قىپشاق دالاسىنىڭ بٸر تٷپ جۋسان يٸسٸن عۇمىر بويى اڭساپ ٶتكەن كٶشپەندٸ تٷرٸك تۇقىمى, مىسىر مەملٷگٸ بەيبارىس سۇلتاندى بٸلمەيتٸن قازاق از شىعار. يسلام دٸنٸنٸڭ ادال قورعانى بولىپ, كرەست جورىعىن جەڭٸسپەن اياقتاپ, تٸپتٸ, جەر-ەلەمدٸ تاسقىن سۋداي جايپاعان شىڭعىسحان تۇقىمدارىنىڭ بەتٸن قايىرعان مەملٷك قوسىنى قاي تٸلدە سٶيلەگەن دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەپ كٶردٸك.
تٶمەندە زەرتتەۋشٸ سەرٸك پٸرنازاردىڭ تانىمدىق ماقالاسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
قازٸرگٸ زامانعى تاريح عىلىمى مىسىر (ەگيپەت) مەملٷكتەرٸنٸڭ ەتنوستىق تەگٸ جٶنٸندە ەلٸ بٸر تٷيٸندٸ پٸكٸرگە كەلە قويعان جوق. بۇل تاقىرىپ تٶڭٸرەگٸندەگٸ كٶزقاراستار اۋقىمى ٶتە كەڭ. ەر تٷرلٸ مەنبەلەردە بٸر تەكتٸ مەملٷكتٸ تٷرٸك, قىپشاق, گرۋزين, چەركەس, گرەك, ۆيزانتييالىق دەپ تانۋشىلىق جيٸ كەزدەسەدٸ. ولاي بولاتىنى, ورتا عاسىرلارداعى شىعىستا «مەملٷك» (مامليۋك, مامەليۋك), «عۇلام» (گۋليام), «تۇرىشقا» (تۋرۋشكا) اتاۋلى تۇتقىن قۇلداردان تۇراتىن جالدامالى ەسكەرلەر ۇستاعان ەلدەر جەتكٸلٸكتٸ ەدٸ. وسى رەتتە مەملٷكتەردٸڭ گەنەزيسٸن انىقتاۋ ٷشٸن ولاردىڭ تاريحي, انتروپونوميكالىق جەنە لينگۆيستيكالىق دەرەكتەرٸنە جٷگٸنگەن لەزٸم. ەندٸ سول دەۋٸرلەردە شىعىستىق ٷلگٸدەگٸ جاۋجٷرەك ساربازدار قوسىندارىنىڭ نەگٸزٸنەن تٷركٸلەردەن قۇرالعانىن ەسكە الساق, ولاردىڭ شەجٸرەسٸنە قىسقاشا شولۋ جاساپ ٶتكەن ارتىق بولمايدى.
ەڭ الدىمەن تاريحتىڭ قاتپار قويناۋلارىنا تەرەڭدەتە كٶز جٷگٸرتسەك, جالدامالىلاردىڭ شىعىس پەن باتىستا بٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان مەملٷكتەردەن كٶپ بۇرىن پايدا بولعانىن بايقار ەدٸك. جاۋىنگەر كٶشپەلٸ تايپالارعا بٸرٸنشٸ بولىپ قىتاي ەۋلەتتەرٸ, باتىس ريم يمپەريياسى مەن پەرسييا نازار اۋداردى. تٷركٸ حالىقتارى ٶكٸلدەرٸنٸڭ ەسكەرلەرٸ مەن جاساقتارى سولاي پايدا بولدى. قىتايدىڭ شەكارالىق ساربازدارىن عۇندار قۇرادى. جالدامالى تٷركٸلەر, بۇلعارلار مەن ساۆيرلار پارسىلار مەن ۆيزانتييالىقتار اراسىنداعى سوعىستارعا ەكٸ جاقتىڭ دا اتىنان قاتىستى. بۇلعارلار مەن حازارلاردان شىققان بۇل قارۋلاستار اراب ەلدەرٸندە – عۇلام, قۇل, ۆيزانتييادا كاتافراكتارييا دەپ اتالدى. ورتا عاسىرلىق دەۋٸردە پەچەنەگتەر مەن قىپشاقتار جاساقتارى ۆيزانتييا مەن ۆەنگرييادا قىزمەت ەتتٸ. بۇدان باسقا, كيەۆ رۋسٸندە – توركتەر, بەرەندەيلەر, قارا