Ǵabit Músirepovtiń qasynda Flober jip ese almaidy
– Narmahan aǵa, jalpy ádebietke qyzyǵýshylyǵyńyz qai kezden bastaldy? Ádebiet álemi sizdi qalai baýrap aldy?
– Meniń ádebietke qyzyǵýshylyǵym 6- synypta oqyp júrgen kezden bastaldy. Kóptegen kitaptar oqydym. Ádebietke qyzyǵýshylyqtyń basy Sattar Erýbaevtan bastaldy dese de bolady. «Meniń qurdastarym» romany ol kezde dúrildep, jurttyń qoldan-qolǵa tigizbei oqityn shyǵarmasy bolatyn. Sattardan keiin birden Ǵabit Músirepovke aýysý árine, qiyndaý. Degenmen talǵap oqýǵa týra keldi. 7-synypta Ǵabit Músirepovtiń «Oianǵan ólkesin» oqyp shyqtym. Osy kúnge deiin keibir sóilemderi esimde, jadymda jattalyp qalǵan. Jalpy, qazaq prozasyndaǵy meniń úlgi tutatyn naǵyz jazýshy dep sanaityn jazýshymnyń bireýi osy, zerdeli sózdiń zergeri – Ǵabit Músirepov. Bizdiń búgingi prozamyz aqparat quraldarynyń tiline kóship ketti. Qarasóz jazatyn qalamgerlerimizdiń Ǵabit shyqqan biikten tómendemeýin ylǵi tilep júremin. Biraq ókinishke qarai, meniń ol arman-tilegimniń oryndala bermeitin kezderi kóp. Jalpy dúniejúzilik ádebiette eń myqty stilist dep frantsýzdyń jazýshysy Floberdi moiyndaidy. Onyń da shyǵarmalaryn tolyq oqyp shyqqan adammyn. Árýaqtardy jarystyrǵym kelmeidi-aq, degenmen bizdiń Ǵabit Músirepovtyń qasynda ol jip ese almaidy dese de bolady.
– Múmkin ol aýdarmashynyń kinási shyǵar? Siz Floberdi túpnusqadan oqymadyńyz ǵoi...
– Múmkin solai da shyǵar... Ǵabeńniń kórkemdigi óziniń jasaǵan keiipkerleriniń sana-sezimine, is-áreketine bailanysty bolyp otyrady. Máselen, Ǵabeń «Temir peshtiń ústindegi qara quman shyrt-shyrt túkirip qoiady», – dep jazady. Qatardaǵy jazýshylar «temir peshtiń ústindegi qara quman qainap, tógilip jatyr» dep jaza salar edi. Prozadaǵy kórkemdik degendi men osylai qabyldaimyn. Kúnde ózderiń estip, bilip júrgen «Bir tal kesseń, on tal ek» degen tirkes bar. Saiasatqa kerek shyǵar, kúndegi uranǵa paidalanýǵa bolatyn shyǵar, biraq kórkem ádebiette bulai etip jaza salý meni qanaǵattandyrmaidy. Máselen, Qalihan Ysqaq aǵam: «Ár tomar ár aǵashtyń molasyndai» dep jazady. Bul bir jaǵy keremet kórkem, ekinshiden sizdiń oilaýyńyzǵa keńistik qaldyratyn sóilem. Tomardy elestetip turyp, túrli oiǵa ketesiń. Osynyń túbinde de «Taldy kespe, tabiǵatqa ziian keltirme» degen uran jatyr ǵoi. Kórkem ádebiet kúndelikti baspasózdiń tilimen jazyla salsa onda ol kórkem ádebiet bolmas edi, men ony osy kúnge deiin jattap júrmes edim. Qazaq prozasy talantsyz emes. Talantty jazýshylarymyz da, shyǵarmalar da kóp. Biraq sonyń barlyǵyn talǵap, taldap oqityn deńgeii biik oqyrman az. Ádette, syn jazatyn bolsaq, bir shyǵarmany basynan aiaǵyna deiin baiandap shyǵamyz. Bul oqyrmandy qynadai qyryp berýmen teń nárse dep oilaimyn. Sizdiń aýzyńyzdan estip alǵannan keiin ol kitapta ne bar ekenin oqiǵa qýalap oqityn oqyrman ómiri oqymaidy. Prozada Táken Álimqulovty erekshe aitpai ketýge bolmaidy. Táken – qazaq ádebietiniń klassigi. «Klassik» degen sóz frantsýz tilinen aýdarǵanda «negizdeýshi, negizin qalaýshy» degen maǵyna beredi. Beiimbetten keiin áńgimeniń qalai órbýin negizdep bergen birden-bir júirik jazýshymyz osy – Táken Álimqulov. Tákendi oqyǵanda da, oqiǵa qýmai, kúidiń yrǵaǵyna berilip, kúidiń tabiǵatyn túsinetindei bolyp oqý kerek. Táken óleń de jazdy. Óleńderi onsha biik deńgeide bolmaǵannan keiin jinaq shyǵarýdy qolǵa almaǵan bolýy kerek, biraq ómiriniń sońyna deiin óleń jazyp júrdi. Qazaq «qyz dese toqsandaǵy shal basyn kóteripti» dep sóileidi ǵoi. Al Táken osyny kórkem tilde «Ymyrttyń tańsáriden dámesindei» dep beredi. Toqsanǵa kelip otyrǵan álgi shalyń – ymyrt, atyp kele jatqan tańsári – ýyzdai jas qyz. Osyny tikelei aita salsa, durys shyǵarmashylyq bolmas edi. Jańaǵyny túsiný úshin oqyrmannyń deńgeii kerek. Meniń súiip oqityn jazýshylarym – Táken Álimqulov, Qalihan Ysqaq, Ábish Kekilbaev, Tólen Ábdik. Olardy kezinde jata-jastana oqydyq. Áli de oqimyz. Sonymen birge, Marhabat Baiǵuttyń «Ádebiet – pánniń perishtesi» deitin keremet povesi bar, sony jaqsy kóremin.
Tynymbai Nurmaǵambetov pen Ádiham Shilterhanov - bizdiń qaita oianý dáýirimizdiń jazýshylary
– Narmahan aǵa, siz negizinen Keńes kezinde qalyptasqan jazýshylardy atap otyrsyz. Al táýelsizdik alǵaly qazaq prozasyna oily týyndylar qosyldy ma?
