وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ورىس تٸلٸ ەلەمدە قولدانۋشىلىعى جاعىنان اعىلشىن تٸلٸنەن كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ورىنداعى تٸل ەدٸ. ال قازٸر بٸرنەشە ساتىعا سىرعىپ كەتتٸ. اعىلشىن تٸلٸ ٶزٸنٸڭ فۋنكتسيونالدىلىعىن جوعالتا قويمادى.
قازاقستان دا ورىس تٸلٸنٸڭ ەلەمدە قۇدٸرەتٸ ٶتٸپ تۇرعان ۋاقىتىندا قوستٸلدٸلٸكتٸ قوستاي بٸلدٸ (شىنىن ايتۋ قاجەت, بۇل قوستٸلدٸلٸك ەمەس, ەلدەقايدا ديگلوسسيياعا جاقىن ەدٸ), ال قازٸر ٷشتٸلدٸلٸك ٷلگٸگە (قازاق تٸلٸ, ورىس تٸلٸ, اعىلشىن تٸلٸ) ٶتٸپ كەتتٸ. بۇل تەك قازاقستانعا عانا تەن ەمەس, بٷكٸل ەلەمگە تەن قۇبىلىس ەرٸ ەلەمدٸك تٸلدٸك تەندەنتسييا ەدٸ. الايدا ۇلتتىق سانا سەزٸمٸن يدەولوگييا ەتە العان ەلدەر بۇل قۇبىلىسقا بەرٸلمەي وتىر, سونىڭ ٶزٸندە دە ەلەمدٸك باعىت پەن جاپپاي جاھاندانۋ تٸلدٸك ساياساتقا ەسەر ەتپەي وتىرمادى, بۇل مەملەكەتتەردٸڭ دە ەلەمدٸك قۇبىلىسقا ساناسۋىنا تۋرا كەلدٸ. بٷگٸنگٸ ەلەمدٸك تٸلدٸك ساياساتتا نارىقتىق زاڭ جٷرٸپ تۇر. ال نارىقتىق زاڭنىڭ كونتسەپتسيياسى بەلگٸلٸ: ٶزارا تىعىز قارىم-قاتىناستى ورناتۋ. ٶزارا قارىم-قاتىناستى قاناعاتتاندىرۋ ٷشٸن تٸلدٸك ەرتٷرلٸلٸكتٸ قىسقارتىپ, ٸرٸ تٸلدەردٸ كەڭٸنەن تاراتۋ. ينتەنسيۆتٸ ەرٸ ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان قارىم-قاتىناس قوستٸلدٸلٸككە, ودان ەرٸ كٶپتٸلدٸلٸككە الىپ كەلەتٸنٸ بەلگٸلٸ. گلوبالدانۋعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە تٸلدٸك ساياسات مەملەكەت ٸشٸنەن باسقارىلاتىن, عالامدانۋ كەزەڭٸندە تٸلدٸك ساياسات حالىقارالىق دەڭگەيدە جٷرگٸزٸلەدٸ. جاھاندانۋدىڭ ٶزٸ ەلەمدٸك بايلانىستى قارقىندى تٷردە ورناتۋ, دامىتۋ. دەمەك حالىقارالىق باعىت پەن باعدار مەملەكەت ٸشٸندەگٸ تٸلدٸك ساياساتقا تٸكەلەي ەسەر ەتٸپ وتىرادى. ەرٸ عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ, مەدەنيەتتٸڭ دامۋى قوستٸلدٸلٸككە دەگەن قابٸلەتتٸلٸكتٸ ارتتىردى.
