامبار زامانىنان الادى. ونى قازاقي شەجٸرە بىلايشا تٷسٸندٸرەدٸ: ۇلى جاراتۋشى - اللانىڭ بۇيرىعىمەن نۇق پايعامبار الىپ كەمە جاساپ اللانى مويىنداعان مۇسىلمانداردى,  ٶز تۋىستارىن جەنە ەرتٷرلٸ اڭداردى جۇبىمەن كەمەگە وتىرعىزادى. ايتىلعان كٷنٸ «تاندىردىڭ» استىنان اتقىلاپ سۋ شىعىپ, اسپاننان جەتٸ كٷن نٶسەر جاۋىن جاۋادى. جەر بەتٸن تولقىنى كٶكتٸ شارپىعان توپان سۋ باسادى. كەمەگە مٸنگەندەردەن باسقالارىنىڭ بەرٸ توپان سۋعا قارىق بولىپ, اجال قۇشادى. كەمە ۇزاق جٷزەدٸ. بٸرەۋلەر التى اي, بٸرەۋلەر ودان دا كٶپ دەگەندٸ ايتادى. كەمەنٸڭ سۋدا ۇزاق جٷزۋٸنە جەنە ازىق-تٷلٸكتٸڭ ازايۋىنا بايلانىستى كەمە ٸشٸندە قوبالجۋ, ٶمٸردەن تٷڭٸلۋ, دەگەن سيياقتى نارازىلىقتار باستالادى. نۇق پايعامبار باستاپ كەمەدەگٸلەردٸڭ بارلىعى كٷنٸ-تٷنٸ اللاعا جالبارىنىپ, كٷنٸنە بەس مەزگٸل ناماز وقيدى. ازىقتارى تاۋسىلۋعا جاقىنداعاننان باستاپ كٷن ارالاتىپ قارلىعاشتى ۇشىرىپ وتىرادى. قارلىعاشتان ەش بەلگٸ بٸلٸنبەگەسٸن ازىق-تٷلٸكتٸ ٷنەمدەۋ ماقساتىندا نۇق پايعامباردىڭ بۇيرىعىمەن ورازا ۇستاۋعا كٶشەدٸ. بٸر كٷنٸ قارلىعاش اۋزىنا اعاشتىڭ جاپىراعىن تٸستەپ كەلگەندە كەمەدەگٸلەر سۋدىڭ تارتىلا باستاعانىن باعامدايدى. تاعى بٸر دە قۇستىڭ اياعى بالشىققا بىلعانىپ كەلەدٸ. كەمە سول باعىتپەن جٷزٸپ وتىرىپ قازٸرگٸ قازىعۇرت تاۋىنىڭ باسىنداعى سۋى تارتىلعان كٸشكەنە ارالعا كەلٸپ ٸلٸڭگٸر (جەكٸر) تاستايدى. جۇرتتىڭ بەرٸ كەمەدەن تٷسٸپ, قۋانىشتان كٶز جاستارىنا ەرٸك بەرٸپ, بٸرٸمەن-بٸرٸ تٶس قاعىستىرا قۇشاقتاسىپ, قول الىسىپ, قۇتتىقتاسادى. قويمالاردىڭ تٷبٸندە قالعان جەتٸ تٷرلٸ استىق تٷرٸنەن كٶجە جاساپ بەرٸ مەز-مەيرام بولىپ تويلايدى. سودان سول العاشقى كەمە توقتاعان ارال سول اتالارىنىڭ قۇرمەتٸنە ادا دەپ اتالادى. ەجەلگٸ تٷرٸك تٸلٸندە ارالدى  «ادا» دەپ اتاعان. ماڭعىستاۋداعى قازاق شىعاناعىندا ادا جەنە قوسا دەگەن ارالدار كٷنٸ بٷگٸندە دە سولاي اتالادى. سودان ولار ٶلە-ٶلگەنشە بٸرٸمەن-بٸرٸ تۋىسىپ باۋىرلاسقان دەسەدٸ. «كەمەدەگٸنٸڭ جانى بٸر» دەگەن ماقالدا سودان قالعان. جىل سايىن جاسى كٸشٸلەرٸ جاسى ٷلكەندەرٸن ٸزدەپ بارىپ قول الىسىپ كٶرٸسەتٸن بولىپتى. نۇق پايعامبار ٶز قاۋىمىن ازعىنداۋدان ساقتاندىرۋ ماقساتىندا جۇبى جوقتارىن نەكەگە وتىرعىزىپتى. سودان بەرٸ سول جۇپتاسۋ نۇق پايعامباردىڭ «اۆتورلىق قۇقىعىمەن» نەكە, ياعني نۇق ەكە دەپ اتالىپ, كەمە توقتاعان جەر قازىعۇرت, ياعني قازىق جۇرت (قازاق جۇرت) دەپ اتالىپتى.  

