Osydan jiyrma jyl buryn orys tili álemde qoldanýshylyǵy jaǵynan aǵylshyn tilinen keiingi ekinshi oryndaǵy til edi. Al qazir birneshe satyǵa syrǵyp ketti. Aǵylshyn tili óziniń fýnktsionaldylyǵyn joǵalta qoimady.
Qazaqstan da orys tiliniń álemde qudireti ótip turǵan ýaqytynda qostildilikti qostai bildi (shynyn aitý qajet, bul qostildilik emes, áldeqaida diglossiiaǵa jaqyn edi), al qazir úshtildilik úlgige (qazaq tili, orys tili, aǵylshyn tili) ótip ketti. Bul tek Qazaqstanǵa ǵana tán emes, búkil álemge tán qubylys ári álemdik tildik tendentsiia edi. Alaida ulttyq sana sezimin ideologiia ete alǵan elder bul qubylysqa berilmei otyr, sonyń ózinde de álemdik baǵyt pen jappai jahandaný tildik saiasatqa áser etpei otyrmady, bul memleketterdiń de álemdik qubylysqa sanasýyna týra keldi. Búgingi álemdik tildik saiasatta naryqtyq zań júrip tur. Al naryqtyq zańnyń kontseptsiiasy belgili: ózara tyǵyz qarym-qatynasty ornatý. Ózara qarym-qatynasty qanaǵattandyrý úshin tildik ártúrlilikti qysqartyp, iri tilderdi keńinen taratý. Intensivti ári uzaq ýaqytqa sozylǵan qarym-qatynas qostildilikke, odan ári kóptildilikke alyp keletini belgili. Globaldanýǵa deiingi kezeńde tildik saiasat memleket ishinen basqarylatyn, ǵalamdaný kezeńinde tildik saiasat halyqaralyq deńgeide júrgiziledi. Jahandanýdyń ózi álemdik bailanysty qarqyndy túrde ornatý, damytý. Demek halyqaralyq baǵyt pen baǵdar memleket ishindegi tildik saiasatqa tikelei áser etip otyrady. Ári ǵylym men bilimniń, mádeniettiń damýy qostildilikke degen qabilettilikti arttyrdy.
Úndistanda jergilikti hindi tilimen qatar aǵylshyn tili de memlekettik tilder qataryna jatady ári halyqaralyq, ári ultaralyq qatynas tili bolyp tabylady. Alaida Úndistanda aǵylshyn tili ýaqytsha ǵana memlekettik til retinde bekitilgen. Eger erteńgi kúni naryqtyń zań boiynsha aǵylshyndyq qatynas qysqarsa aǵylshyn tilinen bul memleket erkin bas tarta salmaq. Sol tárizdi Chehiia da nemis tilinen tolyq túrde bas tarqan edi. Alaida aǵylshyndarmen tikelei qatynasqa túsip otyrǵan irlandyqtar aǵylshyn tilinen bas tarta qoimady, afrika memleketteri de frantsýz tilinen alshaqtamady, esesinde aǵylshyn tiliniń statýsyn bekitip kóptildilikti týdyrdy. Afrika frantsýz tiliniń, eks-keńestik keńistik orys tiliniń pozitsiiasynda. Sebebi bul tilder álemdik naryqqa tikelei jol salyp beretin deldal-tilder edi. Tipti, EýroOdaqta 23 memleket múshelikte jáne barlyq memleketterdiń memlekettik tilderi bul odaqta formaldy túrde qoldanys tili (23 til de), alaida jumys tili negizinen, aǵylshyn, frantsýz, nemis, ispan, italian, poliak tili bolyp tabylady. Sebebi Eýropa ekonomikasynyń generatory bolyp otyrǵan – Frantsiia men Germaniia. Máselen, 1951 jyly EO qurylǵan ýaqytta temir men bolat óndirý arqyly Eýropanyń ekonomikasyn kóterýge áser etken memleketterdiń tilderi negizgi jumys tili boldy: frantsýz, nemis, italian, niderland.
