Foto: azattyq.org
Belgili saiasattanýshy Tolǵanai Úmbetálieva Ult.kz tilshisimen suhbat barysynda Ýkrainadaǵy qaqtyǵystyń paida bolý sebepterin, NATO-nyń shyǵysqa qarai keńeiýiniń geosaiasi saldaryn jáne Resei men Batys arasyndaǵy qarym-qatynastyń shielenisý faktorlaryn taldady. Sarapshy Ortalyq Aziia aimaǵy úshin yqtimal qaýipterdi, Qazaqstannyń kópvektorly saiasatyn jáne Eýraziialyq integratsiialyq qurylymdardaǵy eldiń múmkindikterin baǵalaidy. Suhbat barysynda qazirgi álemdik tártiptiń kóppoliarlyq baǵytqa aýysýy jaǵdaiynda Qazaqstannyń orny men róli týraly da sóz boldy.
– Sizdiń oiyńyzsha, qaqtyǵystyń negizgi sebebi nede?
– Menińshe, basty sebep – NATO-nyń shyǵysqa qarai keńeiýi. Resei burynnan ózimen Eýropanyń ortasynda býferlik aimaq bolatyn elderdi qorshap keldi. Ýkraina NATO-ǵa jaqyndaǵan saiyn Máskeý ony óz qaýipsizdigine tikelei qaýip dep qabyldady. Kelissózder nátije bermedi, al NATO áskeriniń Resei shekarasyna deiin kelý qaýpi áskeri qaqtyǵysqa ákeldi. Kremldiń aitýynsha, basqa jol bolmaǵan.
– Halyqaralyq talqylaýlarda qandai nusqalar aitylyp júr?
– Úsh negizgi nusqa bar.
Birinshisi – Resei agressor, Ýkrainaǵa shabýyl jasaǵan sebebi burynǵy keńestik respýblikanyń óz yqpalynan shyǵyp ketpeýi úshin.
Ekinshisi – 2007 jyly AQSh Ýkrainany jáne Grýziiany NATO-ǵa qosý týraly sheshim qabyldaǵan kezde másele bastaldy. 1991 jyly NATO shyǵysqa keńeimeidi degen ýáde bolǵan. Sarapshylar bul sheshimdi qaqtyǵystyń túpki sebebi dep sanaidy.
Úshinshisi – Batys elderi Reseide túrli-tústi revoliýtsiia jasap, ózderine jaqyn prezidentti bilikke ákelýdi maqsat etti. Bul oryndalmaǵan soń, Reseidi álsiretý úshin qarym-qatynasty ýshyǵý joly tańdaldy.
– Konspirologiialyq nusqalar da jii aitylady. Olar týraly ne deisiz?
– Iá, ondai pikirler de bar. Bireýler Angliia Ortalyq Aziiadaǵy «úlken oiynyna» oraldy deidi. Basqalary Germaniia Ekinshi dúniejúzilik soǵystaǵy jeńilisi úshin revansh alǵysy keledi dep esepteidi.
– Bul jaǵdai Ortalyq Aziiaǵa qanshalyqty qaýip tóndirýi múmkin?
– Eger aimaq Reseige ashyq antireseilik pozitsiia ustanbasa, bizge aitarlyqtai qaýip joq. Eger biz Máskeý úshin qaterge ainalsaq, Ýkrainadaǵy jaǵdaidyń qaitalaný qaýpi arta túsedi. Qazir biz kópvektorly saiasat ustap otyrmyz, sol sebepti qaýip deńgeii joǵary emes.
– Bloktar arasyndaǵy jaǵdaiǵa qalai qaraisyz?
– Bul jerde naqty aitý qiyn. BRIKS elderi halyq sany men ekonomikasy boiynsha «jetilik» elderinen basym. Biraq BRIKS– áskeri emes, ekonomikalyq qurylym. ShYU-da áskeri ólshem bar, biraq ol tek ishki qaýipsizdik pen aimaqtyq turaqtylyqqa arnalǵan. Qytai da AQSh pen Batysqa qarsy blok qurý nieti joq ekenin aitady.
– Qazaqstannyń róli qandai bolýy múmkin?
– Eger álem kóppoliarlyqqa bet alsa, Resei álemdik oiynshylar qataryna kirse, Eýraziia onyń negizgi aimaqtarynyń birine ainalady. Qazaqstan óz ortalyq rólin kúsheitý úshin Eýraziiada pozitsiiasyn nyǵaita alady. Bul turǵyda EýrazEQ siiaqty qurylymdar bizge kómektese alady.
– Qazaqstan úshin bul keńistiktiń qandai mańyzy bar?
– Bul keńistik bizdiń damýymyzǵa úlken múmkindik bola alady. Qazaqstan burynǵy KSRO elderiniń bárimen jaqsy qatynas ornatqan, sondyqtan bul artyqshylyqty paidalana alamyz.
– Soǵys bizdiń qoǵamǵa qalai áser etti dep oilaisyz?
– Soǵys ulttyq biregeilik qalyptastyrý protsesin jedeldetti. Biraq bul úrdister báribir júrer edi, tek baiaýyraq bolar edi.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan
Aqbota Musabekqyzy