اداي شەجٸرەسٸ بويىنشا نۇح پايعامبار قاۋىمى اداي اتانىڭ ەكٸ ۇلىنىڭ ٷلكەنٸ قۇدايكەمەن ونىڭ ەكٸ ۇلى تەزٸكە (ٷلكەنٸ) جەنە قوساي (كٸشٸسٸ) بولىپ تاراتىلادى. سۋعا قارىق بولعاندار دا, امان قالعاندار دا سول قۇدايكەنٸڭ ەكٸ بالاسىنىڭ ەلٸ. نۇح پايعامباردىڭ تەگٸ قوساي. كەمەنٸڭ توقتاعان جەرٸ قازٸرگٸ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى قازىعۇرت (قازىق جۇرت) تاۋى. سول تاۋدا «كەمە قالعان» شوقىسى مەن وسى اتتاس اۋىل; لەنگەر (ٸلٸڭگٸر, ياكور) ەلدٸ مەكەنٸ (اۋدانى); ەڭگٸر اۋىلىنىڭ ايماعىنداعى تاۋ شوقىسىنىڭ ەرنەگٸندە ادام اتا مەن اۋا انا كيەلٸ تاسى مەن سول شوقىنىڭ ەتەگٸندە قايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەندەر سۋ ٸشكەن بۇلاق بار. ول ٶڭٸردە بۇلاردان دا باسقا «پايعامبار توقتاعان», «پايعامبار ساۋساعى», اق بۋرا, كٶزدٸ اتا, شٸلتەر اتا (قايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن) اتاۋلارى ساقتالعان. «قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان, ول ەۋليە بولماسا نەگە قالعان» دەپ كٷنٸ بٷگٸندە دە ەل اۋزىندا ايتىلىپ كەلەدٸ. بۇل كٷندەرٸ قازىعۇرت اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگٸ جٶنٸندە ەركٸمدەر قازاقتىڭ شەجٸرەسٸ مەن ونىڭ سٶز جاساۋ قاعيداسىن بٸلمەگەندٸكتەن ەر-تٷرلٸ جورامال-تۇجىرىمدارعا جول بەرٸلٸپ جٷر. دۇرىسى, قازىعۇرت بٸرٸككەن سٶز, قازىق جەنە جۇرت دەگەن ەكٸ سٶزدەن تۇرادى. اتام قازاقتىڭ سٶز جاساۋ جٷيەسٸندە «ق» مەن «ع» اۋىسىپ قولدانىلا بەرەدٸ. مانقىستاۋ-ماڭعىستاۋ. ال ەكٸ سٶزدەن بٸرٸكتٸرٸلٸپ بٸر سٶز جاساعاندا, ەكٸنشٸ سٶزدٸڭ بٸرٸنشٸ دىبىسى, نەمەسە بٸرٸنشٸ سٶزدٸڭ سوڭعى دىبىستارى, دىبىس ٷندەستٸگٸنە سەيكەس تٷسٸپ قالادى: قۇدايكە (قۋ اداي ەكە), تەزٸكە -تەز (ەز) ەكە, مانقىستاۋ (مانداردىڭ قىستاۋى), بيداي (بي اداي), وتان (وت مان), وعىز (وق قىز), ٷستٸرت (ٷستٸڭگٸ جۇرت), قازٸر – قاز بٸر (پٸر), قىرات (قىرا ات), تورات (تورى ات, تاۋرات), ەكەل (الىپ كەل), اپار (الىپ بار), بيىل (بيىلعى جىل), كەنجاحمەت (كەنجەاحمەت), زەينوللا (زەيٸن وللا, الدوڭعار (الدىوڭعار), قوجاحمەت (قوجا احمەت) ت.ت. قازىق قازاقتىڭ بالاما اتاۋى, ياعني بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ قاراشاڭىراعى. سول سيياقتى قاراشاڭىراق پەن قازىقتا سينونيم سٶزدەر. ال, جۇرتقا كەلسەك, بۇل قاسيەتتٸ قۇراندا ايتىلاتىن ەجەلگٸ جۋدى تاۋىنىڭ اتاۋى. قازىق پەن قازاقتىڭ, جۋدى مەن جۇرتتىڭ (جۇما, جۇمىس, جۇقا, جۋان, جۋسان, جۋا, جٷگەرٸ, جٷز, جٷزدەگەن, جٷزدەپ, جٷزٸنشٸ, جٷزٸك, جٷزٸم, جٷزباسى, جٷزۋ (سۋدا), جٷزگٸش, جٷزبە-جٷز, جٷزدەسۋ) تٷبٸرلەس بولاتىندارى وسىدان. قاسيەتتٸ قۇراندا ايتىلعان جۋدى تاۋى وسى تاۋ. اتام قازاق تا سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ, ٶز اتاسى) ەشقاشان جاڭىلىسىپ كٶرگەن ەمەس.