ٷندٸستاندا جەرگٸلٸكتٸ حيندي تٸلٸمەن قاتار اعىلشىن تٸلٸ دە مەملەكەتتٸك تٸلدەر قاتارىنا جاتادى ەرٸ حالىقارالىق, ەرٸ ۇلتارالىق قاتىناس تٸلٸ بولىپ تابىلادى. الايدا ٷندٸستاندا اعىلشىن تٸلٸ ۋاقىتشا عانا مەملەكەتتٸك تٸل رەتٸندە بەكٸتٸلگەن. ەگەر ەرتەڭگٸ كٷنٸ نارىقتىڭ زاڭ بويىنشا اعىلشىندىق قاتىناس قىسقارسا اعىلشىن تٸلٸنەن بۇل مەملەكەت ەركٸن باس تارتا سالماق. سول تەرٸزدٸ چەحييا دا نەمٸس تٸلٸنەن تولىق تٷردە باس تارقان ەدٸ. الايدا اعىلشىندارمەن تٸكەلەي قاتىناسقا تٷسٸپ وتىرعان يرلاندىقتار اعىلشىن تٸلٸنەن باس تارتا قويمادى, افريكا مەملەكەتتەرٸ دە فرانتسۋز تٸلٸنەن الشاقتامادى, ەسەسٸندە اعىلشىن تٸلٸنٸڭ ستاتۋسىن بەكٸتٸپ كٶپتٸلدٸلٸكتٸ تۋدىردى. افريكا فرانتسۋز تٸلٸنٸڭ, ەكس-كەڭەستٸك كەڭٸستٸك ورىس تٸلٸنٸڭ پوزيتسيياسىندا. سەبەبٸ بۇل تٸلدەر ەلەمدٸك نارىققا تٸكەلەي جول سالىپ بەرەتٸن دەلدال-تٸلدەر ەدٸ. تٸپتٸ, ەۋرووداقتا 23 مەملەكەت مٷشەلٸكتە جەنە بارلىق مەملەكەتتەردٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلدەرٸ بۇل وداقتا فورمالدى تٷردە قولدانىس تٸلٸ (23 تٸل دە), الايدا جۇمىس تٸلٸ نەگٸزٸنەن, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمٸس, يسپان, يتاليان, پولياك تٸلٸ بولىپ تابىلادى. سەبەبٸ ەۋروپا ەكونوميكاسىنىڭ گەنەراتورى بولىپ وتىرعان – فرانتسييا مەن گەرمانييا. مەسەلەن, 1951 جىلى ەو قۇرىلعان ۋاقىتتا تەمٸر مەن بولات ٶندٸرۋ ارقىلى ەۋروپانىڭ ەكونوميكاسىن كٶتەرۋگە ەسەر ەتكەن مەملەكەتتەردٸڭ تٸلدەرٸ نەگٸزگٸ جۇمىس تٸلٸ بولدى: فرانتسۋز, نەمٸس, يتاليان, نيدەرلاند.
ەلەمدٸك تٸلدٸك ٷردٸس بويىنشا قوستٸلدٸلٸك (بيلينگۆيزم) نەگٸزگٸ تٸلدٸك فورمۋلاعا اينالدى. ەلەمنٸڭ 70%-ٸ, ال ەۋروپانىڭ 80%-ٸ قوستٸلدٸ دەپ تانىلادى. الايدا, قاراپ وتىرساق, قۋاتتى مەملەكەتتەر تەك بٸرتٸلدٸلٸك (مونوتٸلدٸلٸك) ساياساتىندا عانا وتىر. مەسەلەن, اقش, ۇلىبريتانييا, جاپونييا, فرانتسييا, قىتاي. اقش-تىڭ كونستيتۋتسيياسىندا اعىلشىن تٸلٸ مەملەكەتتٸك تٸل رەتٸندە بەكٸتٸلمەگەن, الايدا مەملەكەت اۋماعىندا مەملەكەتتٸك تٸل ستاتۋسىندا اعىلشىن تٸلٸ جەنە بۇل ەلەمدٸك دەڭگەيدە «گيپەرورتالىقتانعان تٸل». تٸپتٸ بۇل تٸل جاعداياتىنا قاتىستى ەلەمدٸك ستەرەوتيپ تە قالىپتاسىپ ٷلگەردٸ: ەكونوميكاسى قۋاتتى, مەدەنيەتٸ ارتىق ەلدەر بٸرتٸلدٸ دە ارتتا قالعان مەشەۋ مەملەكەتتەر قوستٸلدٸ نە كٶپتٸلدٸ! قوستٸلدٸلٸك – قالىپتى, ال بٸرتٸلدٸلٸك – ەرەكشەلٸك رەتٸندە قارالۋدا! ال اعىلشىن تٸلٸنٸڭ بٷكٸل