قالپاقتار (چەرنىە كلوبۋكيلەر), كوۆۋيلەر (كٶپ ٷيلٸلەر) مەن «جابايى» پولوۆەتستەر (كۋماندار, قىپشاقتار), ۆەنگرييا مەن بولگارييادا – پەچەنەگتەر, پولوۆەتستەر مەن استار, گرۋزييادا قىپشاقتار مەن الاندار وسى قىزمەتتٸ اتقاردى. تۋعان «ەلدەرٸنەن» (ەلدەرٸنەن) جىراق قالعان ولار ۇزاق ۋاقىتتار بويى, حٷٸ عاسىردىڭ باسىنا دەيٸن انا تٸلدەرٸ مەن سالت-دەستٷرلەرٸن جادتارىنان شىعارا قويمادى. ال التىن وردانىڭ قۇلاۋىمەن بٸرگە قۇمان-قىپشاق تايپالار وداعى بٸرجولا ىدىراپ تىندى. ايتا كەتۋ كەرەك, تٷستٸك-شىعىس ەۋروپانى كٶپتەن مەكەن ەتٸپ كەلگەن قۇمان-قىپشاقتار نەمەسە پولوۆەتستەر موڭعولدار شاپقىنشىلىعىنا دەيٸن-اق وسىنداعى ٶزدەرٸنە تۋىس بۇلعار, حازار, الان, پەچەنەگ, اس, تورك سەكٸلدٸ تٷركٸ تٸلدەس وعىز تايپالارىمەن بٸر ەتنيكالىق وداققا بٸرٸگۋگە كٶشكەن بولاتىن. بۇل كەزەڭ پولوۆەتس تايپالارى باتىس وداعىنىڭ قالىپتاسا باستاعان ۋاقىتىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدٸ.
وسى شاقىرىلىپ ەكەلٸنگەن لەگيونداردىڭ جات جەرلەردە ورنىعىپ العاننان كەيٸن, بيلٸكتٸ كٷشپەن تارتىپ الىپ, مۇندا ٶز تەرتٸپتەرٸن ورناتقان كەزدەرٸ دە از بولعان جوق. مۇنىڭ مىسالدارىن قىتاي يمپەريياسىنىڭ – تان, پەرسييانىڭ – سەفەۆكيد, قاراحانيد جەنە افشار, اراب حاليفاتىنىڭ – تٷركٸ مەملٷكتەرٸ, ٷندٸستاننىڭ تۇرىشقا مەملٷكتەرٸ, اۋعانستاننىڭ مەملٷكتەر كەزٸندەگٸ گازنەۆي ديناستييالارى دەۋٸرلەرٸندە قۇرعان ٷستەمدٸكتەرٸنەن كٶرەر ەدٸك. بۇدان بٶلەك, ولار گرۋزييا, ۆەنگرييا, ۆيزانتييا جەنە رۋس ەلدەرٸندە تاق يەلەرٸنٸڭ جەكە گۆاردييالارىن تٷزدٸ. بۇل ەسكەري قۇرىلىمدار تاعدىرلارىندا داڭقتى بەتتەر دە, قارالى پاراقتار دا جەتكٸلٸكتٸ. ولار بەنگالييادان مىسىرعا دەيٸنگٸ ارالىقتا كسەنوكراتتى مەملەكەتتەر قۇرىپ, مۇسىلماندار ەلەمٸن كرەست (ەجٸ) جورىعىنان تالاي مەرتە قورعاپ قالدى, قىلىشتارىنىڭ جٷزدەرٸمەن ٷندٸ جەرٸنە يسلام دٸنٸنٸڭ ۇرىعىن ەكەلٸپ سەپتٸ. مەسەلەن, مىسىر مەملٷكتەرٸ 1244 جىلى سۇلتان بەيبارىستىڭ قولباسشىلىعىمەن كرەستشٸلەر مەن سيرييالىق بيلەۋشٸلەر ەسكەرلەرٸنە كٷيرەتە سوققى بەردٸ. ولار 1250 جىلى اييۋبيدتەر ەۋلەتٸن تاقتان تايدىرىپ, سۇلتاندار ديناستيياسىنىڭ نەگٸزٸن قالادى. بۇل بيلٸك 1516-1517 جىلدارى وسمان يمپەريياسى جاۋلاپ العانعا دەيٸنگٸ ٷش عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى مىسىر مەملەكەتٸن ەمٸن-ەركٸن بيلەپ-تٶستەدٸ.