بۇل تۇجىرىم شىندىق بولاتىن بولسا, وندا نۇح پايعامباردىڭ مولاسى نەگە ساقتالماعان دەگەن سۇراقتىڭ ٶز-ٶزٸنەن تۋىنداپ تۇرعانى انىق. شىندىعىن دا, اتامىزدىڭ مولاسىن تابۋدىڭ ەش قيىندىعى جوق. بۇل جەردە دە, سٶز تٷبٸرٸنە (ٶز تٷبٸنە), ياعني سٶزدٸڭ اتاسىنا سٶز بەرەمٸز. تاپتىق پا? يە, يە! ۇق (ٷك), ياعني ٷكاشا اتا. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي اتامىزدىڭ ەسٸمٸنٸڭ سٶز تٷبٸرٸ ۇق (ٷك), ياعني نۇق (نٷك).

ٷكاشا اتا مازارى – قاراتاۋدىڭ كٷنگەي بەتٸندە, ٶگٸز تاۋ شاتقالى ماڭىنداعى قىراتتا, ياعني وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى, تٷركٸستان قالاسىنان 42 كم جەردە. كەسەنەسٸنٸڭ جالپى ۇزىن 16 م, ەنٸ 5 م, بيٸكتٸگٸ 3,5 – 4 م. عيماراتتىڭ باتىس جاعىندا, ديامەترٸ 3,5 – 4 م, بيٸكتٸگٸ 4 – 4,5 م بولاتىن شٸرٸمەيتٸن قاڭىلتىردان كٷمبەز تۇرعىزىلعان. نەگٸزگٸ قۇرىلىسى تاۋ تاستارىنان تٸك تٶرتبۇرىشتى ەتٸپ قالانىپ, سىرتى اق جەنە سۇر تٷستٸ تسەمەنت قوسپاسىنا قيىرشىق تاس ارالاستىرىلىپ سىلانعان. كەسەنەنٸڭ ٸشٸندەگٸ مازاردىڭ بيٸكتٸگٸ 160 – 170 سم, ەنٸ 150 سم, ۇزىندىعى 12 م-گە جۋىق. كەسەنەنٸڭ باتىس جاعىندا 200 م جەردە ٷكاشا اتا قۇدىعى بار.