– Ras, baspasóz betterinde de «táýelsizdikke arnalǵan shyǵarmalar jazylmai jatyr» degen dúnie jii aitylady. Menińshe, bul – durys emes pikir. Táýelsizdikti beineleitin shyǵarmalarymyz az shyǵar, biraq bar. Óte jaqsy týyndylar bar.
– Atap aityńyzshy. Qandai shyǵarmalar bar?
– Tynymbai Nurmaǵambetovtyń «Meshkei» degen povesin aitqan bolar edim. Táýelsizdik aldyq, erkindik berildi, jurttyń bári saýdaǵa shyqty. Bir kedei adamnyń balalary qalaǵa kelip, biznes jasaidy da, djip minetin, jeke kottedjde turatyn jaǵdaiǵa jetedi. Solai ákelerin qalaǵa kóshirip ákeledi. Onda «shved ústeli» degendi jasap tastaǵan. Buryn jarymaǵan, kedei bop ósken ákeleri anadan da, mynadan da jeidi. Azannan keshke deiin aýzy tamaqtan bosamaidy. Sodan balalarynyń bireýi baidyń qyzyna úilenetin bolyp, ákesine: «Siz qudalyqqa júresiz. Qudalyqqa barǵanda jei bermeńiz, uiat bolady», – degendi aitady. Solai joldan pálenbai tandyr nan, samsa jegizip, tamaǵyn toidyryp alyp barady. Sóitse, qudalyqqa barǵannan keiin de kózqumarlyq qoisyn ba? Anadan kishkentai kóreiin, mynadan kishkentai jeiin dep, jańa bai otyra almaityn jaǵdaiǵa jetedi. Aqyry ony kóterip aparyp oryntaqqa jaiǵastyrady. Sol oryntaqta otyrǵanynda qarny tyrs ete qalady delinedi hikaiatta. Aqyry tótenshe jaǵdailar komitetiniń tikushaǵyn shaqyrtyp, sonymen qalaǵa alyp ketpek bolady. Zembilge salyp, kóterip ketip bara jatqanda álgi meshkei: «Bizdi qoia berińizshi, joǵarydaǵy kisi ne boldy eken?» – deidi. «Joǵarydaǵy kisi» dep óziniń aýdanynyń ákimin aitty ma, oblysynyń ákimin aitty ma, kimge aitqanyn ózi biledi. Biraq qulqynyna tyiym sala almai júrgenderdi synaǵan nárse ǵoi. Tynymbai osynyń bárin ashyp aitpasa da, álgi «Meshkei» deitin bir povesimen sýrettep berdi. Onyń aldynda «Bóribaidyń tymaǵyn it alyp qashqan qys» degen keremet áńgimesi boldy. Osynyń taqyrybynyń ózine qarańyz. Bórini it mazaq qyp júrgenin aitady. Bul da qazirgi zamannyń bir kórinisteri. Tynymbai men osynda turatyn aqsaqal jazýshy Ádiham Shilterhanovty bizdiń qaita oianý dáýirimizdiń jazýshylary dep atar edim.
– Tynymbai Nurmaǵambetov jii aýyzǵa alynǵanmen, Ádiham Shilterhanov týraly baspasóz betterinde onsha kóp aityla bermeitini nelikten?
– Kóp aitylmaityn sebebi, ol kisi uzaq ýaqyt sharýashylyq basqardy, keńsharlarda direktor bolyp istedi, ádebiettiń sońyna tolyqtai túsken joq. Qyzmette júrgende jasyryp áńgimeler, povester jazyp júredi eken. Birde mynandai oqiǵa boldy. Jazýshylar odaǵynyń nasihat biýrosynyń jumysymen Aian Nysanalin, Tursynai Orazbaeva úsheýmiz Otyrar aýdanyna ádebietti nasihattaýǵa bardyq. Saparymyz aiaqtalyp, aýdandyq partiia komitetinen qaitaiyn dep otyrǵanymyzda Ádiham Shilterhanov degen kisi habarlasty: «Osyndaǵy turmystyq kombinattyń direktorymyn. Osylai jasyrynyp kelip, kete beresińder me? Qazir baramyn», – dedi. «Ol kisiniń bizde ne sharýasy bar?» – dep oiladyq. Keldi-daǵy ái-sháiǵa qaramai: «Úige júresińder. Dastarhan daiyndap otyrmyz», – dedi. Jasy úlken adam eken. Bir jaǵy jolymyzdan uialdyq. Úlken kisige sálem berý – paryzymyz edi ǵoi. Biz buny jasamadyq. Sol qateligimizdi Ádekeń túzetti. Keiinnen baiqasaq, ol kisiniń Sattar Erýbaev jónindegi zertteý kitabyn jazyp, jariialap qoiǵan kezi eken. Bizdiń kózimizge shalynbaǵan. Qazir de sen bul kisiniń jii nasihattalmaitynyn aityp otyrsyń. Sharýashylyqta kóp ómirin ótkizip aldy ári ózin-ózi kórsetýge kóp umtylmaityn adam. Qazirgi danagóilerdiń, abyz qariialardyń eń sońy dep aitýǵa bolady. Jalpy, proza jóninde aitqanda bir nárseni eskerte ketkim keledi. Sol kezdegi talantty jazýshylarymyzdyń ózi sál nárse bolatyn bolsa «men» dep shyǵa keletin. Kezinde «Jas alashta» jariialanǵan «Men» degen maqalany da oqyǵan shyǵarsyń. Al joǵaryda aty atalǵan frantsýzdyń jazýshysy Flober: «Jazýshy óziniń jazyp otyrǵan shyǵarmasyna barlyq jerde qatysýy tiis. Biraq álemdi túgel bilegen Qudai siiaqty esh jerde kórinbeýge mindetti», – deidi. Sol printsipti ustaǵan jazýshylardyń biri, ádebietimizdegi qaita oianý kezeńiniń ókili – osy Ádiham Shilterhanov aǵa. Keiin jekemenshik baspamnan ol