كەزٸندە اراب حاليفاتى ٶزٸنٸڭ شىعىستاعى ىقپالىن جوعالتا باستاعاسىن كەزٸندە تٷركٸلەر مەن بەربەرلەردەن تۇراتىن جالدامالى جاۋىنگەرلەردٸڭ تۇراقتى گۆارديياسىن قۇرۋعا مەجبٷر بولعان ەدٸ. ارتىنشا اتالمىش گۆاردييا دالالىق «قۇلدارمەن» تولىقتىرىلدى. اراب ەلدەرٸندە ولاردىڭ اتتارى «گۋليام» دەگەن اتاۋمەن تانىلدى. گۆارديياشىلار 865 جىلى بيلٸككە مىقتاپ قۇرىق سالدى. ون جىلدىڭ ٸشٸندە ولار تٶرت حاليفتى اۋىستىردى. بۇل جايىندا بەلگٸلٸ تٷركولوگ لەۆ گۋميلەۆ: «بارلىق مۇسىلماندار حاليفى تٷرٸك عۇلامدارىنسىز بٸر ساعات تا بيلٸكتٸ ۇستاپ تۇرا المادى, ال ولار حاليفتىڭ ىقىلاسىنسىز جات ەلدە ٷستەمدٸك جاساي الماس ەدٸ», – دەپ جازدى. حاليف مۋتاسيمنٸڭ ارقاسىندا تٷركٸ تەكتٸ مەملٷك احمات يبن-تۇلىن مىسىردا نامەستنيك بولدى. ول 869 جىلى سيرييا مەن پالەستينانى ٶزٸنە قوسىپ الدى. دەل سول ۋاقىتتا مۋتاسيم قۇلدار بازارلارىنداعى بارلىق ەرٸكسٸزدەردٸ ساتىپ الىپ, ٶزٸنٸڭ عۇلامدار گۆارديياسىن نىعايتىپ جاتقان ەدٸ. فاتيميدتەر ەۋلەتٸ تۇسىندا مىسىر جاۋىنگەرلەرٸ اق جەنە قارا مەملٷكتەردەن قۇرالدى. وڭتٷستٸك ورىس دالالارىنان, قازاق جەرٸ مەن كاۆكازدىڭ ەتەگٸنەن شىققان تٷركٸ تٸلدٸ مەملٷكتەر نٸل ٶزەنٸ بويىنداعى ار-رۋاد (ال-باحر) ارالىندا بٸرٸگٸپ, ٶزدەرٸن «باحريتتەر» دەپ اتادى. ال «بٷرجيتتەر» اتانعان سۋداندىقتار مەن بەربەرلەر تسيتادەلٸ كاير قالاسىنا قونىس تەپتٸ. وسى كەزدە تاريحي وتاندارىنان الىستاپ قالعان مەملٷكتەر ەتنيكالىق بەلگٸلەرٸ بويىنشا توپتاسا باستادى. 1051 جىلى حاليف حەكٸمنٸڭ جەكە گۆارديياسى مەن تٷركٸ تەكتٸ مەملٷكتەر اراسىندا قاقتىعىس بۇرق ەتە قالدى. ولاردىڭ كٷرەسٸ 1062 جىلعا دەيٸن سوزىلدى. وسى جولعى شايقاستا مەملٷك-باحريتتەر سۋداندىق نەگرلەردٸڭ تاس-تالقانىن شىعاردى. سول ۋاقىتتان باستاپ حاليفاتتاعى بٷكٸل بيلٸك ٸس جٷزٸندە مەملٷك-باحريتتەردٸڭ قولدارىنا كٶشتٸ.
ٷش عاسىرداي مەرزٸمگە سوزىلعان تەۋەلسٸز مەملٷكتەر بيلٸگٸ شەڭبەرٸندە سۇلتانداردىڭ ەكٸ تٷرلٸ جٷيەسٸ ايقىندالىپ شىقتى. ولاردى العاشقى كازارماسى ال-باحر ارالىندا ورنالاسقاندىقتان, باحر سۇلتاندارى اتانعان ەۋلەت پەن كاير شاھارىنداعى ال-بۋردج تسيتادەلٸن جايلاعاندىقتان, بٷرجيت سۇلتاندارى دەگەن ات العان قالاۋىننىڭ گۆارديياسى قۇرادى. بۇلاردىڭ العاشقىسى 12501-1382 جىلدار ارالىعىندا, سوڭعىسى 1382-1517 جىلدار اۋماعىندا بيلٸك تٸزگٸنٸن ۇستادى. باحريتتەر اراسىندا بيلٸكتٸ مۇراگەرلٸك جولىمەن قالدىرۋ ۇستانىمى ساقتالسا, بۋرجيتتەر بۇعان رۇقسات ەتكەن جوق, مۇنىڭ ورنىنا كٶنەتٷركٸلٸك سەنورات جٷيەسٸنە ۇقساس ٷردٸس قالىپتاستىردى. وسى سوڭعى گۆاردييانىڭ العاشقى جاساقتارىن سۇلتان بەيبارىستىڭ قىرىمداعى سولحاتتان (قازٸرگٸ – سۋداك قالاسى) شىققان ٸزباسارى قالاۋىن جاساقتادى. وسىلاردىڭ بەرٸن ەكشەي كەلگەندە, باحريتتەر مەن بٷرجيتتەردٸ باتىس جەنە شىعىس تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ رەتٸندە قاراستىرۋعا دا بولاتىن سيياقتى.
مىسىر مەملٷكتەرٸنٸڭ تاريحىن زەرتتەگەن عالىمداردىڭ بارلىعى دا ولاردىڭ ٶزگەلەردەن ەردايىم ەرەكشەلەنٸپ تۇرعانىن ەۋەلٸ اۋىزعا الادى. «ح-حٸٸٸ عاسىرلاردا مۇسىلمان ەلدەرٸنە تاپ بولعان تٷركٸلەر ٶزدەرٸنٸڭ باتىلدىق, ادالدىق, تٶزٸمدٸلٸك, جاعىمپازدىقتى قابىلداماۋشىلىق, ەكٸجٷزدٸلٸكتٸڭ بولماۋى تەرٸزدٸ «تەكتٸ جابايىلارعا» تەن قاسيەتتەرٸن ساقتاپ قالدى, – دەپ جازادى بۇل تۋراسىندا ك.ە.بوسكۆورت. – سوندىقتان ارابتار تٷركٸلەردٸ دۇرىس كٶرٸپ, ولاردىڭ ٶرلٸك, ەركٸنشٸلٸك, قول جەنە ٷي جۇمىستارىن ٸستەۋدەن باس تارتۋشىلىق سەكٸلدٸ «ارىستان مٸنەزدەرٸن» جوعارى باعالادى; بۇيرىققا بەيٸم قاسيەتتەرٸ تٷركٸلەردٸ ۇرىستار مەن جورىقتاردا بارىن سالۋعا يتەرمەلەدٸ. مەملٷكتەر دەۋٸرٸندەگٸ تٷرٸكتەرگە شىعىستا مىناداي: «تٷركٸلەر باسقا دەنەگە تٷسٸپ, كەيٸن ٶسٸپ-ٶنگەسٸن ۇلى دەۋلەتتەردٸڭ پاتشالىق تەجدەرٸنٸڭ سەنٸن كەلتٸرەتٸن جاقۇتقا اينالاتىن بٸر تٷيٸر قۇمعا ۇقسايدى», – دەگەن ٶتە دەل مٸنەزدەمە بەرٸلدٸ». تاپ وسى ٷردٸس اراب حاليفاتىنىڭ دا باسىنان ٶتتٸ.
ەلبەتتە, مىسىر مەملٷكتەرٸنٸڭ شىن مەنٸندە كٸمدەر بولعانىن انىقتاۋ ٷشٸن ەتنوس ۇعىمىنىڭ قۇرامداس ەلەمەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلاتىن ولاردىڭ تٸلٸ مەسەلەسٸ وسى جەردە بٸرٸنشٸ بولىپ كٶتەرٸلەر ەدٸ. ال زەرتتەۋشٸ عالىمدار سول زامانداردا مىسىرلىقتاردىڭ قارىم-قاتىناس تٸلٸ رٶلٸن باتىس قىپشاقتاردىڭ تٸلٸ اتقارعانىن ايتادى. مۇنىڭ ٶزٸ تاريحي دەرەكتەرمەن دەلەلدەنەدٸ. مۇندا نازارعا ەۋەلٸ كايردە حٸ-حٷ عاسىرلاردا قۇراستىرىلعان سٶزدٸكتەر مەن تٸل گلوسساريلەرٸ ٸلٸگەدٸ. ەسكەردەگٸ جەنە تەج تٶڭٸرەگٸندەگٸ سيياقتى مەملەكەتتٸك-ەكٸمشٸلٸك تٸلدٸڭ تٷركٸ تٸلٸ بولعانىن سول كەزەڭدەردەگٸ «اتتۋفحات-ۋز-زاكييا» جيناعىنىڭ ٶزٸ قۋاتتاي تٷسەدٸ. اتالمىش جيناقتى اۆتور ارابتاردىڭ تٷركٸ تٸلٸن ٷيرەنۋگە بەت العان شاعىندا جازىپ شىققان سىڭايلى. تاعى بٸر عالىمدار مەملٷكتەر تٸلٸن قۇمىق-قاراشاي-مالقار تٸلٸنٸڭ بٸر ديالەكتٸسٸ ەسەبٸندە قاراستىرادى. وسى رەتتە ماحمۋد قاشقاريدىڭ «ديۆاني لۇعات-يت-تٷرك» ەڭبەگٸن مەملٷك-اراب تٸلٸندەگٸ العاشقى سٶزدٸك ساناۋشىلار دا بارشىلىق. بۇدان شىعاتىن بٸردەن-بٸر قورىتىندى سول, مىسىرلىق مەملٷكتەر تٸلٸ قازٸرگٸ زامانعى قازاقتار, قۇمىقتار, قاراشاي-مالقارلار, تاتارلار, باشقۇرتتار, قىرىم تاتارلارى (قىرىملىلار), نوعايلار مەن قىرعىزدار سٶيلەيتٸن تٷركٸ تٸلٸنٸڭ قىپشاق توبىنا جاتقان. ال مەملٷكتەر زامانىندا تٷركٸ ۇلىستارىنىڭ تٸلٸ, م.قاشعاريدىڭ اتالمىش سٶزدٸگٸندە كەلتٸرٸلگەن ازىن-اۋلاق ايىرماشىلىقتاردى ايتپاعاندا, شىن مەنٸندە بٸر تٸل دەرلٸك قالىپتا بولعان. بۇل تٸلدٸك تۇتاستىق حح عاسىرعا دەيٸن بەيمالال جالعاسىپ كەلدٸ. بۇعان دەلەل, ٶتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىنا دەيٸن بۇل حالىقتار ٶزارا سٶيلەسكەندە بٸر-بٸرلەرٸن ەش قينالىسسىز تٷسٸنە بەرەتٸن. قازاقتىڭ «تاتارعا تٸلمەش نە كەرەك» دەگەن قاناتتى سٶزٸ سول كەزدەن قالعان.
سان عاسىرلار بويى ەۋرازييانىڭ الىپ اتىرابىندا اتتيلا يمپەريياسى, اۆار (اۋار) قاعاناتى, تٷرٸك قاعاناتى (بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ), ۇلى بۇلعارييا, حازار قاعاناتى, پەچەنەگ ورداسى, دەشتٸ قىپشاق, التىن وردا سەكٸلدٸ تٷركٸ تٸلدەس ۇلىستاردىڭ ەر قيلى بٸرلەستٸكتەرٸ ٷستەمدٸك قۇردى. بٸراق, وسى ەتنونيمدەردٸڭ, ياعني تايپالىق-ۇلىستىق بٸرلەستٸكتەردٸڭ اتى ٶزگەرگەنٸمەن, ونى قۇرايتىن تۇرعىنداردىڭ تٸلٸ ٶزگەرگەن جوق. وسى جەردە بٸزدٸڭ كەيٸن ەگيپەت مەملٷكتەرٸ ۇلانىنىڭ قاتارىنا كٸرگەن تٷرلٸ تٷركٸ حالىقتارى ٶكٸلدەرٸنٸڭ دە مۇندا ٶزدەرٸنٸڭ تٸلدەرٸن بٸرگە الا كەلگەنٸن باتىل ايتا الامىز. ٶيتكەنٸ بۇل گۆاردييانىڭ قۇرامىنداعى ساربازداردىڭ دەنٸ تٷركٸ تٸلدەستەر توبىنان ەدٸ. بٸز بۇعان سول جاۋىنگەرلەردٸڭ جەكە ەسٸمدەرٸنە شولۋ جاساپ ٶتۋ ارقىلى دا انىق كٶز جەتكٸزە الامىز.
ەدەتتە وسى انتروپونيمدەردٸڭ (ەسٸمدەردٸڭ) شىعۋ تەگٸن زەرتتەۋدٸڭ نەگٸزٸندە حالىقتاردىڭ قۇرالۋ, ورنالاسۋ جەنە كٶشٸپ-قونۋ تاريحىنا كٶز جەتكٸزۋگە بولادى. عالىم ل.زگۋستا قارا تەڭٸزدٸڭ تەرٸسكەي جەنە تەرٸسكەي-شىعىس جاعالاۋىندا انتيكالىق دەۋٸرلەردە قانات جايعان قالالار تۇرعىندارىنىڭ ەسٸمدەرٸن زەرتتەۋ ارقىلى وسى اۋماق حالىقتارىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامىن انىقتاۋعا قول جەتكٸزگەن. ورتا عاسىرلارداعى گەرمانييادا كەزدەسەتٸن ەسٸمدٸكتەرگە تەرەڭ بويلاپ بارۋ تەسٸلٸمەن ر.فيشەر مەن ە.ەيحلەر باستاعان عالىمدار توبى سلاۆيان-گەرمان ەتنولينگۆيستيكالىق بايلانىسىنىڭ دەڭگەيٸن ايقىنداعان. كٶنە زامانداعى نايري-ۋرارتۋ پاتشالىعىنىڭ ەتنيكالىق تەگٸن گرۋزين وقىمىستىسى گ.مەليكيشۆيلي وسىلاي زەرتتەپ بٸلگەن. ال تاياۋ شىعىستىڭ مەملٷكتەرٸ مەن عۇلامدارىنىڭ ەسٸمدەرٸ ولاردىڭ تٷركٸ تەكتەس بولعاندارىن بٸردەن اينا-قاتەسٸز الدىمىزعا جايىپ سالادى. زەرتتەۋشٸلەر بۇل جەردە مەملٷكتەر ەسٸمدەرٸن بٸرنەشە توپقا بٶلٸپ قاراستىرادى. بۇلاردىڭ بٸرٸنشٸ توبىنا قىپشاق سٶزدەرٸن نەگٸزگە الاتىن ەسٸمدەردٸڭ ٷلكەن بٶلٸگٸ كٸرەدٸ. ەكٸنشٸ توبى وعىز تٸلدٸ سٶزدەردەن تۋعان ەسٸمدەردەن قۇرالادى. بٸراق بۇل بٶلٸنٸسكە تەك قانا تٸلدٸك مەلٸمەتتەر نەگٸزٸندە قارار بولساق, قاتەلٸككە ۇرىنعان بولار ەدٸك. سەبەبٸ, قىپشاق جەنە وعىز ديالەكتٸلەرٸ بٸر-بٸرٸمەن قاتتى ارالاسىپ كەتكەن. بۇلاردى بۇلايشا بٶلۋدٸڭ ٶزٸ شارتتىلىق سيپاتقا يە ەكەنٸ انىق. باتىس تاريحشىلارى بٸر حالىق – تٷركٸلەردٸ ەر دەۋٸردە سكيف (ساق), ماسساگەت, عۇن, وعىز, قىپشاق, تاتار دەپ ەر تٷرلٸ اتاعان. كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸ عالىمدار اتاپ كٶرسەتكەندەي, تٷركٸلەر ەسٸمدەرٸ ونىڭ تٸلٸ تەرٸزدٸ كٶپ اسا ٶزگەرٸسكە تٷسە قويمايتىن تۇراقتى بولىپ كەلەدٸ. ولار تامىرى تەرەڭ تاريحتىڭ تاراۋىنان كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ٶزگەرٸسسٸز دەرلٸك قالپىندا جەتٸپ وتىر. سودان بەرٸ انتروپونيميكاعا بٸر فاكتور – يسلام دٸنٸنٸڭ قابىلدانۋى عانا ٶزٸنٸڭ ىقپالىن جاساعان.
تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جەيت, تٷركٸ حالىقتارى بالاعا قويىلعان ات ونىڭ كەلەشەك تاعدىرىن دا شەشٸپ بەرەدٸ دەپ ەسەپتەگەن. وسى ەسٸمدە ادام جانىنىڭ بٸر بٶلشەگٸ بولادى دەپ ساناعان. قويىلعان ات كٸسٸگە بويتۇمار, وققاعار, ساقتاۋشى يەسٸ رەتٸندە قىزمەت ەتكەن. سوندىقتان تٷركٸلەر ەسٸمدەرٸنٸڭ كٶبٸ ەرتەدەگٸ گەرماندارداعى تەرٸزدٸ جاۋىنگەرلٸك-ساربازدىق ماعىنالارعا كٶبٸرەك يە بولعان. سونىڭ ارقاسىندا ولاردىڭ اراسىندا قىلىش, قانجار, سانجار (تەسٸپ ٶتۋشٸ), ەلبۇز (ەلبۇزار), توقماق (تٷيرەۋٸش), قۇتۇز (جىندى, سوتقار), جارباش (باس شابۋشى) سەكٸلدٸ ەسٸمدەر جيٸ كەزدەسكەن. تٷركٸلەردە اتتارى اڭ اتاۋلارىنان تۇراتىن كٸسٸلەر دە كٶپ ۇشىراسادى. ولار وسىنىڭ نەگٸزٸندە سول جانۋارلارعا تەن مىقتى قاسيەتتەر سول ادامنىڭ بويىنا قونادى دەپ بٸلگەن. بۇدان كەيٸن حان, قان, بي, بەك, تەگين, تارحان, شاد, جابعى سىندى تيتۋلدار ارالاسقان اتتار العا شىعادى. تٷركولوگ ل.گۋميلەۆتٸڭ بايقاۋىنشا, تٷركٸلەر ەۋروپالىقتار تەرٸزدٸ تۋعاننان ٶلگەنگە دەيٸن بٸر اتپەن بايلانىسىپ, جابىسىپ قاتىپ قالماعان. تٷرٸكتٸڭ اتى ونىڭ قوعامدا الاتىن ورنى مەن سالماعىن كٶرسەتٸپ تۇراتىن بولعان. مٸنە, وسى ەسٸمدٸككە بايلانىستى تۇراقتىلىق قالىپ مىسىر مەملٷكتەرٸنٸڭ تٷركٸ تٸلدٸ بولعاندارىن بايقاتادى.