ال, اشاعا كەلسەك بۇل ەكٸ دٷنيەنٸڭ, نەمەسە بٸر زاتتىڭ ەكٸگە بٶلٸنٸپ ايىرىلاتىن جەرٸ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. مىسالى, اشاتاياق, اشاماي. بۇل قازاقتىڭ تەكتٸك شەجٸرەسٸندە دە, سٶز جاساۋ جٷيەسٸندە دە تەك قانا سونى بٸلدٸرەدٸ. الىپبيدٸڭ (ەلٸپپەنٸڭ) بٸرٸنشٸ دىبىسى «ا» مەن باستالىپ «ا» مەن اياقتالاتىن سٶزدەردە دە سولاي: 1.اعا, 2.ادا, 3.ازا, 4.الا, 5.انا, 6.اپا, 7.ارا, 8.اسا, 9.اتا, 10.اۋا, 11.اشا, ياعني ٷكاشا اتا (نۇق پايعامبار) 9-شى اتا مەن 10-شى انادان ايىرىلىپ (بٶلٸنٸپ) كەتٸپ تۇر. قايران اتالارىم! جارايسىڭدار! سٶز جاساساڭ وسىلاي جاسا! تاريح جازساڭ وسىلاي جاز! بۇل تاريحتى ۇلى جاراتۋشى – اللادان باسقا ەشكٸم, ەشقاشان جويا المايدى.

سەبەبٸ, جەر بەتٸندە بٸر قازاق تٸرٸ تۇرسا, دومبىرا جويىلمايدى. قازاقتىڭ دومبىراسىنا, سالداردىڭ باس كيٸمدەرٸنە, قازاق كەلٸندەرٸنٸڭ سەۋكەلەسٸنە «ٷكٸ» تاعاتىن سەبەبٸ دە وسى. بٸزدٸڭ ٷكٸلەپ, ايالاپ جٷرگەن اتامىز (نۇق پايعامبار) وسى ٷكاشا اتامىز. ٷكٸلٸ دومبىرا, ٷكٸلٸ ىبىراي, ٷكٸلٸ پوچتا, ٷكٸ, ٷكٸ ويۋ, ٷكٸم, ٷكٸمەت, ٷكٸمەت باسى اتاۋلارى وسى اتامىزدان قالدى.

بۇنى ازسىنساڭدار, تاعى بٸر دەلەل كەلتٸرەيٸن: قازاقتىڭ تەك قانا سٶزٸ ەمەس, سٶيلەمدەرٸ دە وسىلاي جاسالعان. سٶيلەم اراسى مەن سوڭىنا قويىلاتىن تىنىس بەلگٸلەرٸ دە (ٷتٸر, نٷكتە, ٷتٸر-نٷكتە مەن قوس نٷكتەلەر) وسىنى بٸلدٸرەدٸ. ٷتٸر دەگەنٸمٸز اللاتاعالانىڭ اد ەلٸنە جٸبەرگەن ھۇد پايعامباردىڭ ەسٸمٸ بولسا, قوس نٷكتەمٸز — قوساي نۇق اتامىزدىڭ اتى مەن تەگٸن بٸلدٸرەدٸ. تاعى قايتالايمىن. سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ, ٶز اتاسى) ەشقاشان جاڭىلىسپايدى.