ەلەمدٸك سۋپەرتٸلگە اينالۋىنا ٶتكەن عاسىردا ٷلكەن كاپيتال مەن فينانستىق قور جيناپ العان اقش-تىڭ دەرجاۆا-ەكونوميكاسى ەسەر ەتٸپ وتىرعانى بەلگٸلٸ. بٷكٸل ەلەمدٸك مۇناي قورىنىڭ 60%-ىن يەلەنٸپ وتىرعان 22 مەملەكەتتەن قۇرالعان ارابستاننىڭ كلاسسيكالىق تٸلٸ يسلامنىڭ فۋندامەنتٸ بولعانى بىلاي تۇرسىن, اقش-قا ەسەر ەتە الاتىن ەكونوميكاسىمەن اراب تٸلٸن ەلەمدٸك تٸلدەر قاتارىنا قوسىپ وتىر. 12 مەملەكەتتەن قۇرالعان مەەۇ-نىڭ (وپەك) 7 مەملەكەتٸ دەل وسى ارابتىق ەلدەر. اقش-پەن ەكونوميكاسى جاعىنان تەڭبە-تەڭ كەلە الاتىن بٸر مەملەكەت بار, بۇل – قىتاي. دەل وسى تۇستا قىتاي تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸ تۋرالى دا ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. قازٸردٸڭ ٶزٸندە اعىلشىن تٸلٸ مەن قىتاي تٸلٸن قارسى قويۋ (vs) ٷردٸسٸ پايدا بولدى. بۇل ەكٸ تٸلدٸڭ قايسىسى بولاشاقتا ەلەمدٸك سۋپەرتٸلگە اينالۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار ەكەندٸگٸ حاقىندا ايتىس-تارتىستار تۋۋدا.
قازاقستان دا رەسەيمەن ەكونوميكالىق وداقتا وتىرعاندىقتان دا رەسەيدٸڭ ىقپالىمەن ورىس تٸلٸن قولداپ وتىرمىز, ونىڭ ٷستٸنە قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك ساياساتتاعى كٶپۆەتورلى باعىتى مەملەكەت ٸشٸندە تاعى بٸر تٸلدٸڭ سينتەزٸن الىپ كەلدٸ, بۇل – اعىلشىن تٸل. ەلەمدٸك رىنوككا شىعۋ ٷشٸن دە اعىلشىن تٸلٸن دەلدال رەتٸندە پايدالانامىز. ال اعىلشىن تٸلٸنە دەگەن قازاقستاندىق تٸلدٸك ساياسات ٶز كەزەگٸندە قازاقستاننىڭ ەۋرووداققا دەگەن ينتەگراتسيياسىن قابٸلەتتەندٸرمەك. ۋكراينا مەملەكەتٸ دە سوڭعى بٸرنەشە جىل بويى ەۋروپالىق مەملەكەتتەرمەن ىقپالداستىعىن, قاتىناسىن ورناتۋ ٷشٸن, سونىمەن قاتار ٶز كەزەگٸندە ەو-قا كٸرۋ ٷشٸن ەۋروپا مەملەكەتتەرٸ قولدانىپ وتىرعان تٸلدٸك پليۋراليزم ساياساتىنا جانتالاسا كٸرٸسۋدە, جوو ەۋروستاندارتپەن شەت تٸلدەرٸن وقىتۋ ٷدەرٸستەرٸن جٷرگٸزٸپ جاتىر. ال ٶز كەزەگٸندە كسرو-نىڭ ىدىراۋىنان كەيٸن رەسەيلٸك سيمۆول ورىس تٸلٸ دە پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەن ىعىسا باستادى, رەسەي بيلٸگٸ ەسەر ەتە الماي قالعاندىقتان دا بۇل ەلدەر ورىس تٸلٸنەن باس تارتۋدا.
ال ەلەمدە بولىپ جاتقان ماركەتينگتٸك باسقىنشىلىق – بيزنەس دە تٸلدەر ساياساتىنىڭ نارىقتىڭ زاڭعا تەۋەلدٸلٸگٸن ارتتىرىپ وتىر.
تٸلدٸك ساياساتتى دا, تٸلدٸك ەسەر ەتۋشٸلٸك كوەفيتسيەنتٸ دە مەملەكەتتٸڭ تٸكەلەي ەكونوميكاسىنا بايلىنىستى.
قىمبات يسلامبەك
