Foto: Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń baspasóz qyzmeti
Shaǵban – Ramazan aiynyń kelgenin súiinshileitin ai. Ardaqty Paiǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) óz úmbetine Shaǵban aiy kirgende tazalanyp, nietimizdi durystaýdy ósiet etken. Alla elshisiniń taǵy bir hadis-sharifinde aitylǵandai, Shaǵban aiynda jasalǵan duǵa keri qaitarylmaidy. Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múfti Naýryzbai qajy Taǵanulynyń aitýynsha, izgi ǵulamalardyń biri «Erejep – jelge, Shaǵban – bultqa, Ramazan jańbyrǵa uqsaidy. Erejep aiynda dán egilmese, Shaǵbanda sýarylmasa, Ramazanda qandai egin kútýge bolady» degen. Osy oraida Ult.kz portalynyń tilshisi Bas múfti Naýryzbai qajy Taǵanulymen az-kem suhbattasqan bolatyn.
– Naýryzbai qajy Taǵanuly, kópshilik kóp suraityn máseleniń biri, qandai adamdar aýyz bekitýden bosatylǵan?
– Quranda mynadai aiat bar: «Alla senderge (ár nárseniń) jeńildigin qalaidy, qiyndyqpen qinamaidy» («Baqara» súresi, 185-aiat). Rasynda Islam dini aýyz bekitýge shamasy kelmeitin adamdardy aýyrtpalyqtan bosatqan. Mundai adamdar orazasyn Ramazan aiynan keiin ustasa bolady. Al múlde oraza ustaýǵa shamasy kelmeitinder pidiia sadaqasyn (bir adamnyń tańǵy jáne keshki asyn) berip, ózin aýyz bekitýden bosatady. Pidiia sadaqasy degenimiz – bir adamnyń kúndelikti (tańǵy jáne keshki) toiyp ishetin asy.
Suraǵyńyzǵa oralsam, birinshiden, naýqas adam oraza ustaýdan bosatylady. Bul jerde derttiń túri men deńgeiin eskerý kerek. Eger naýqas adam oraza ustaǵan jaǵdaida densaýlyǵyna keri áser etse, derti asqynyp ketse, mundai jaǵdaida saqtanǵan durys. Iaǵni mundai kezde bilikti, janashyr dárigerdiń nusqaýymen orazadan bosatylady. Al derti densaýlyǵyna ziian keltirmeitinine kózi anyq jetken adamnyń aýyz bekitkeni abzal. Óitkeni oraza – jannyń ǵana emes, tánniń de shipasy. Oraza ustap, dertinen aiyqqan jandar qanshama?!
Alla Taǵala Quranda: «Syrqatqa shaldyqqan jandar jáne saparda júrgen jolaýshylar basqa kúnderi oraza ustap ornyn toltyrsyn» («Baqara» súresi, 185-aiat), – degen. Jolaýshy da orazadan bosatylady. Degenmen eger sapar qiyndyq týdyrmasa, orazasyn buzbaǵany abzal. Júkti nemese emizýli balasy bar áielder ózine nemese jatyryndaǵy balasynyń densaýlyǵyna qaýipti bolatynyn bilse, orazadan bosatylady. Qarttyq jetken egde kisiler de aýyz bekitpese bolady. Olar kúnine bir miskindi tamaqtandyrady. Etekkiri kelgen, sonymen qatar jańa bosanǵan áielder orazasyn ýaqytsha toqtatyp, keiin qazasyn óteidi.
Baliǵatqa tolmaǵan nemese aqyly-esi durys emes adam oraza ustamaidy. Bul týraly Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «(Jaqsy jáne jaman isterdi jazatyn perishteniń) qalamy úsheýden kóterilgen (jazbaidy): baladan, ol kámeletke tolǵansha; uiqydaǵy adamnan, ol uiqysynan oianǵansha jáne aqyldan aljasqan, ol aqyl-esin jiǵansha», – degen. Alla Taǵala siz ben bizge uly qulshylyqty kemshiliksiz atqarýǵa shynaiy yqylas pen kúsh-qýat bersin!