نۇح پايعامباردىڭ تەگٸ قازاق, كەمە توقتاعان جەردە كٷنٸ بٷگٸندە دە قازاقتار وتىر. ولاردا وسى بٸز سٶيلەپ جٷرگەن تٸلدە سٶيلەگەن. نۇح پايعامباردىڭ ٷش ۇلىنىڭ ەڭ ٷلكەنٸ قام ٶز ەۋلەتٸمەن قازٸرگٸ ٷندٸ جەرٸنە كەتٸپ, سوندا قونىستاندى. قازاقتان بٶلٸنٸپ ٶزگە ٶڭٸرگە العاش قادام باسقان قام اتامىز بولدى. قازاقتىڭ «قادام (ق-ادا-م)» — قامنىڭ اتاسى دەگەن سٶزٸ وسىلاي دٷنيەگە كەلدٸ. جىلقى مەن جىلقىشىلاردىڭ پٸرٸ قامبار اتامىزدىڭ دا تەگٸ وسى. ورتانشى ۇلى سام (شام) ٶز ەۋلەتٸمەن قازٸرگٸ يران, ارابييا جەرلەرٸنە بارىپ قونىستاندى. ال, نۇحتىڭ كەنجەسٸ يافەس, ەكە بۇيرىعىمەن سولتٷستٸككە قونىس اۋداردى. نۇقتىڭ ٶز ەلٸ قازٸرگٸ قازاق دالاسىنداعى قازىعۇرت تاۋى (سىر ٶڭٸرٸ) القابىن جاز جايلاۋ, ماڭعىستاۋدى قىس قىستاۋى ەتٸپ, مەڭعٸ تۇراقتاپ قالدى. اتا جۇرت بٷتكٸل جەر شارىنداعى ٷش ۇلىنىڭ ەلدەرٸن وسى ٶڭٸردەن باسقاردى. وسى ٶڭٸر سان مىڭداعان جىلداردان بەرٸ بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ استاناسى بولىپ كەلەدٸ. كٶشپەندٸ ەل (قازاقتار) بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ انا تٸلٸن ەشبٸر ەلدٸڭ تٸلٸمەن بۋدانداستىرماي بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكٸزدٸ. بٸزدەر نۇح اتامىزدىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسٸمٸز. قازاقتىڭ يا, يە, يە, كيە, قييا, قاراقييا, قييان, قييا دەگەن سٶزدەرٸ سول يافەس اتامىزدان قالدى.

«نۇح پايعامبار ٷش ۇلىن ٷش تاراپقا: حام اتتى ۇلىن ٷندٸستان جاققا, سام اتتى ۇلىن يران جاققا, يافەس اتتى ۇلىن سولتٷستٸك جاققا جٸبەردٸ. ٷشەۋٸنە ايتتى: «ادام پەرزەنتتەرٸنەن ٷشەۋٸڭٸزدەن ٶزگە ەشكٸم قالعان جوق, ٷشەۋٸڭٸز ٷش جۇرتقا وتىرىڭىز, ۇرپاقتارىڭىز كٶپ بولسا, سول بارعان جەرلەرٸڭٸزدٸ جۇرت ەتٸپ وتىرىڭىز».

يافەس اتاسىنىڭ ەمٸرٸمەن جۋدى تاۋىنان كەتٸپ, ەدٸل مەن جايىق سۋىنىڭ اراسىنا قونىس تەپتٸ. يافەستٸڭ سەگٸز ۇلى بار ەدٸ, ۇرپاقتارى كٶپ بولدى. ولار مىنالار: تٷرٸك, حازار, ساقلاپ, ورىس, مەڭ, شىن, كەيمار, تاريح. يافەس ٶلەرٸندە ٶز ورنىنا ٷلكەن ۇلى تٷرٸكتٸ وتىرعىزىپ, ٶزگە ۇلدارىنا: «بارشاڭىز تٷرٸكتٸ پاتشا بٸلٸپ, ونىڭ سٶزٸنەن شىقپاڭىزدار», -دەپ ٶسيەت قىلدى, وعان يافەس ۇعلانى (وعلانى) دەگەن لاقاپ قويدى.

تٷرٸكتٸڭ تٶرت ۇلى بار ەدٸ; تٷتٸك, حاكال, بارساجار, املاق. تٷرٸك ٶزٸ ٶلەر شاعىندا ٷلكەن ۇلى تٷتٸكتٸ ٶز ورنىنا وتىرعىزىپ, قايتپاس ساپارعا كەتتٸ» (ەبٸلعازى «تٷرٸك شەجٸرەسٸ»).