Álemdik tildik úrdis boiynsha qostildilik (bilingvizm) negizgi tildik formýlaǵa ainaldy. Álemniń 70%-i, al Eýropanyń 80%-i qostildi dep tanylady. Alaida, qarap otyrsaq, qýatty memleketter tek birtildilik (monotildilik) saiasatynda ǵana otyr. Máselen, AQSh, Ulybritaniia, Japoniia, Frantsiia, Qytai. AQSh-tyń Konstitýtsiiasynda aǵylshyn tili memlekettik til retinde bekitilmegen, alaida memleket aýmaǵynda memlekettik til statýsynda aǵylshyn tili jáne bul álemdik deńgeide «giperortalyqtanǵan til». Tipti bul til jaǵdaiatyna qatysty álemdik stereotip te qalyptasyp úlgerdi: ekonomikasy qýatty, mádenieti artyq elder birtildi de artta qalǵan mesheý memleketter qostildi ne kóptildi! Qostildilik – qalypty, al birtildilik – erekshelik retinde qaralýda! Al aǵylshyn tiliniń búkil álemdik sýpertilge ainalýyna ótken ǵasyrda úlken kapital men finanstyq qor jinap alǵan AQSh-tyń derjava-ekonomikasy áser etip otyrǵany belgili. Búkil álemdik munai qorynyń 60%-yn ielenip otyrǵan 22 memleketten quralǵan arabstannyń klassikalyq tili islamnyń fýndamenti bolǵany bylai tursyn, AQSh-qa áser ete alatyn ekonomikasymen arab tilin álemdik tilder qataryna qosyp otyr. 12 memleketten quralǵan MEEU-nyń (OPEK) 7 memleketi dál osy arabtyq elder. AQSh-pen ekonomikasy jaǵynan teńbe-teń kele alatyn bir memleket bar, bul – Qytai. Dál osy tusta qytai tiliniń mártebesi týraly da aitpasa da túsinikti. Qazirdiń ózinde aǵylshyn tili men qytai tilin qarsy qoiý (vs) úrdisi paida boldy. Bul eki tildiń qaisysy bolashaqta álemdik sýpertilge ainalýǵa múmkindigi bar ekendigi haqynda aitys-tartystar týýda.
Qazaqstan da Reseimen ekonomikalyq odaqta otyrǵandyqtan da Reseidiń yqpalymen orys tilin qoldap otyrmyz, onyń ústine Qazaqstannyń álemdik saiasattaǵy kópvetorly baǵyty memleket ishinde taǵy bir tildiń sintezin alyp keldi, bul – aǵylshyn til. Álemdik rynokka shyǵý úshin de aǵylshyn tilin deldal retinde paidalanamyz. Al aǵylshyn tiline degen Qazaqstandyq tildik saiasat óz kezeginde Qazaqstannyń EýroOdaqqa degen integratsiiasyn qabilettendirmek. Ýkraina memleketi de sońǵy birneshe jyl boiy Eýropalyq memlekettermen yqpaldastyǵyn, qatynasyn ornatý úshin, sonymen qatar óz kezeginde EO-qa kirý úshin Eýropa memleketteri qoldanyp otyrǵan tildik pliýralizm saiasatyna jantalasa kirisýde, JOO Eýrostandartpen shet tilderin oqytý úderisterin júrgizip jatyr. Al óz kezeginde KSRO-nyń ydyraýynan keiin Reseilik simvol orys tili de postkeńestik keńistikten yǵysa bastady, Resei biligi áser ete almai qalǵandyqtan da bul elder orys tilinen bas tartýda.
Al álemde bolyp jatqan marketingtik basqynshylyq – biznes de tilder saiasatynyń naryqtyń zańǵa táýeldiligin arttyryp otyr.
Tildik saiasatty da, tildik áser etýshilik koefitsienti de memlekettiń tikelei ekonomikasyna bailynysty.
Qymbat Islambek
