فوتو: azattyq.org
بەلگٸلٸ ساياساتتانۋشى تولعاناي ٷمبەتەليەۆا Ult.kz تٸلشٸسٸمەن سۇحبات بارىسىندا ۋكرايناداعى قاقتىعىستىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرٸن, ناتو-نىڭ شىعىسقا قاراي كەڭەيۋٸنٸڭ گەوساياسي سالدارىن جەنە رەسەي مەن باتىس اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ شيەلەنٸسۋ فاكتورلارىن تالدادى. ساراپشى ورتالىق ازييا ايماعى ٷشٸن ىقتيمال قاۋٸپتەردٸ, قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى ساياساتىن جەنە ەۋرازييالىق ينتەگراتسييالىق قۇرىلىمدارداعى ەلدٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن باعالايدى. سۇحبات بارىسىندا قازٸرگٸ ەلەمدٸك تەرتٸپتٸڭ كٶپپوليارلىق باعىتقا اۋىسۋى جاعدايىندا قازاقستاننىڭ ورنى مەن رٶلٸ تۋرالى دا سٶز بولدى.
– سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, قاقتىعىستىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ نەدە?
– مەنٸڭشە, باستى سەبەپ – ناتو-نىڭ شىعىسقا قاراي كەڭەيۋٸ. رەسەي بۇرىننان ٶزٸمەن ەۋروپانىڭ ورتاسىندا بۋفەرلٸك ايماق بولاتىن ەلدەردٸ قورشاپ كەلدٸ. ۋكراينا ناتو-عا جاقىنداعان سايىن مەسكەۋ ونى ٶز قاۋٸپسٸزدٸگٸنە تٸكەلەي قاۋٸپ دەپ قابىلدادى. كەلٸسسٶزدەر نەتيجە بەرمەدٸ, ال ناتو ەسكەرٸنٸڭ رەسەي شەكاراسىنا دەيٸن كەلۋ قاۋپٸ ەسكەري قاقتىعىسقا ەكەلدٸ. كرەملدٸڭ ايتۋىنشا, باسقا جول بولماعان.
– حالىقارالىق تالقىلاۋلاردا قانداي نۇسقالار ايتىلىپ جٷر?
– ٷش نەگٸزگٸ نۇسقا بار.
بٸرٸنشٸسٸ – رەسەي اگرەسسور, ۋكرايناعا شابۋىل جاساعان سەبەبٸ بۇرىنعى كەڭەستٸك رەسپۋبليكانىڭ ٶز ىقپالىنان شىعىپ كەتپەۋٸ ٷشٸن.
ەكٸنشٸسٸ – 2007 جىلى اقش ۋكراينانى جەنە گرۋزييانى ناتو-عا قوسۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداعان كەزدە مەسەلە باستالدى. 1991 جىلى ناتو شىعىسقا كەڭەيمەيدٸ دەگەن ۋەدە بولعان. ساراپشىلار بۇل شەشٸمدٸ قاقتىعىستىڭ تٷپكٸ سەبەبٸ دەپ سانايدى.
ٷشٸنشٸسٸ – باتىس ەلدەرٸ رەسەيدە تٷرلٸ-تٷستٸ رەۆوليۋتسييا جاساپ, ٶزدەرٸنە جاقىن پرەزيدەنتتٸ بيلٸككە ەكەلۋدٸ ماقسات ەتتٸ. بۇل ورىندالماعان سوڭ, رەسەيدٸ ەلسٸرەتۋ ٷشٸن قارىم-قاتىناستى ۋشىعۋ جولى تاڭدالدى.
– كونسپيرولوگييالىق نۇسقالار دا جيٸ ايتىلادى. ولار تۋرالى نە دەيسٸز?
– يە, ونداي پٸكٸرلەر دە بار. بٸرەۋلەر انگلييا ورتالىق ازيياداعى «ٷلكەن ويىنىنا» ورالدى دەيدٸ. باسقالارى گەرمانييا ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستاعى جەڭٸلٸسٸ ٷشٸن رەۆانش العىسى كەلەدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ.
– بۇل جاعداي ورتالىق ازيياعا قانشالىقتى قاۋٸپ تٶندٸرۋٸ مٷمكٸن?
– ەگەر ايماق رەسەيگە اشىق انتيرەسەيلٸك پوزيتسييا ۇستانباسا, بٸزگە ايتارلىقتاي قاۋٸپ جوق. ەگەر بٸز مەسكەۋ ٷشٸن قاتەرگە اينالساق, ۋكرايناداعى جاعدايدىڭ قايتالانۋ قاۋپٸ ارتا تٷسەدٸ. قازٸر بٸز كٶپۆەكتورلى ساياسات ۇستاپ وتىرمىز, سول سەبەپتٸ قاۋٸپ دەڭگەيٸ جوعارى ەمەس.
– بلوكتار اراسىنداعى جاعدايعا قالاي قارايسىز?
– بۇل جەردە ناقتى ايتۋ قيىن. بريكس ەلدەرٸ حالىق سانى مەن ەكونوميكاسى بويىنشا «جەتٸلٸك» ەلدەرٸنەن باسىم. بٸراق بريكس– ەسكەري ەمەس, ەكونوميكالىق قۇرىلىم. شىۇ-دا ەسكەري ٶلشەم بار, بٸراق ول تەك ٸشكٸ قاۋٸپسٸزدٸك پەن ايماقتىق تۇراقتىلىققا ارنالعان. قىتاي دا اقش پەن باتىسقا قارسى بلوك قۇرۋ نيەتٸ جوق ەكەنٸن ايتادى.
– قازاقستاننىڭ رٶلٸ قانداي بولۋى مٷمكٸن?
– ەگەر ەلەم كٶپپوليارلىققا بەت السا, رەسەي ەلەمدٸك ويىنشىلار قاتارىنا كٸرسە, ەۋرازييا ونىڭ نەگٸزگٸ ايماقتارىنىڭ بٸرٸنە اينالادى. قازاقستان ٶز ورتالىق رٶلٸن كٷشەيتۋ ٷشٸن ەۋرازييادا پوزيتسيياسىن نىعايتا الادى. بۇل تۇرعىدا ەۋرازەق سيياقتى قۇرىلىمدار بٸزگە كٶمەكتەسە الادى.
– قازاقستان ٷشٸن بۇل كەڭٸستٸكتٸڭ قانداي ماڭىزى بار?
– بۇل كەڭٸستٸك بٸزدٸڭ دامۋىمىزعا ٷلكەن مٷمكٸندٸك بولا الادى. قازاقستان بۇرىنعى كسرو ەلدەرٸنٸڭ بەرٸمەن جاقسى قاتىناس ورناتقان, سوندىقتان بۇل ارتىقشىلىقتى پايدالانا الامىز.
– سوعىس بٸزدٸڭ قوعامعا قالاي ەسەر ەتتٸ دەپ ويلايسىز?
– سوعىس ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك قالىپتاستىرۋ پروتسەسٸن جەدەلدەتتٸ. بٸراق بۇل ٷردٸستەر بەرٸبٸر جٷرەر ەدٸ, تەك باياۋىراق بولار ەدٸ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان
اقبوتا مۇسابەكقىزى