اتام قازاقتىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ سٶز بولعان, ال سٶز باسى دىبىستارمەن, بۋىنداردان باستالادى دەگەن قاعيداسىنا جەنە ەربٸر سٶزدٸڭ تٷبٸرٸندە (ٶز تٷبٸندە, ياعني ٶز اتاسىندا) سول سٶزدٸ دٷنيەگە ەكەلگەن اتامىزدىڭ اتى, ياعني بٷگٸنگٸشە ايتقاندا «اۆتورلىق قۇقىعى» ساقتالادى دەگەن قاعيداعا سەيكەس:

ناۋرىز – تازا قازاق سٶزٸ. نەگٸزٸ نۇق (نۇح, نۋح, نوي, ناۋ, ناي بولىپ ەرتٷرلٸ لاقاپ اتتارمەن  اتالىپ جٷرگەن) پايعامبار اتامىزدىڭ اتىنان شىققان. ال ەكٸنشٸ بۋىنداعى «رىز»-عا كەلسەك, قازاقتا وسى جالعاۋدان ارىز, قارىز, پارىز دەپ, ادام بالاسىنا جاۋاپتى مٸندەت جٷكتەيتٸن (مٸندەتٸڭدٸ ورىنداماساڭ ارىز تۋىندايدى) جەنە «ىز» جالعاۋلىعىنان ۋىز, قىز, سىز, تىز دەگەن ادامزات عۇمىرىنىڭ باستاۋىنداعى تەز ٶتەتٸن ۇعىمدى بٸلدٸرەتٸن سٶزدەر جاسالعان.

ناۋ دەگەنٸمٸزدەگٸ «ن» دىبىسى نۇق اتامىزدىڭ ەسٸمٸن بەرسە, ودان كەيٸنگٸ «اۋ» - اۋا انامىزدىڭ ەسٸمٸن بەرەدٸ. تاۋدىڭ دا سٶز تٷبٸرٸ «اۋ» بولاتىنى وسىدان. تاۋدىڭ اتاۋى اۋا انامىزدىڭ قۇرمەتٸنە قويىلعان.

بۇل سٶزٸمٸزدٸڭ دەلەلٸ رەتٸندە ايتارىمىز, سوناۋ باعزى زاماننان بەرٸ بٸزگە جەتكەن ۇلى شەجٸرەدە قازاقتىڭ ەجەلگٸ جىل باسى ناۋرىز مەرەكەسٸندە 365 كٷنگە ارناپ, 365 كٷي وينالعانى ايتىلادى.

ماڭعىستاۋلىق قاز ادايلاردىڭ مالعا شٶپ سالاتىن كەمەگە ۇقساس اعاش استاۋدى «ناۋا» دەپ اتاۋى دا, وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولىپ تابىلادى.

قازاقتا ناۋرىز مەرەكەسٸنە بايلانىستى: ناۋرىز كٷنٸ, ناۋرىز ايى, ناۋرىزناما, ناۋرىزكٶجە, ناۋرىز تويى, ناۋرىز جىرى, ناۋرىز جۇمباق, ناۋرىز باتا, ناۋرىز تٸلەك, ناۋرىز تٶل, ناۋرىزكٶك, ناۋرىز ەسٸم, ناۋرىز شەشەك, ناۋرىزشا, ەز ناۋرىز, قىدىر,  سامارقاننىڭ كٶك تاسى دەگەن سيياقتى اتاۋ سٶزدەر بار. قازاق حالقى بۇل كٷنٸ دٷنيەگە كەلگەن بالالارعا ناۋرىز, ناۋرىزباي, ناۋرىزبەك, ناۋرىزحان, ناۋرىزٷل دەگەن ەسٸمدەر بەرگەن. ناۋرىز سٶزٸ بٸزگە ٶزگە تٸلدەن ەنگەن بولعاندا مىنا سٶزدەر قازاقتىڭ سٶزدٸك قورىندا بولماعان بولار ەدٸ.

ايرىقشا اتاپ ٶتەتٸن جاعداي, ەز (قازاقتىڭ لاقاپ اتى) ناۋرىز – ناۋرىزدىڭ تەگٸ قازاق دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ەز تٷرٸك, ەز جەنٸبەك, ەز تەۋكە, بۋراحان ەزٸ ت.ت. وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق.