kisiniń úsh tomdyq shyǵarmalar jinaǵyn shyǵarttym. Sonda oqyp otyryp tańǵaldym. Imperiianyń qylyshynan qan tamyp turǵan kezde «Aqjaldyń aqyry» degen hikaiat jazdy. Kúlái deitin jalǵyzbasty kempir Otyrar aýdanyndaǵy Syrdyń jaǵasyndaǵy bir toǵaida jalǵyz úi otyryp, Aqjal atty baptap júredi. Áskerge ketken azamat báigeni jaqsy kóretin kókparshy eken. «Sol kelse, osyny soǵan mingizemin» dep oilaidy. Asyrasilteýshiliktiń kezinde keibir áperbaqandar osy Aqjaldy etke ótkizýge alyp ketedi. Áskerden kelgen jigit atty qalai da alyp kelmek bolyp, mal soiatyn kombinattyń aldyna barsa, Aqjaldyń terisi men quiryǵynyń ilýli turǵanyn kóredi. Aqjaldyń noqtasyn baiqap, ózi sol noqtaǵa asylyp óledi. Osyny qarańyz. Jigittiń solai ólýi qyzyl imperiiaǵa degen qarsylyq emei nemene? Qarsylyqtyń kókesi osy. Jalǵyz óziniń eshteńege shamasy jetpeitin edi ǵoi. Mine, bizdiń prozamyzdaǵy táýelsizdikke umtylýymyz osylai kórsetilgen. Jáne bul jazýshynyń «Qabyldyń áńgelegi» deitin hikaiaty bar. Onda sol kezdegi saiasatty synaý keremet oryn alǵan. Qabyl deitin shal áńgelektiń jaqsy bir tuqymyn oilap taýyp, sony egip júredi. Keiin ol áńgelek bop jetilgen kezde dámi til úiiretin, tańdaidy tamsandyratyn ónim bolyp shyǵady. Dánegin «Keler jyly egemin» dep ilip qoiǵan jerinen qytai torǵailar shaǵyp ketedi. Munda da túsingen adamǵa úlken astar jatyr. Hikaiatta sońǵy kezde boztorǵailardyń, bulbuldardyń, qyrǵilardyń kórinbei ketkeni, tek qytai torǵailardyń qaptaǵany tilge tiek etiledi. Buǵan Qarataýda fosfor óndiremiz dep kúnde jarylyp jatqan jarylystar, oq-dáriniń iisi áser etkenin aitady. Sol arqyly ekologiia buzyldy, sodan keiin qyrǵi bul jerden bezip ketti. Keiin bireýler «Qabyldyń áńgelegi» degendi bazarda «Kabýldyń áńgelegi» dep satyp jatqanyn kórdik. Olardyń túsiniginde dáni Aýǵanstannan ákelingen kórinedi. Aqiqatynda ol – Qabyldiki. Osy úsh tomdyqty Shymkentke kelip, qonaqúide jatqan belgili jýrnalist Nurtóre Júsipke bizdiń bir jigitter «Oqityn birdeńe tabyla ma?» degeninde aparyp beripti. Sonda Nurtóre: «Men mynandai jazýshyny osy kezge deiin nege bilmegenmin? Týyndylary keremet eken ǵoi», – degen kórinedi. Ádiham óte qarapaiym jazady, qarapaiym jaza otyryp kóp nárseni ańǵartty. Munyń bári uzaq áńgime. Qysqasy, Ádiham Shilterhanov ta, Tynymbai Nurmaǵambetov te halyqtyń turmysyn, salt-dástúrin, sóz qoldanysyn óte jetik biletin jazýshylar. Qalihan Ysqaqty da osylardyń qataryna qosar edim. Táýelsizdik jyldarynda Ómirzaq Muqaidyń da «Juldyz» jýrnalynda tamasha bir týyndysy jariialandy. Bul álgi dinge sheksiz berilýshilik pen kádimgi ómir aǵysy arasyndaǵy nemese jaýyzdyq pen momyndyqtyń ortasyndaǵy tartystar. Munyń bárin jazýshy ashyq aitpaidy, jabaiylanyp ketken qasqyrlar men ittiń arasyndaǵy nemese musylman dinindegi jigittiń hristian dinindegi qyzǵa ǵashyq bolýyn baiandaý arqyly beredi. Osy hikaiattyń aqyrynda qasqyrlar aýyl itimen shaǵylysyp, sol itten týǵan qasqyrdyń bóltirikteri aýylǵa kirýden qoryqpaityn bolady. Osynyń ózi qazirgi bizdiń neke máselesin aityp otyrǵan siiaqty. Ózińniń ultyńnan týmaǵan adamnan jaýyzdyq kútýge bolady degendi jazýshy astarlap jetkizip otyr. Qazirgi proza jazýshylardyń kóbi «Biz qarapaiym, halyqqa túsinikti tilde jazamyz» degen syltaý aitady. Búkil Keńes elderi ishinde Leninmen Kremlde qatar turǵan bir-aq aqyn bar. Ol – Demian Bednyi. Ol Leninniń ideologiiasyna adal qyzmet etti. Sol adal qyzmet etip júrgen aqyndy Leninniń synaǵany bylai dep synaǵany bar: «Demian Bednyi – grýbovat. On idet za chitatelem, a nado byt nemnojko vperedi», – dep. Oqyrmannyń sońynan súmektemei, alda júrý kerektigin aitady. Sondyqtan qarapaiym jazam degenderge meniń eshqandai qarsylyǵym joq, biraq qarapaiymdylyq pen qarabaiyrlyqty shatastyrýǵa bolmaidy. Ol ekeýi eki álem. Kerisinshe, jazýshy oqyrmannan bir qadam alda júrý kerek, onyń deńgeiine túsýge bolmaidy. Qadyr Myrzaliev maǵan «Óleńniń ónbeitin jolyna túsip aldyń» degen edi...
– Aǵa, áńgimemizdiń aýanyn poeziiaǵa qarai bursaq. Siz úshin naǵyz aqyn qandai bolýy kerek? Ózińiz qazaq poeziiasyna ne bere aldyńyz?
– Aqynmyn dep júrgenderdiń shyǵarmashylyǵyn men úshke bólip qaraimyn. Bireýi – taqpaqshylar, taqyldatyp taqpaq jazady. Ol sahnadan oqýǵa, jurtqa túsinikti bolýǵa óte jaqsy. Ekinshisi – óleńshiler. Óleńshiler oiyna kelgen nársesin tórt jolǵa nemese odan da uzaq joldarǵa túsirip, óleń jasaidy. Qarap tursań munda uiqas ta, yrǵaq ta, belgili deńgeide oi da bar, biraq men olardyń barlyǵyn poeziia dep qabyldai almaimyn. Poeziia – sazdy yrǵaqtar men mándi-mánisterdiń bir-birine úilese kirigýimen týyndaityn kórkem álem. Osy turǵydan qaraǵanda kóp aqyndar kezinde úlken ataqqa ie bolyp, jurttyń qurmetine bólenip jatady. Óitkeni ol jurttyń deńgeiinde jazdy, jurtqa túsinikti boldy. Al naǵyz aqyn bolashaqqa jumys isteidi. Abaidy kezinde túsinbeitinder kóp boldy. Abaidy áli de túsinbeitinder kóp. Abai – óte kúrdeli aqyn. Meniń bala kezimde oqyǵan Abai basqa, jigittik shaǵymda oqyǵan basqa Abai, endi mynaý jetpistiń tórteýine kelip oqyǵandaǵy Abaiym basqa Abai. Bálkim ol 90-ǵa kelgende basqa Abai bolyp shyǵýy múmkin. Aqynnyń qupiiasy, keremettiligi osynda, onyń ýaqytqa jeńilmeitindiginde. Álgi taqpaq óleńder de, áńgimemen aitýǵa bolatyndy tórt jolǵa túsirip baiandaǵan óleńder de ýaqyt óte kele umytylyp ketedi, olar ýaqytpen taitalasa almaidy. Sondyqtan óleńdegi birinshi shart, yrǵaq bolýy qajet. Ekinshi shart, mánisti mán bolý kerek. Sodan baryp kórkem obraz bolý kerek. Qadyr Myrzaliev aǵam maǵan bir joly: «Narmahan, sen óleńniń ónbeitin túrine túsip aldyń ǵoi», – dedi. Men tańǵaldym. «Óleńniń ónetin, ónbeitin túri bola ma?» dep oiladym. Óleń jazylmaidy, óleń seniń janyńdy qinap júrip shyǵady. Bálkim bir óleń bir jylda, eki jylda, úsh jylda aiaqtalmaýy múmkin. Júrekten shyqpasa, júrekke jetpeidi deitin sol. Bir mysal aitaiyn, meniń 1974 jyly shyqqan kitabymda «Túngi jańbyr» deitin óleń bar.
Kóksegen em,
Tylsym túnde kók nóser tókse dep em,
Ýaqyt ketip barady kók asfaltta,
Kók tamshy bop bir-birin ókshelegen.
Bul óleńge obrazdylyq, kórinis jaǵynan eshkim daý aita qoimas. Biraq osy óleńdi jazǵan soń úsh jyl baspasózge usyna almadym.
– Nege?
– «Kóksegen em» degennen keiin «Tynyq túnde kók nóser tókse dep em» dep bersem, meniń júregimniń lúpiline «tynyq» degen sóz kelmeitindei. Sol kúide ótkizip jibere bersek, ony kez kelgen baspasóz de, aqparat quraldarynyń elektrondy túrleri de qabyldai berer edi. Biraq ózim olai istei almadym. «Bul sózdiń ornyna ne qoiý kerek?» dep eki jyl oilanyp júrdim. Demek, mundaǵy kemshilik «tynyq» degen sózdegi «n» árpiniń turǵanynda dep oilap, osyny «tymyq túnde» dep ózgertsem, «tynyq túnge qaraǵanda tymyq túnniń qupiiasy kóbirek bolady ǵoi» dep oilap júrdim. Biraq bul sóz de meniń júregimniń lúpiline sai kelmedi. Bir kúni maǵan úsh jyl boiy jetkizbei júrgen «tylsym» degen sóz ekenin túsindim. Ol –«tymyqtan» da, «tynyqtan» da qupiiasy ishinde saqtaýly turǵan sóz. Onyń ústine ózim aitqan sazdy yrǵaǵy da «kóksegen em», «tókse dep em», «kók nóser» degendegi «s» dybysyna «tylsymdaǵy» «s» dybysy jetpei tur eken. Óleń tek qana uiqasyp qoimai, onyń ishindegi áripter men dybystar bir-birine sáýlesin túsirip, sáýlettendirip turýy tiis dep oilaimyn. Óleńniń qupiiasy sonda. Áńgimeni óleńmen baiandaýshylarǵa qarsy ekenimdi aittym. Baiandaý – áńgimeniń joly. Óleńniń joly – obraz, kórkemdik, sulýlyq. Qysqa ǵana nársemen jurtqa mol shapaǵat berý. Ábdikárim Ahmetov degen aqyn aǵamyz boldy. Birde sol kisini Násireddin Seraliev aǵamyz ertip kelipti. Ol ýaqytta aýdan ortalyǵy Temirlandaǵy gazette jumys isteimin. Ekeýmizdi tanystyrdy. Sonda Ábdikárim aǵa: «Alda sorly bala-ai! Sen ekensiń ǵoi», – dedi. Birinshi sózi osy boldy. Ol kezde balamyn. Sózin kóńilime aýyr alyp qaldym. «Seniń ár jolyńda bir obraz turady. Bir óleńge bir obraz jetpei me? Janyńdy osynsha nege qinaisyń?» – dedi sosyn. Álgi Qadyr aǵanyń «Sen óleńniń ónbeitin túrine túsip aldyń» degenin osydan baryp túsindim. «Osynsha obrazdyń saǵan ne keregi bar?» degen bolýy kerek. Jalpy, meniń túsinigimdegi óleń qarasózben aitýǵa bolmaityn nárseni jetkizýge tiis. Abaidyń «Kózben kór de, ishpen bil» deitini osy. Óleńdi kózben kóresiń, ishpen bilesiń. Ol sodan keiin ersi de bolmaýy kerek. Obrazsyz da óleńder bolady. Óte qarapaiym jazylady. Qudash Muqashev deitin aqyn aǵamyz ómirden erte ótti. Óte jaqsy aqyndarymyzdyń biri edi. Onyń «Amanat» deitin eki-aq shýmaq óleńi boldy. «Amanat» jańa úilengen jigittiń jaryna aityp bara jatqan amanaty. Ol áskerge ketip bara jatyr ma, joq oqýǵa ma, ol jaǵy beimálim.
Qaiǵy dep muny sezinbe,
Jyl qosar áli-aq arany.
Aiaýly jarym, ózińde
Dombyram qalyp barady.
Súieseń keter syrǵanap,
Ilýli tursyn tusyńda.
Men joqta kelgen bir qonaq,
Shertemin dese, usynba.
Óleńniń ishki mánin, mazmunyn birden túsinesiń. Intimdik jaǵdaidy, óte ersi jaǵdaidy aityp otyr ǵoi. Al biraq osy óleńdi men ózimniń týǵan qyzymnyń aldynda da oqýǵa arlanbaimyn, uialmaimyn. Mine, óleńniń qudirettiligi osylai bolýy kerek.
Tólegenniń «Arman sapary» kitabyn ózine jatqa aittym
– Aǵa, sizdiń Tólegen Aibergenovtyń janynda birge júrgen dosy, joldasy bolǵanyńyzdy aqynnyń qyzy Saltanat apaiymyzdyń aýzynan estigen edim. Tólegen aqynmen tanystyǵyńyz qalai bastaldy?
– Qazaq poeziiasynda altyn ǵasyr atanǵan HH ǵasyrda kóptegen myqty aqyndar keldi. Sonyń ishindegi meniń janyma jaqyny – Tólegen Aibergenov. Onyń «Arman sapary» deitin jyr jinaǵy 1963 jyly jaryq kórdi. Sol kitaptyń tusaýkeseri Shymkent pedagogikalyq institýtynyń 36-bólmesinde qazaq tili men ádebieti pániniń kafedrasynda 20 shaqty adamnyń qatysýymen ótti. Tókeńdi budan jyl buryn bir ret kórgenmin. Sabyrhan Asanov, Nadejda Lýshnikova, taǵy-taǵylar bir úide dastarhandas bolǵanbyz. Ol otyrysta Tókeń meniń kóńilimnen onsha oryn ala qoimady, óleńderi de asa tarala qoimaǵan. Óitkeni, ol Sabyrhan Asanovtyń aty dúrildep shyǵyp turǵan kez edi. Biz Sabyrhannyń óleńderin jattap júrgenbiz.
Janaryńnan jaryq kún sónsin, meili,
Sonda da qorlanbaimyn, kemsinbeimin.
Oh, meni osy qansha aqyn mensinbeidi?!
Oh, men ózim qanshasyn mensinbeimin, – dep júretin Sabyrhan bolatyn. Ol kezde poeziiamyzda ideologiiaǵa baǵynbaityn, erkindikke shyqqan aǵys siiaqty nárse bar edi. Keiin sol Sabyrhan aǵa:
Bir tolqynǵa bir tolqyn,
Erkelep júr teńizde.
Bir tolqyndy bir tolqyn,
Jelkelep júr teńizde, – dep óleń jazdy. «Tolqynnan tolqyn týady, tolqyndy tolqyn qýady» degen Maǵjannyń óleńi bolatyn bolsa, Abaida da osyndai joldar bar. Sosyn osy Sabyrhan jazdy. Ol elikteý me, basqa ma, onysyn bilmedik, áiteýir Sabyrhandy unatyp júrgenbiz. Qaityp Pedagogikalyq institýttaǵy tusaýkeserge oralaiyq. Tólegen Aibergenov otty, ishine jalyny syimai turǵan, ekpindep sóileitin, óleńdi biz qusap emes, tórt jolyn birdei demalmastan oqyp shyǵatyn aqyn eken. Eń sońǵy sózge kelgen kezde demi jutylyńqyrap, jetpei qalatyn. Solai ekpindep turyp: «Men Ǵafý Qaiyrbekovke óziniń «Qurdas» deitin jinaǵyn sońynan basyna deiin jatqa oqyp berdim», – dedi. Aramyzda Ánýarbek Jaqypbekov deitin fizika-matematika fakýltetiniń stýdenti, ózi syqaqshy aqyn jigit bolatyn. Sol kezderi respýblikalyq «Mádeniet jáne turmys» jýrnalynda, «Qazaq ádebietinde» syqaqtary qardai borap shyǵyp jatatyn. Sol jigit Tólegenge «birdeńe aitaiynshy» degendei qolyn kóterdi. «Aita ǵoi, shyraǵym», – dedi ol. «Siz Ǵafý Qaiyrbekovtyń jinaǵyn oqydym dep nesin aityp tursyz? Osynda birinshi kýrsta oqityn Narmahan degen stýdent bar. Sizdiń qolyńyzdaǵy jinaqty sol jigit te jatqa aityp beredi», – dedi. Jinaq qolymyzǵa tigenine kóp bolmasa da, rasymen jattap alǵam. Shyqqanynan keiin kóp uzamai, tusaýkeser bolyp jatyr ǵoi. Tólegen maǵan «Oqisyń ba?» – dedi. Bozbalalyqqa da erkin enbegen kezim, júreksinip: «Oqimyn, biraq sońynan basyna qarai emes, basynan aiaǵyna qarai oqimyn», – dedim. Tólegenniń este saqtaý qabileti keremet bolatyn. «Shyrt uiqyda jatqan kezimde oiatyp, qazaqtyń súiegi baiaǵyda qýrap qalǵan bir aqynynyń atyn ait, bir shýmaq óleń oqyp beremin», – deitin ózi. Sondai keremet jady bar adam men óleń oqýǵa kóterilgende qolyndaǵy óziniń «perzenti» – «Arman saparyn» ashyp qarap turdy. Kitaptaǵy óleńder basynan aiaǵyna deiin oqylyp bitti. Jurttyń bári tyńdap otyr. Bizdiń Ábish Baitanaev deitin keremet ustazymyz bar edi. Kafedra meńgerýshisi bolatyn. Sol suraǵanda «osy jalǵyz kitap edi» dep bermei otyrǵan Tólegen kitapty ashty da qoltańba jazyp, jurttyń kózinshe oqydy: «Narmahan! Siz ben bizdiń aramyz kózdiń jasy, júrektiń qanymen jazylǵan móldir, taza jyrlardai senimge toly. Men seniń azamat aqyn bolaryńa tolyq senemin. Tek, tek tez dálelde. Adal kóńilmen avtor Tólegen Aibergenov», – dep qol qoidy. Sosyn men «Tóke, jańylyp kettińiz. Men óleń jazbaityn edim», – dedim. Ańtarylyp meniń betime qarap turdy da: «Jazbasań, túbinde jazasyń», – dedi. Sóitti de, kitabyn maǵan berip ketti. Osy kezdesý Tókeń ekeýimizdiń aramyzdaǵy aǵalyq-inilik dostyqty sheshti dep aitýǵa bolady. Tólegen Saryaǵashta keshki mekteptiń direktory bolatyn. Osy kezdesýden keiin apta saiyn, ne araǵa eki apta salyp, jataqhanada jatatyn Narmahandy izdep kelip turatyn boldy. Sonda kelgendegi tirligi – jańa jazǵan óleńderin oqyp beredi. Betine qarap otyryp bir oqyǵanynan jattap alyp, Tókeńniń óleńin men ózine qaitara oqyp beremin.
Tólegenniń óleńderin saýatsyz redaktorlar kúzep júr, al men olardy aqynnyń óz aýzynan jattaǵam
– Dosyńyzdyń jyrlaryna aqyn retinde qandai baǵa beresiz?
– Tólegenniń kitaptarynyń barlyǵy saýatsyz redaktorlardyń, deńgeii tómenderdiń kesirinen túzetilip emes, kúzetilip shyqty. Kitaptaǵy túzetýlerdiń Tólegenniń óziniń jazǵan nusqasynda qandai bolǵanyn men jaqsy bilemin. Osyny Tólegenniń Qorlan degen qyzyna, keiin Saltanatqa da «Senderdiń qoldaryńda qandai qoljazba saqtalǵanyn bilmeimin, biraq meniń miymda saqtalǵan nusqa bylai bolatyn» dep aityp otyryp birazyn túzettirdim. Birde ólkelik Komsomol komitetinde hatshy ári bizge orys tilinen sabaq beretin aǵaiymyzdyń kabinetine barsam, onda Tókeń otyr eken. «Óleń jazdyń ba?» – dedi. Jazǵanymdy aittym. «Bir shýmaq oqy», – dedi. Baiqaiyn degen bolýy kerek.
Bir ushqyny jalt etken janaryńnyń,
Janyma baqyt eken jańa bildim.
Mahabbat saǵan degen taza mende,
Alǵashqy aq qaryndai jańa jyldyń, – dep óleń oqyp edim, Tólegen: «Jazasyń dep em, bastap jazypsyń ǵoi. Biraq bul óleńdi óńdelik. Anaý aq qar bolǵannan keiin onyń taza ekeni belgili bop tur ǵoi. «Taza» degen sózdiń ornyn «appaq» degenmen almastyraiyq. «Mahabbat saǵan degen appaq mende, Alǵashqy aq qaryndai jańa jyldyń» bolsyn. «Tazańnan» góri «appaq» durys. «Aq qar» degenińdi «appaq» ústemelep turady. Sodan keiin esińde bolsyn, tasqa bastyrarda (mashinkaǵa jazdyrý) qadaǵala, yqtiiatta. «Appaq» bop ketpesin, «á» áripimen basylsyn», – dedi. Kórdiń be, Tólegen bir áriptiń áserine deiin kóńil bólgen adam edi. Sóitken adamnyń óleńderin qate berýge bolmaidy ǵoi. Mysaly, onyń «Kegeili dápterin» oqityn bolsaq:
Kegeilim – jerdiń erkesi,
Jas janym tolqyp tur meniń.
Berdaqtyń súigen ólkesi,
Ájiniiaz aitqan jer me ediń?– dep keledi. Qarapaiym ǵana joldar siiaqty. Bala kezdiń ózinde meni kóp oilandyrǵan tirkesi «jerdiń erkesi» edi. O zaman da, bu zaman, jerdiń erkesi bola ma? Aqynnyń qiialynda bolatyn shyǵar, jarasatyn shyǵar, oqyrmannyń oiyn san-saqqa júgirtetin shyǵar... Bul shýmaq kitaptaryna ózgerissiz endi. Ary qarai:
Álemniń júzin seldetken,
Jańbyr kúi seniń betińde.
Dalanyń tósin gúldentken,
Alǵyr oi seniń betińde, – bop kitapta júr. Qazirgi oqyrmannyń barlyǵy osylai oqidy. Mundaǵy «alǵyr oi» Tólegenniń sózi emes. Ol «Alǵyr mi» bolýy kerek. «Jańbyr kúi» – «Alǵyr mi». Redaktorlar danyshpandyq jasap, ózgertip jiberipti. Tókeń bizdiń ádebietimizge buryn bolmaǵan úlgini alyp keldi. Biz ádette aqsaq uiqas, shalys uiqaspen jazyp jatamyz. Tólegen osynyń eshqaisyna jatpaityn uiqasty ákeldi.
Sý alǵan saida ájemniń,
Syrǵasy qalǵan Kegeili.
Syrlasy qalǵan Kegeili,
Muńdasy qalǵan Kegeili, – degen óleńindegi uiqaspaityn jol birinshi qatarda tur. «Kegeili» sózdiń qaitalaýy, al uiqastyń bári osy joldardyń sońynda emes, basynda «syrlasy, muńdasy, syrǵasy» bop tur. Bul Tólegenniń bizdiń ádebietimizge alyp kelgen jańalyǵy bolatyn. Biraq bunyń bárin jurt jete tanyp júrgen joq. Mysaly úshin, «Týǵan jer» degen óleńinde:
O, meniń týǵan mekenim!
Janymnyń qarshyǵasy sen.
Shyrqaǵym kelip ketedi,
Jazbaǵan án shyǵarsyń sen, – dep kitapta júr. Munda shalys uiqas bolyp tur. Úshinshi jol «mekenimge» uiqas bolý kerek edi ǵoi. Bir dybysqa mán berip otyrǵan adam uiqassyz óleń jazbaidy. Tólegenniń maǵan oqyp bergendegi «Kegeilisi»: O, meniń týǵan mekenim! Janymnyń qarshyǵasy sen. Bilmei de júrmin ne ekenin, Jazbaǵan án shyǵarsyń sen, – bolatyn. Tólegenniń óleńderinde uiqasynan bóleń dybystardyń ózi syńǵyrlap, sáýle shashyp jatady. Birde Tókeńnen osynyń syryn: «Munyń bárin qalai jasaisyń? Bul qaraqalpaqtyń poeziiasynda bar ma?» – dep surap edim, «Sen qyzyq ekensiń. Iliias Jansúgirovti oqymaǵansyń ba? Mán berip, qaita oqyp shyq. Saǵynaidyń asyndaǵy myna bir joldardy esińe al. «Saǵynai saptyaiaqqa siip óldi, Toqpaqtai toqsan tórtke kelip jasy» – dedi. Birinshi qatardyń bárinde óńkei «s» tur, ekinshi qatarda óńkei «t». Qazaqtyń qarapaiym kúii óńkei dybys yrǵaǵynan turmai ma?! Sol dybystar qaitalanyp otyrmai ma?! Osy kúidiń yrǵaǵyndaǵy poeziiany bizdiń ádebietimizge Aibergenov alyp keldi. Óz basym osy kúnge deiin sóz qaitalaýǵa qorqamyn. Tólegen qoryqpaidy. Onyń qoryqpaityny – qýaty bizden áldeqaida kúshtiliginde.
Esen-saý armysyńdar, barmysyńdar?
Armysyńdar, qariia qarly shyńdar, – deidi. Osy óleńinde «armysyńdar, barmysyńdar» sózi de eki ret qaitalanady. Bulai qaitalaý – kúige jarasa beretin nárse. Tólegen sol kúidiń tilin poeziiaǵa alyp kelip tur. Áitpese:
Aq zaldar, arý vokzaldar,
Vokzaldar, arý aq zaldar.
Tileýles jerge attandym,
Tileńder, maǵan aq joldar, – degen óleńindegi birinshi-ekinshi jolǵa mán ber. Aitaiyn dep turǵan oi bireý-aq. Biraq eki jolǵa sozyp, kúidiń tabiǵatyna poeziiamyzdy jaqyndastyryp otyr. Sol Tólegen qaita-qaita maǵan kelip júretin kezde 20-21-degi jigitpin ǵoi, jeligim basylmaǵan. Bir joly jataqhanadan da, institýttan da tappai ketip qalypty. Álgi Ánýarbek Jaqypbekov degen stýdentke jolyǵyp, «Narmahandy tappadym. Ábish Baitanaevtyń úiine ketip bara jatyrmyn», – depti. Ol – bizdiń kafedra meńgerýshimiz, professor, filologiia ǵylymdarynyń doktory. Sodan arada birer apta ótip ketti. Tólegen kelmedi. Ábish aǵamyzdan: «Ábeke, Tólegen jańa óleńder jazyp pa?» – dep surap edim, «Atameken» degen keremet tolǵaý jazypty», – dedi. «Oqyp berdi me?» – dep edim, «Oqyp berdi, men magnitafonǵa jazyp alyp qaldym», – dedi. Dereý aǵaiymnyń etegine jarmasyp, úiine bardym. Barsaq, jeligip júrgen qaryndastarym óleńniń ústine «Tvist» biin jazyp jiberipti. Birinshi bólimnen eki-aq shýmaq qalypty. Tókeńniń kitaptaryn oqysańyz, «Qazaqstan» degen óleń bar:
Ol kúnder ótti, ketti oralmasqa,
Bul kúnde Balhash basqa, Aral basqa.
Partiialyq parasattan týǵan qala
Ainaldy kórgen kózin ala almasqa, – dep bastalady. «Ol kúnderi qai kúnder? Munyń aldynda birdeńe tur ǵoi», – dep uzaq oilandym. Sodan baiaǵy magnitafonnan alyp qalǵan eki shýmaq esime túspei me? Sóitsem, «Atameken» tolǵaýynyń basy men alyp qalǵan eki shýmaqta bylai bastalady eken:
Eldi jaý qýyp tyqty qysymǵa aidap,
Namystar naizalardyń ushynda oinap.
Jer jatty jelkesinen qanǵa bógip,
Kek jatty keýdelerde tisin qairap.
Oilasań ol kúndegi búlikti ótken,
Yza-sher baýyr etin tilip ketken.
Tutqynnyń qaita oralý armany bop,
Syǵalap kókireginde úmit ketken.
Men qazir Tólegenniń qyzdaryna: «Meniń aitqanyma senińder de, «Qazaqstan» degen óleńiniń aldyna qalǵanyn joǵaltyp alsaq ta, osy eki shýmaqty qoiaiyqshy», – deimin. Sonda «oralmasqa ketken kúnniń» qai kún ekeni belgili bolyp turady. Al Tólegenniń «Ómirge saiahatyna» redaktorlyq etken Ámina Shalabaeva degen áiel «Týǵan jer» degen óleńin ózgertip:
Ai mańdai, alýan darynnyń,
Teri bop tamshylaisyń sen.
San júirik armandarymnyń,
Tulparyn qamshylaisyń sen, – dep bergen. Bul qandai darynsyzdyq! Eń bolmasa, qazaqtyń «Júirik qamshy saldyrmaidy» degenin bilmei me? Tólegendi nege túzetedi. Aqynnyń maǵan oqyp berýinde bul óleń:
Ai mańdai, alýan darynnyń,
Teri bop tamshylaisyń sen.
Qulager armandarymnyń,
Qulaǵyn qaishylaisyń sen, – bolatyn. Eger men ol kisiniń árýaǵyna adal bolmaityn bolsam, «qulager arman» degen tirkesti ózime paidalana salar edim. Al biraq Jumeken aǵań aitpaqshy, «Tiriler keshiredi, árýaq keshirmeidi». Biz osy printsipti ustadyq. Tólegenge aqyryna deiin adal bolyp qaldyq. Bir suhbattyń kólemine aýyrlaý bolyp keter, osymen toqtaiyn, tirlik bolsa Tólegenniń osy jaqtarynyń bárin zerttep, kitapta túzetilmei basylyp júrgen óleńderiniń bárin túzetip, bir maqala jazamyn ǵoi degen oidamyn.
Jumeken Nájimedenov jyltyraqtan góri oilylyqty artyq kórdi
– Al qazirgi aqyndardan kimniń poeziiasy kóńilińizden shyǵady?