– Orazanyń ózge qulshylyqtardan ereksheligi nede?
– Jerdi meken etken ań men qustyń, barlyq tirshilik iesiniń jyl mezgilderinde jańarý, túleý, ózgerý úderisinen ótetini belgili. Al Allanyń adam balasyna bergen sheksiz nyǵmeti, teńdessiz syiy sanalǵan oraza – kúnáǵa betpe-bet kelýden saqtaityn, jan-dúniemizdi, minez-qulqymyzdy jaqsylyqqa tárbieleitin, rýhani túlep shyǵatyn qulshylyq. Orazanyń ereksheliginiń biri – Alla men adam arasyndaǵy qupiia qulshylyq ekendiginde. Sol úshin Alla onyń syiy men saýabyn ózim berem degen. Qudsi hadiste Alla Taǵala: «Aýzy berik adam iship-jeýin men úshin doǵardy. Oraza – Meni men qulymnyń arasyndaǵy ǵibadat. Oǵan beriletin syidy Men ǵana ólshep, Men ǵana beremin. Aýzy berik qulymnyń ashtyq pen shóldegende shyǵatyn aýzynyń isi men úshin miskten de artyq», – degen.
Orazanyń ózge qulshylyqtardan ereksheligi – musylmannyń bul paryz amaldy bar bolmysymen, shynaiy yqylasymen, jan-tánimen oryndaýynda. Ramazan aiynda adam balasy tek iship-jeýden, jynystyq qatynastan ǵana ózin tyimaidy. Oraza kózdi jaman nárse kórýden, qulaqty jaman sóz estýden, tildi ósek sózden, ǵaibattan saqtaidy. Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bir hadisinde bylai deidi: «Rasynda Alla ótirik aitýyn doǵarmaǵan jannyń iship-jemin toqtatqanyna muqtaj emes». Endeshe tilmen de oraza tutýymyz qajet. Taǵy bir hadiste: «Qanshama oraza tutýshylar bar, olardyń bar tapqan paidasy – shóldeý ǵana» delingen.
Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) oraza erejelerin durys saqtamaǵan, Alla tyiǵan isterden ózin tyimaǵan keibir adamdardyń orazasynyń qabyl bolmaýy múmkin ekenin eskertken. Sondyqtan oraza ustaýshy musylman ózin ósek-aiańnan, ótirik, balaǵat sózderden, urys-keristen aýlaq ustaýy tiis. Ondai ortada úndemeýdiń ózi –úlken saýap. Óitkeni Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bir sózinde: «Oraza tutýshynyń úndemeýi – Allaǵa tásbih aitqanmen teń», – degen.
Oraza adam balasyn qanaǵatshyl bolýǵa tárbieleidi. Qanaǵat – adam balasynyń asyl qasietiniń biri. Qanaǵatshyl adam – naǵyz bai adam. Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Qudaidyń bergenine riza bolsań, eń bai adamnyń biri atanasyń», – degen. Biz oraza ustaý arqyly qolymyzda bar nárseniń qadirin sezinemiz jáne bizge óte kóp nyǵmet berilgenin túsinemiz. Bul túsinik bizdi qanaǵatshyl bolýǵa tárbieleidi.
Quranda qanaǵat týraly mynadai astarly aiat bar: «Meili er bolsyn, áiel bolsyn, kimde-kim múmin retinde (Allanyń razylyǵyna bóleitin) saýapty da igilikti ister atqarsa, Biz oǵan mindetti túrde pák ári jaqsy ómir syilaimyz» («Nahyl» súresi, 96-aiat). Hazreti Áli (Alla oǵan razy bolsyn) osy aiattaǵy «jaqsy ómir» degen sózdi «qanaǵat» dep túsindirgen eken. Al sahabalardyń kózin kórgen Hasan ál-Basri (Alla ony raqymyna alsyn) osy aiat jaily oiyn bylai sabaqtaidy: «Pák ári jaqsy ómir dep qanaǵat etýdi aitamyz». Demek jaqsy ómir qanaǵatpen teń degen maǵyna shyǵady. Iaǵni izgilikke toly, saliqaly ómir súrý úshin qanaǵatshyl bolý kerek. Al oraza qanaǵatty dos tutýdy, ony ómirlik serik etýdi úiretedi. Túiindep aitqanda, oraza jaqsy ómir súrýdi úiretedi.