ال, ناۋرىزدىڭ تەگٸنٸڭ پارسىلارعا تەلٸنۋٸنە كەلسەك, سول پارسىلاردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ شىققان تەگٸ قازاق دالاسى بولىپ تابىلادى. ونى يراندىقتاردىڭ ٶزدەرٸ دە كەمٸل مويىندايدى. بٸز ونىڭ دەلەلدٸ دەرەگٸن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تەگەرانداعى شەھيد بەھەشتە اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ پروفەسسورى ريزا شابانيدٸڭ «يران تاريحى» اتتى ەڭبەگٸنەن تابامىز (الماتى – 2002. 6-16 بەتتەر). بۇل كٸتاپتىڭ بٸرٸنشٸ تاراۋىندا  يراندىقتاردىڭ تەگٸ ەجەلگٸ ماد, ياعني مان اداي پاتشالىعىنان باستاۋ الاتىنى ايقىن كٶرسەتٸلگەن. ونى تٸپتٸ ول قالاي دەپ باس اۋىرتپاي-اق «ار» دەگەن سٶز تٷبٸرٸنەن (ٶز تٷبٸنەن, ٶز اتاسىنان) جەنە «ان» دەگەن جالعاۋدان دا ايقىن كٶرۋگە بولادى. شىندىعىندا دا ەجەلگٸ تاريحقا «پارفييا»  دەگەن اتپەن ەنگەن پاتشالىقتىڭ نەگٸزٸن ارشاق اتامىز قالادى. بٷتكٸل ەلەمگە جورىق شەككەن سەرٸلەر (رىتسارستۆو) وسى جەردەن باستاۋ العان. بۇل پاتشالىق قازار (قاس بي) تەڭٸزٸنٸڭ جاعاسىندا, قازٸرگٸ مانقىستاۋ, تٷرٸكمەن, پارسى جەرٸندە ٶمٸر سٷردٸ. قازٸرگٸ يران ەلٸ, بٸزشە ايتقاندا پارسىلار سول پارفييا مەملەكەتٸنٸڭ جالعاسى. قازٸرگٸ تٷرٸكمەن جەرٸندەگٸ بٸر جازىق دالا كٷنٸ بٷگٸندە دە ار جازىعى دەپ اتالادى. ال, ماڭعىستاۋلىق ادايلار يراننىڭ ەمەس, قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, پارسىلاردىڭ ٶزٸ مان ادايدان تارايتىنىن كەمٸل مويىنداپ وتىرعاندا, قازاقتىڭ ەز ناۋرىزىن پارسىلارعا اپارىپ تەلٸگەنٸمٸزدٸڭ ورىنسىز بولاتىنى ٶزٸنەن ٶزٸ تٷسٸنٸكتٸ بولسا كەرەك.

سٶز سوڭىندا ايتارىم, ماڭعىستاۋلىقتار  14-شٸ ناۋرىزدى - ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ, امال مەرەكەسٸ, جىل باسى دەپ, ەستە جوق ەسكٸ زامانداردان بەرٸ تويلاپ كەلەدٸ. ەڭگٸمەمٸزدٸڭ باسىندا قازاق حالقى, سوعان سەيكەس بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ جىلدى ون ەكٸ ايعا بٶلەتٸنٸن ايتقانبىز. مٸنە وسى 14 كٷنٸ جاڭا اي تۋادى.  بۇل كٷنٸ ادامدار ٶكپە-ناز, رەنٸشتەرٸنٸڭ بەرٸن ۇمىتىپ, جاسى كٸشٸلەرٸ ٷلكەندەرٸنە بارىپ كٶرٸسۋدەن باستالادى. وسى ماقالانى جاسى ٷلكەندەرٸڭٸزدٸڭ بەرٸ)نە بارىپ كٶرٸسكەنٸمٸز رەتٸندە قابىل العايسىزدار.

بارشاڭىزدى جاڭا جىلدارىڭىزبەن قۇتتىقتايمىز! باستارىڭىز امان, دەندەرٸڭٸز ساۋ, ەلٸمٸزدە تىنىشتىق, مولشىلىق, تاتۋلىق بولعاي! امالدان امالعا امان-ساۋ جەتە بەرگەيمٸز!

قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم