Qypshaq dalasynyń bir túp jýsan iisin ǵumyr boiy ańsap ótken kóshpendi túrik tuqymy, Mysyr mámlúgi Beibarys sultandy bilmeitin qazaq az shyǵar. Islam dininiń adal qorǵany bolyp, krest joryǵyn jeńispen aiaqtap, tipti, jer-álemdi tasqyn sýdai jaipaǵan Shyńǵyshan tuqymdarynyń betin qaiyrǵan mámlúk qosyny qai tilde sóilegen degen suraqqa jaýap izdep kórdik.
Tómende zertteýshi Serik Pirnazardyń tanymdyq maqalasyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.
Qazirgi zamanǵy tarih ǵylymy Mysyr (Egipet) mámlúkteriniń etnostyq tegi jóninde áli bir túiindi pikirge kele qoiǵan joq. Bul taqyryp tóńiregindegi kózqarastar aýqymy óte keń. Ár túrli mánbelerde bir tekti mámlúkti túrik, qypshaq, grýzin, cherkes, grek, vizantiialyq dep tanýshylyq jii kezdesedi. Olai bolatyny, orta ǵasyrlardaǵy Shyǵysta «mámlúk» (mamliýk, mameliýk), «ǵulam» (gýliam), «turyshqa» (týrýshka) ataýly tutqyn quldardan turatyn jaldamaly áskerler ustaǵan elder jetkilikti edi. Osy rette mámlúkterdiń genezisin anyqtaý úshin olardyń tarihi, antroponomikalyq jáne lingvistikalyq derekterine júgingen lázim. Endi sol dáýirlerde shyǵystyq úlgidegi jaýjúrek sarbazdar qosyndarynyń negizinen túrkilerden quralǵanyn eske alsaq, olardyń shejiresine qysqasha sholý jasap ótken artyq bolmaidy.
Eń aldymen tarihtyń qatpar qoinaýlaryna tereńdete kóz júgirtsek, jaldamalylardyń Shyǵys pen Batysta biz sóz etip otyrǵan mámlúkterden kóp buryn paida bolǵanyn baiqar edik. Jaýynger kóshpeli taipalarǵa birinshi bolyp Qytai áýletteri, Batys Rim imperiiasy men Persiia nazar aýdardy. Túrki halyqtary ókilderiniń áskerleri men jasaqtary solai paida boldy. Qytaidyń shekaralyq sarbazdaryn ǵundar qurady. Jaldamaly túrkiler, bulǵarlar men savirlar parsylar men vizantiialyqtar arasyndaǵy soǵystarǵa eki jaqtyń da atynan qatysty. Bulǵarlar men hazarlardan shyqqan bul qarýlastar arab elderinde – ǵulam, qul, Vizantiiada katafraktariia dep ataldy. Orta ǵasyrlyq dáýirde pechenegter men qypshaqtar jasaqtary Vizantiia men Vengriiada qyzmet etti. Budan basqa, Kiev Rýsinde – torkter, berendeiler, qara qalpaqtar (chernye klobýkiler), kovýiler (kóp úililer) men «jabaiy» polovetster (kýmandar, qypshaqtar), Vengriia men Bolgariiada – pechenegter, polovetster men astar, Grýziiada qypshaqtar men alandar osy qyzmetti atqardy. Týǵan «elderinen» (elderinen) jyraq qalǵan olar uzaq ýaqyttar boiy, HÚI ǵasyrdyń basyna deiin ana tilderi men salt-dástúrlerin jadtarynan shyǵara qoimady. Al Altyn Ordanyń qulaýymen birge quman-qypshaq taipalar odaǵy birjola ydyrap tyndy. Aita ketý kerek, Tústik-Shyǵys Eýropany kópten meken etip kelgen quman-qypshaqtar nemese polovetster mońǵoldar shapqynshylyǵyna deiin-aq osyndaǵy ózderine týys bulǵar, hazar, alan, pecheneg, as, tork sekildi túrki tildes oǵyz taipalarymen bir etnikalyq odaqqa birigýge kóshken bolatyn. Bul kezeń polovets taipalary batys odaǵynyń qalyptasa bastaǵan ýaqytymen tuspa-tus keledi.
Osy shaqyrylyp ákelingen legiondardyń jat jerlerde ornyǵyp alǵannan keiin, bilikti kúshpen tartyp alyp, munda óz tártipterin ornatqan kezderi de az bolǵan joq. Munyń mysaldaryn Qytai imperiiasynyń – Tan, Persiianyń – Sefevkid, Qarahanid jáne Afshar, Arab halifatynyń – túrki mámlúkteri, Úndistannyń turyshqa mámlúkteri, Aýǵanstannyń mámlúkter kezindegi Gaznevi dinastiialary dáýirlerinde qurǵan ústemdikterinen kórer edik. Budan bólek, olar Grýziia, Vengriia, Vizantiia jáne Rýs elderinde taq ieleriniń jeke gvardiialaryn túzdi. Bul áskeri qurylymdar taǵdyrlarynda dańqty better de, qaraly paraqtar da jetkilikti. Olar Bengaliiadan Mysyrǵa deiingi aralyqta ksenokratty memleketter quryp, musylmandar álemin krest (áji) joryǵynan talai márte qorǵap qaldy, qylyshtarynyń júzderimen Úndi jerine islam dininiń uryǵyn ákelip septi. Máselen, Mysyr mámlúkteri 1244 jyly sultan Beibarystyń qolbasshylyǵymen krestshiler men siriialyq bileýshiler áskerlerine kúirete soqqy berdi. Olar 1250 jyly Aiiýbidter áýletin taqtan taidyryp, sultandar dinastiiasynyń negizin qalady. Bul bilik 1516-1517 jyldary Osman imperiiasy jaýlap alǵanǵa deiingi úsh ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boiy Mysyr memleketin emin-erkin bilep-tóstedi.
Kezinde Arab halifaty óziniń Shyǵystaǵy yqpalyn joǵalta bastaǵasyn kezinde túrkiler men berberlerden turatyn jaldamaly jaýyngerlerdiń turaqty gvardiiasyn qurýǵa májbúr bolǵan edi. Artynsha atalmysh gvardiia dalalyq «quldarmen» tolyqtyryldy. Arab elderinde olardyń attary «gýliam» degen ataýmen tanyldy. Gvardiiashylar 865 jyly bilikke myqtap quryq saldy. On jyldyń ishinde olar tórt halifty aýystyrdy. Bul jaiynda belgili túrkolog Lev Gýmilev: «Barlyq musylmandar halify túrik ǵulamdarynsyz bir saǵat ta bilikti ustap tura almady, al olar haliftyń yqylasynsyz jat elde ústemdik jasai almas edi», – dep jazdy. Halif Mýtasimniń arqasynda túrki tekti mámlúk Ahmat ibn-Tulyn Mysyrda namestnik boldy. Ol 869 jyly Siriia men Palestinany ózine qosyp aldy. Dál sol ýaqytta Mýtasim quldar bazarlaryndaǵy barlyq eriksizderdi satyp alyp, óziniń ǵulamdar gvardiiasyn nyǵaityp jatqan edi. Fatimidter áýleti tusynda Mysyr jaýyngerleri aq jáne qara mámlúkterden quraldy. Ońtústik orys dalalarynan, qazaq jeri men Kavkazdyń eteginen shyqqan túrki tildi mámlúkter Nil ózeni boiyndaǵy Ar-Rýad (Al-Bahr) aralynda birigip, ózderin «bahritter» dep atady. Al «búrjitter» atanǵan sýdandyqtar men berberler tsitadeli Kair qalasyna qonys tepti. Osy kezde tarihi otandarynan alystap qalǵan mámlúkter etnikalyq belgileri boiynsha toptasa bastady. 1051 jyly halif Hákimniń jeke gvardiiasy men túrki tekti mámlúkter arasynda qaqtyǵys burq ete qaldy. Olardyń kúresi 1062 jylǵa deiin sozyldy. Osy jolǵy shaiqasta mámlúk-bahritter sýdandyq negrlerdiń tas-talqanyn shyǵardy. Sol ýaqyttan bastap halifattaǵy búkil bilik is júzinde mámlúk-bahritterdiń qoldaryna kóshti.
Úsh ǵasyrdai merzimge sozylǵan táýelsiz mámlúkter biligi sheńberinde sultandardyń eki túrli júiesi aiqyndalyp shyqty. Olardy alǵashqy kazarmasy Al-Bahr aralynda ornalasqandyqtan, Bahr sultandary atanǵan áýlet pen Kair shaharyndaǵy Al-Býrdj tsitadelin jailaǵandyqtan, Búrjit sultandary degen at alǵan Qalaýynnyń gvardiiasy qurady. Bulardyń alǵashqysy 12501-1382 jyldar aralyǵynda, sońǵysy 1382-1517 jyldar aýmaǵynda bilik tizginin ustady. Bahritter arasynda bilikti muragerlik jolymen qaldyrý ustanymy saqtalsa, býrjitter buǵan ruqsat etken joq, munyń ornyna kónetúrkilik senorat júiesine uqsas úrdis qalyptastyrdy. Osy sońǵy gvardiianyń alǵashqy jasaqtaryn sultan Beibarystyń Qyrymdaǵy Solhattan (qazirgi – Sýdak qalasy) shyqqan izbasary Qalaýyn jasaqtady. Osylardyń bárin ekshei kelgende, bahritter men búrjitterdi batys jáne shyǵys túrki halyqtarynyń ókilderi retinde qarastyrýǵa da bolatyn siiaqty.
Mysyr mámlúkteriniń tarihyn zerttegen ǵalymdardyń barlyǵy da olardyń ózgelerden árdaiym erekshelenip turǵanyn áýeli aýyzǵa alady. «H-HIII ǵasyrlarda musylman elderine tap bolǵan túrkiler ózderiniń batyldyq, adaldyq, tózimdilik, jaǵympazdyqty qabyldamaýshylyq, ekijúzdiliktiń bolmaýy tárizdi «tekti jabaiylarǵa» tán qasietterin saqtap qaldy, – dep jazady bul týrasynda K.E.Boskvort. – Sondyqtan arabtar túrkilerdi durys kórip, olardyń órlik, erkinshilik, qol jáne úi jumystaryn isteýden bas tartýshylyq sekildi «arystan minezderin» joǵary baǵalady; buiryqqa beiim qasietteri túrkilerdi urystar men joryqtarda baryn salýǵa itermeledi. Mámlúkter dáýirindegi túrikterge Shyǵysta mynadai: «Túrkiler basqa denege túsip, keiin ósip-óngesin uly dáýletterdiń patshalyq tájderiniń sánin keltiretin jaqutqa ainalatyn bir túiir qumǵa uqsaidy», – degen óte dál minezdeme berildi». Tap osy úrdis Arab halifatynyń da basynan ótti.
Álbette, Mysyr mámlúkteriniń shyn máninde kimder bolǵanyn anyqtaý úshin etnos uǵymynyń quramdas elementteriniń biri bolyp tabylatyn olardyń tili máselesi osy jerde birinshi bolyp kóteriler edi. Al zertteýshi ǵalymdar sol zamandarda mysyrlyqtardyń qarym-qatynas tili rólin batys qypshaqtardyń tili atqarǵanyn aitady. Munyń ózi tarihi derektermen dáleldenedi. Munda nazarǵa áýeli Kairde HI-HÚ ǵasyrlarda qurastyrylǵan sózdikter men til glossarileri iligedi. Áskerdegi jáne táj tóńiregindegi siiaqty memlekettik-ákimshilik tildiń túrki tili bolǵanyn sol kezeńderdegi «Attýfhat-ýz-zakiia» jinaǵynyń ózi qýattai túsedi. Atalmysh jinaqty avtor arabtardyń túrki tilin úirenýge bet alǵan shaǵynda jazyp shyqqan syńaily. Taǵy bir ǵalymdar mámlúkter tilin qumyq-qarashai-malqar tiliniń bir dialektisi esebinde qarastyrady. Osy rette Mahmýd Qashqaridyń «Divani luǵat-it-túrk» eńbegin mámlúk-arab tilindegi alǵashqy sózdik sanaýshylar da barshylyq. Budan shyǵatyn birden-bir qorytyndy sol, mysyrlyq mámlúkter tili qazirgi zamanǵy qazaqtar, qumyqtar, qarashai-malqarlar, tatarlar, bashqurttar, qyrym tatarlary (qyrymlylar), noǵailar men qyrǵyzdar sóileitin túrki tiliniń qypshaq tobyna jatqan. Al mámlúkter zamanynda túrki ulystarynyń tili, M.Qashǵaridyń atalmysh sózdiginde keltirilgen azyn-aýlaq aiyrmashylyqtardy aitpaǵanda, shyn máninde bir til derlik qalypta bolǵan. Bul tildik tutastyq HH ǵasyrǵa deiin beimalal jalǵasyp keldi. Buǵan dálel, ótken ǵasyrdyń orta tusyna deiin bul halyqtar ózara sóileskende bir-birlerin esh qinalyssyz túsine beretin. Qazaqtyń «Tatarǵa tilmásh ne kerek» degen qanatty sózi sol kezden qalǵan.
San ǵasyrlar boiy Eýraziianyń alyp atyrabynda Attila imperiiasy, Avar (Aýar) qaǵanaty, Túrik qaǵanaty (birinshi jáne ekinshi), Uly Bulǵariia, Hazar qaǵanaty, Pecheneg ordasy, Deshti Qypshaq, Altyn orda sekildi túrki tildes ulystardyń ár qily birlestikteri ústemdik qurdy. Biraq, osy etnonimderdiń, iaǵni taipalyq-ulystyq birlestikterdiń aty ózgergenimen, ony quraityn turǵyndardyń tili ózgergen joq. Osy jerde bizdiń keiin Egipet mámlúkteri ulanynyń qataryna kirgen túrli túrki halyqtary ókilderiniń de munda ózderiniń tilderin birge ala kelgenin batyl aita alamyz. Óitkeni bul gvardiianyń quramyndaǵy sarbazdardyń deni túrki tildester tobynan edi. Biz buǵan sol jaýyngerlerdiń jeke esimderine sholý jasap ótý arqyly da anyq kóz jetkize alamyz.
Ádette osy antroponimderdiń (esimderdiń) shyǵý tegin zertteýdiń negizinde halyqtardyń quralý, ornalasý jáne kóship-qoný tarihyna kóz jetkizýge bolady. Ǵalym L.Zgýsta Qara teńizdiń teriskei jáne teriskei-shyǵys jaǵalaýynda antikalyq dáýirlerde qanat jaiǵan qalalar turǵyndarynyń esimderin zertteý arqyly osy aýmaq halyqtarynyń etnikalyq quramyn anyqtaýǵa qol jetkizgen. Orta ǵasyrlardaǵy Germaniiada kezdesetin esimdikterge tereń boilap barý tásilimen R.Fisher men E.Eihler bastaǵan ǵalymdar toby slavian-german etnolingvistikalyq bailanysynyń deńgeiin aiqyndaǵan. Kóne zamandaǵy Nairi-Ýrartý patshalyǵynyń etnikalyq tegin grýzin oqymystysy G.Melikishvili osylai zerttep bilgen. Al Taiaý Shyǵystyń mámlúkteri men ǵulamdarynyń esimderi olardyń túrki tektes bolǵandaryn birden aina-qatesiz aldymyzǵa jaiyp salady. Zertteýshiler bul jerde mámlúkter esimderin birneshe topqa bólip qarastyrady. Bulardyń birinshi tobyna qypshaq sózderin negizge alatyn esimderdiń úlken bóligi kiredi. Ekinshi toby oǵyz tildi sózderden týǵan esimderden quralady. Biraq bul bóliniske tek qana tildik málimetter negizinde qarar bolsaq, qatelikke urynǵan bolar edik. Sebebi, qypshaq jáne oǵyz dialektileri bir-birimen qatty aralasyp ketken. Bulardy bulaisha bólýdiń ózi sharttylyq sipatqa ie ekeni anyq. Batys tarihshylary bir halyq – túrkilerdi ár dáýirde skif (saq), massaget, ǵun, oǵyz, qypshaq, tatar dep ár túrli ataǵan. Kóptegen zertteýshi ǵalymdar atap kórsetkendei, túrkiler esimderi onyń tili tárizdi kóp asa ózgeriske túse qoimaityn turaqty bolyp keledi. Olar tamyry tereń tarihtyń taraýynan kúni búginge deiin ózgerissiz derlik qalpynda jetip otyr. Sodan beri antroponimikaǵa bir faktor – islam dininiń qabyldanýy ǵana óziniń yqpalyn jasaǵan.
Taǵy bir aita ketetin jáit, túrki halyqtary balaǵa qoiylǵan at onyń keleshek taǵdyryn da sheship beredi dep eseptegen. Osy esimde adam janynyń bir bólshegi bolady dep sanaǵan. Qoiylǵan at kisige boitumar, oqqaǵar, saqtaýshy iesi retinde qyzmet etken. Sondyqtan túrkiler esimderiniń kóbi ertedegi germandardaǵy tárizdi jaýyngerlik-sarbazdyq maǵynalarǵa kóbirek ie bolǵan. Sonyń arqasynda olardyń arasynda Qylysh, Qanjar, Sanjar (tesip ótýshi), Elbuz (elbuzar), Toqmaq (túireýish), Qutuz (jyndy, sotqar), Jarbash (bas shabýshy) sekildi esimder jii kezdesken. Túrkilerde attary ań ataýlarynan turatyn kisiler de kóp ushyrasady. Olar osynyń negizinde sol janýarlarǵa tán myqty qasietter sol adamnyń boiyna qonady dep bilgen. Budan keiin han, qan, bi, bek, tegin, tarhan, shad, jabǵy syndy titýldar aralasqan attar alǵa shyǵady. Túrkolog L.Gýmilevtiń baiqaýynsha, túrkiler eýropalyqtar tárizdi týǵannan ólgenge deiin bir atpen bailanysyp, jabysyp qatyp qalmaǵan. Túriktiń aty onyń qoǵamda alatyn orny men salmaǵyn kórsetip turatyn bolǵan. Mine, osy esimdikke bailanysty turaqtylyq qalyp Mysyr mámlúkteriniń túrki tildi bolǵandaryn baiqatady.
Orta ǵasyrlardaǵy Mysyrda túrki tilin zertteýge qatysty qoljazbalardyń kóp bolǵany da biraz jaidan habar berse kerek. Bulardyń ishinen «Mýkaddimat-al-adab» (HII ǵ.), osyǵan uqsas arab-parsy-túrki-mońǵol sózdigi, Djemaldin-at-Týrkiianyń «Al-kavanin-al-kýlliiali dapt-al-lýgat-it-týrkii», «Býlgatýl mýshtag» (XIY ǵ.), Ash-shýzýr-az Zahabiiavi al-gat-il-Ahmadiianyń «Fil-lýgat-it-týrkiiasy» (XY ǵ.) jaqsy tanymal. Mámlúk-qypshaq tiline qatysty arab tilinde jazylǵan mánbelerdiń arasynan 1245 jyly Mysyrda qurastyrylyp, 1894 jyly golland ǵalymy M.T.Hoýtsma Leidende baspadan shyǵarǵan sózdikti, arab filology Abý Haian 1313 jyly Kairde jazǵan «Kitab-alidrak-li-lisan-al-atrak» atty grammatika kitabyn atap ótýge bolady.
Bir ókinishtisi, qypshaq (polovets) odaǵynyń halyqtary ózderiniń týǵan otanyndaǵy kóne Otyrar, Itil, Bulǵar qoljazbalaryn saqtap qala almady. Munyń esesine búkil arab álemi polovetsterdiń ádebi muralaryn búgingi kúnge deiin jetkizip berip otyr. Sol eńbekter Mysyrda túrki tiliniń ústemdik qurǵanyn kórsetedi. Buǵan myna mysal taǵy bir dálel. Sultan Beibarystyń jeke hatshysy Ibn Abezzahr óziniń kúndeliginde 1264 jylǵy 4 qyrkúiekte Mysyr elshilerin Altyn Ordanyń hany Berkeniń qabyldaǵanyn aita kelip, bylai dep sýretteidi: «Sultannyń (Mysyrdyń) haty túrkishe jazylǵan edi. Olar (tatarlar) buǵan qatty qýandy». (V.Tizengaýzen, «Sbornik materialov, otnosiashihsia k istorii Zolotoi Ordy», str.308). Eki eldiń – Mysyr men Ulyǵ Ulystyń (Altyn Ordanyń) arasyndaǵy sol kezeńderdegi almasylyp turǵan hattar túgel qypshaq tilinde jazylǵan. Mámlúk sultandary bilik quryp turǵan dáýirlerde qypshaqtar birqatar kórkem ádebi shyǵarmalar jazyp shyqqan eken. Solardyń arasynda birnesheýi saqtalyp qalǵan. Aitalyq, búginde Parijdegi ulttyq kitaphanada jalǵyz ǵana tizimi turǵan «Hosroý-Shyryn» dastany. Qoljazbany Deshti Qypshaqtan shyqqan túrki Berke Rakih 1383 jyly Mysyrda qypshaq-mámlúk tilinde qurastyrǵan. Ol Egipetke Altynbuǵamen birge kelip, osynda zań júrgizýshi bolyp qalyp qoiady. Osy derektiń ózi sol ýaqyttary Mysyrda qypshaq tiliniń basym basyńqylyqqa ie bolyp turǵanyn bildiredi. 1391 jyly ońtústik-orys dalasynan kelgen qypshaq Saif Sarani ataqty «Gýlistan bit-tiýrki» atty eńbegin jazyp bitiredi. Ol Mysyrdyń túrki tekti ámiri Taihasýǵa arnalypty. Budan keiin Sarani uly atabek Muzaffardin ibn Zangige birneshe kitap arnaidy. Onyń qalamynan týǵan kitaptar qypshaq-mámlúk jáne arab tilderinde jazylǵan.
Al Mysyrda qypshaq-mámlúk tilinde jazylǵan ataqty shyǵarma «Iskandernama» poemasy bolǵan. Onda HIV ǵasyrdaǵy Sultan Ahmadtyń Baǵdattan qashý, Aqsaq Temirdiń Osmanly Túrkiiasyna joryq jasaý, sultan Baiazid Iyldyrym (Naizaǵai) men Altyn Orda hany Toqtamystyń qaza tabý oqiǵalary sýretteledi. Ahmedtiń dastany tilinde jalpy túrkilik plast aiqyn baiqalǵanymen, onda qypshaqtyq elementter basym kórinedi. Bul kezeńderde mundaǵy ádebietshilerdiń kóbi ońtústik-orys dalalarynan shyqqandar edi. Sol sebepti Mysyr men Siriiada qypshaq mádenieti damyp jatty. Bul XIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynan XVI ǵasyr bastalǵanǵa deiin Mysyrdyń qypshaq mámlúkteriniń qolynda bolyp, alystaǵy otandary – Altyn Ordamen diplomatiialyq, saiasi jáne mádeni tyǵyz bailanys ornatylýynyń nátijesi edi.
Mysyr Beibarys pen Qalaýyn basqarǵan jyldary qypshaqtan shyqqan jańa ámirlerge toly boldy. Bul mundaǵy bilik basyn alyp alǵan qypshaqtardyń tildik yqpalyn kúsheite tústi. Endeshe, Egipettegi qypshaq-mámlúkterdiń úsh ǵasyrdai ýaqyt boiy Nil dariiasy jaǵasynda ana tilderiniń mártebesin kóterip júrgenderine kúmán joq.
baq.kz