– Al Ramazan aiynyń ózge ailardan ereksheligi qandai?
– Alla Taǵala Óziniń qalaýymen oraza qulshylyǵy úshin on eki aidyń ishinen Ramazan aiyn tańdaǵan. Olai bolsa Allanyń tańdaýy túsken aidyń ózine tán artyqshylyqtary da bar. Haq Taǵala erekshe aidaǵy ǵibadatty buljytpai oryndaǵan quldarynyń mártebesin de erekshe biiktetip, mereiin ústem etýge ýáde etken.
Ramazan – on eki aidyń sultany, berekeli de keshirimi mol ai. Bizdiń halqymyz ejelden Ramazandy erekshe qasterlep, «on eki aidyń sultany» dep qadirlegen. Bul aidyń ózge ailardan ereksheligi óte kóp. Birinshiden, Ramazanda Alla razylyǵy úshin jasalǵan jaqsy is basqa ailarda paryz amal oryndaǵanmen teń. Sol sekildi Ramazanda paryz amalyn oryndaǵan adam basqa ailarda jetpis paryz oryndaǵandai saýap alady. Buǵan qatysty mynadai hadis bar: «Osy aida Allaǵa bir izgi qasietpen jaqyndaǵan jan basqa ýaqytta paryz oryndaǵandai. Al osy aida paryz amalyn oryndaǵan adam basqa ýaqytta jetpis paryz oryndaǵandai».
Islam ǵalymdarynyń aitýynsha, izgi amaldyń saýabynyń erekshe eselenýiniń sebepteri bar. Birinshisi, izgilik jasalǵan jerge qatysty. Iaǵni orynnyń qurmettiligine qarai onda oryndalǵan is-amaldyń saýaby da eselenedi. Mysaly, úide oqylǵan namazdan meshitterde oqylǵan namazdyń saýaby airyqsha kóp. Izgi amaldyń saýabynyń eselenýiniń taǵy bir syry onyń oryndalǵan ýaqytyna bailanysty. Mysaly, zýl-hijja aiynyń alǵashqy onkúndiginde jáne Ramazan aiynda jasalǵan qaiyrly isterdiń mártebesi biik bolady. Birde bir kisi Paiǵambarymyzdan (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Qai sadaqa qaiyrly?» – dep suraǵanda: «Ramazan aiynda berilgen sadaqa», – dep jaýap bergen eken. Sondyqtan erekshe Ramazan aiynda Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) erekshe jomarttyq tanytatyn. Bul týraly Aisha anamyz (Alla oǵan razy bolsyn) bylai dep áńgimeleidi: «Alla elshisi óte jomart bolatyn. Al Ramazan aiynda odan da erekshe jomarttyq kórsetetin». Iaǵni Paiǵambarymyz Ramazan aiynda qulshylyq jasaý barysynda da, sadaqa berý kezinde de erekshe jomarttyq jasaityn.
Ramazan aiynyń taǵy bir ereksheligi – bul aida qasietti Quran aiattary túse bastady. Alla Taǵala bul jaiynda «Baqara» súresinde: «Ramazan aiy sondai bir ai, ol aida adam balasyna týra jol jáne (aq pen qarany) aiyratyn dálel túrinde Quran túsirildi», – dep baiandaǵan. Ramazan aiynda Quran Kárimge erekshe den qoiýymyz kerek. Bul aida Jebireiil (oǵan Allanyń sálemi bolsyn) perishte Paiǵambarymyzǵa kelip, Quran Kárimdi qaitalap úiretetin. Haq Taǵalanyń kitabyn úirený, Onyń elshisin súiý tárbieniń negizgi qainar kózi bolyp sanalady.
O dúniede árbir musylmanǵa tutqan orazasy men oqyǵan Qurany shapaǵatshy bolady. Bul jaiynda Paiǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Qiiamet kúni oraza men Quran Rabbynyń aldynda pendege arasha bolady. Oraza: «Rabbym! Men ony kúndiz iship-jeýden tyiǵan edim. Endi men oǵan arasha bolaiyn», – deidi. Quran bolsa: «Men ony túnde uiqysynan aiyryp edim, sol úshin oǵan arasha bolaiyn», – deidi. Sóitip ekeýiniń de shapaǵaty qabyl etiledi», – degen.
Adamzattyń asyly Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) Hira úńgirinde Jaratqanǵa ońasha ǵibadat etip jatqan túnderdiń birinde Jebireiil perishte (oǵan Alanyń sálemi bolsyn) kelip, Qurannyń alǵashqy aiattaryn ýahi etti. Sol tún myń aidan qaiyrly Qadir túni edi. Bul oqiǵanyń mánine úńilsek, Ramazan aiynyń týǵanyn kórgen, sol kezde tiri bolǵan árbir musylmanǵa oraza tutý paryz ekenin ańǵaramyz.
Ramazan meiirim, molshylyq aiy bolsa, sol qasietti aidyń mańyzyn Qadir túni tipti mándi ete túsedi. Alla Taǵala ailardan – Ramazandy, kúnderden – jumany, túnderden Qadir túnin artyq etken. Qasietti Quran Kárimniń «Qadir» súresinde: «Qadir túni – myń aidan qaiyrly», – delingen. Bul túnde perishteler jerge túsedi. Qadir túni – boiǵa rýh, sanaǵa nur quiatyn erekshe tún. Sondyqtan osy túndi barlyq musylmandar qulshylyqpen ótkizip, otbasynyń amandyǵyn, eldiń tynyshtyǵyn tilep duǵa jasaidy. Qadir keshin qulshylyqpen ótkizgen adam úlken saýapqa kenelip, eki dúnieniń qýanyshyna bólenedi.
– Oraza ustaityn jandarǵa qandai keńes berer edińiz?
– Eń áýeli yqylas pen nietti durystaý kerek. Óitkeni yqylas júrektiń kirshiksiz adaldyǵy men niettiń tazalyǵyn aiqyndaidy. Alla Taǵala siz ben bizdiń shynaiy yqylasymyzǵa, nietimizge qarai saýap jazady. Dáret almai, namaz qabyl bolmaityny sekildi, niet durys bolmai, qulshylyq qabyl bolmaýy múmkin. Jálálýddin Rými bir sózinde bylai degen eken: «Seniń barlyq is-áreketińe yqylas qajet. Sonda ǵana Alla Taǵala jasaǵan saýapty isterińdi qabyl etedi. Óitkeni yqylas – qulshylyq qusynyń qanaty. Sen qanatsyz baqyt mekenine qalai ushpaqsyń?».
Osy rette myna hadisti erekshe aityp óter edim: «Shyn máninde Alla senderdiń túrleriń men syrt kórinisterińe qaramaidy, alaida júrekteriń men is-amaldaryńa qaraidy». Sondyqtan ǵalymdarymyz aitqandai, az amaldy niet kóbeitedi, kóp amaldy niet azaitady. Saýaby mol Ramazan aiynda az amal jasasaq ta, shynaiy nietpen oryndasaq sózsiz onyń nátijesi men jemisin kóremiz.
Alla Taǵala Ramazan aiyndaǵy orazamyzdy, Qadir túnindegi duǵa-tilekterimizdi qabyl etkei! Elimiz aman, jurtymyz tynysh bolǵai! Kelesi Ramazan aiyna aman-esen jetýimizdi Alla násip etsin! Ámin!
– Suhbatyńyzǵa raqmet!