– Maǵan obrazsyz, metaforasyz, teńeýsiz poeziia jasaǵan aqyndardyń óleńderi kóshede jalańash ketip bara jatqan qyz sekildi elesteidi. Jurttyń bári jalańash qyzǵa bir ret qyzyǵyp qaraýy múmkin, ekinshi oramǵa deiin sońynan ilesip barýy múmkin, úshinshi oramǵa kelgende «uiatsyz eken» dep qolyn bir siltemei me?! Poeziia meiilinshe uiań bolýǵa tiis. Qazaqtyń qyzdarynyń uiaty qandai bolǵan bolsa, poeziiasy da sondai uiańdyqty tilep turady. Osy ólshemmen, keiingi jastardy da qaldyrmai oqýǵa tyrysamyn. Biraq Jumeken, Saǵi, Tumanbai shyqqan biikten qazirgi jastarymyzdyń kóbi tómendep qalyp jatyr. Ol da bir ádebi úderis shyǵar. Qazirgilerdiń men joǵaryda aitqan nárselerge kóńil aýdarmai, tek tórt joldy uiqastyryp, oiyna kelgendi óleń ete salatyny unamaidy. Unaityndar joq emes, bar. Shámshiia Jubatova degen qaryndasymyz sonaý 70-80 jyldary «Qamshy» jáne «Bosaǵa» degen tamasha óleń jazdy. «Qamshysynda» kúieýine kelinshek:
Qarań qalsyn, men as bergen tegene,
Tegene as juqpai júr me nemene?
Kókke shapshyp betińnen ap jatqanda
Qolyń synǵyr, sabamaisyń sen nege?!
Ái-shaiǵa da, keltirmesten murshaǵa,
Únsiz kúide ólimshi qyp bir saba.
Sende qamshy, mende burym bolsa eger
Elge kúlki bolar ma edik munshama, – deidi.
Bizdiń qazaqy qalpymyzdan ainyp bara jatqanymyzdy Keńes úkimeti keziniń ózinde Shámshiia osylai óleńmen jazyp otyr. Al «Bosaǵasynda» Shámshiia tyń igergenimizdi, basqany jazbaidy, tek «úige qonaq kep jatty, solardyń bárine oryn berip, ózim syrylyp bosaǵada qaldym», – deidi. Bul bizdiń Qazaqstanda oryn alǵan shyndyq. Ýkrainǵa da, orysqa da tórimizdi berip, ózimizdiń aiaqasty bolǵanymyz ras. Óleńniń tujyrymynda Shámshiia:
Bosaǵama súienip tursam-aý men,
Qonaqtardyń bárin de shyǵaryp sap, – deidi. Bul qarasózben aitýǵa bolmaityn nárse ǵoi. «Bárin kóshireiik» dep turǵan joq. Ádemi keltiredi. Hanbibi Esenqaraeva qaryndasymyzda da utqyr joldar bar.
Dánegindei óriktiń,
Maǵan aýa jetpei tur, – deidi. Bul keshegi Keńes kezinde qysylǵandyqty, aýa jetpei turǵanyn kórsetetin nárse. Bálkim mahabbat máselesine de alyp kelip turǵan bolar. Meniń túsinigimdegi poeziia eshkimge aqyl aitpaýy kerek. Oqyrmanǵa oilanatyn keńistik qaldyrý kerek. Seniń túsinigiń de durys bolyp shyǵýy múmkin, meniki de. Ol – poeziianyń qudireti. Bizben úzeńgi qaǵystyryp poeziiaǵa Esenǵali Raýshanov keldi. Biraq osy aqyn keiin nege ekeni Jumeken sekildi basqa aǵysqa túsip ketti. Bastapqy aǵyspen júrgende de keremet bolar edi dep oilaimyn. Esenǵalidyń alǵashqy «Shyrshyq» degen óleńine qarańyz:
Shyrshyq aǵatyn, yrshyp aǵatyn,
Jyrshy bolatyn bar aǵyn.
Shyrshyq aǵatyn, shymshyp aǵatyn
Aq qairań sanyn jaǵanyń.
Men aityp otyrǵan sazdy yrǵaq, ishki úilesimder osynda jatyr. Jumeken Nájimedenov te poeziiaǵa keremet ekpinmen, sulý sazben keldi. Ekinshi kitabynan bastap, basqa aǵysqa kóship ketti. Jyltyraqtan góri oilylyqty artyq kórdi. Alǵashqy óleńderiniń biri «Almatyda»:
Jatyr jaqpar... Qaraǵaidy aralaidy jel esken,
Japyraqtar, japyraqtar sybdyr-sybdyr keńesken.
Taý sýlary taýsylmady, syńsyp turyp aǵady,
Qyz tolqyndar birin-biri shymshyp kúlip barady,
Aidalada aqboz mingen Alataý bir aq batyr,
Ainalada tal-qaiyńdar, tal qaiyńdar sapta tur.
Qyzyl gúlder «úzildik der» baiaýla jel, baiaýla,
Qyzyl gúlder, qyzyl gúlder uiqyda ma, oiaý ma? – qandai keremet! Eń sońynda qyzǵa:
Júrshi, janym, qydyraiyq, neǵylasyń jalǵyz qap,
Alataýdyń aq qarynan ápereiin balmuzdaq! – deidi. Júregińe jyly tiedi, janyńa jaǵymdy nárse. Keiin poeziiasy kúrdeli bolyp ketip, ádebietshiler men oqyrmandar tarapynan laiyq ala almai jatqany sodan dep oilaimyn. Ótken jyly filosof Ǵarifolla Esimmen bir dastarhan basynda otyryp qaldyq. Jumeken týraly kitap jazǵan eken. Menimen áńgimeleskennen keiin «Bir kitabym jetkiliksiz eken. Jumeken týraly oiymyzdy kezektesip aityp otyryp bir kitap jazyp shyǵaiyq», – dedi. Jumekenniń prozasy da qazaq ádebietinde teńdesi joq týyndylar. Ony túsiný kerek. Ol ólgende:
Ońai emes ólimi Jumekenniń,
Parasattyń bir jasqa qartaiǵany, – dep jazǵan bolatynmyn. Tustastary ózderi ustap otyrǵan jýrnalyna «Jumekennen basqa aqyn joq pa?» dep tarlyq qylyp, baspai tastady. Biraq meniń baǵytym arnaý óleń emes. Meniń jazatynym – shóp-shóleń. Men ózim sonshalyqty syilap júrgen Tólegenge de, Jumekenge de, Tumanbai men Muqaǵaliǵa da eliktemedim. Óitkeni, jalǵyz aiaq jolmen jalǵyz adamnyń ǵana alda júretinin bildim. Sondyqtan meniń eliktegenim tabiǵat boldy. Tabiǵat – Allanyń jaratylysy. Tabiǵat – Allanyń óleńi. Sondyqtan tabiǵatty jazǵan adam jańylmaidy dep oiladym.
Suhbattasqan Marfýǵa ShAPIIaN
Fotosýretterdi túsirgen Áigerim BEGIMBET
"Ádebiet" portaly