ورتا عاسىرلارداعى مىسىردا تٷركٸ تٸلٸن زەرتتەۋگە قاتىستى قولجازبالاردىڭ كٶپ بولعانى دا بٸراز جايدان حابار بەرسە كەرەك. بۇلاردىڭ ٸشٸنەن «مۋكادديمات-ال-اداب» (حII ع.), وسىعان ۇقساس اراب-پارسى-تٷركٸ-موڭعول سٶزدٸگٸ, دجەمالدين-ات-تۋركييانىڭ «ال-كاۆانين-ال-كۋللييالي داپت-ال-لۋگات-يت-تۋركيٸ», «بۋلگاتۋل مۋشتاگ» (XIY ع.), اش-شۋزۋر-از زاحابيياۆي ال-گات-يل-احمادييانىڭ «فيل-لۋگات-يت-تۋركيياسى» (XY ع.) جاقسى تانىمال. مەملٷك-قىپشاق تٸلٸنە قاتىستى اراب تٸلٸندە جازىلعان مەنبەلەردٸڭ اراسىنان 1245 جىلى مىسىردا قۇراستىرىلىپ, 1894 جىلى گوللاند عالىمى م.ت.حوۋتسما لەيدەندە باسپادان شىعارعان سٶزدٸكتٸ, اراب فيلولوگى ابۋ حايان 1313 جىلى كايردە جازعان «كيتاب-اليدراك-لي-ليسان-ال-اتراك» اتتى گرامماتيكا كٸتابىن اتاپ ٶتۋگە بولادى.
بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, قىپشاق (پولوۆەتس) وداعىنىڭ حالىقتارى ٶزدەرٸنٸڭ تۋعان وتانىنداعى كٶنە وتىرار, يتيل, بۇلعار قولجازبالارىن ساقتاپ قالا المادى. مۇنىڭ ەسەسٸنە بٷكٸل اراب ەلەمٸ پولوۆەتستەردٸڭ ەدەبي مۇرالارىن بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن جەتكٸزٸپ بەرٸپ وتىر. سول ەڭبەكتەر مىسىردا تٷركٸ تٸلٸنٸڭ ٷستەمدٸك قۇرعانىن كٶرسەتەدٸ. بۇعان مىنا مىسال تاعى بٸر دەلەل. سۇلتان بەيبارىستىڭ جەكە حاتشىسى يبن ابەززاحر ٶزٸنٸڭ كٷندەلٸگٸندە 1264 جىلعى 4 قىركٷيەكتە مىسىر ەلشٸلەرٸن التىن وردانىڭ حانى بەركەنٸڭ قابىلداعانىن ايتا كەلٸپ, بىلاي دەپ سۋرەتتەيدٸ: «سۇلتاننىڭ (مىسىردىڭ) حاتى تٷركٸشە جازىلعان ەدٸ. ولار (تاتارلار) بۇعان قاتتى قۋاندى». (ۆ.تيزەنگاۋزەن, «سبورنيك ماتەريالوۆ, وتنوسياششيحسيا ك يستوريي زولوتوي وردى», ستر.308). ەكٸ ەلدٸڭ – مىسىر مەن ۇلىع ۇلىستىڭ (التىن وردانىڭ) اراسىنداعى سول كەزەڭدەردەگٸ الماسىلىپ تۇرعان حاتتار تٷگەل قىپشاق تٸلٸندە جازىلعان. مەملٷك سۇلتاندارى بيلٸك قۇرىپ تۇرعان دەۋٸرلەردە قىپشاقتار بٸرقاتار كٶركەم ەدەبي شىعارمالار جازىپ شىققان ەكەن. سولاردىڭ اراسىندا بٸرنەشەۋٸ ساقتالىپ قالعان. ايتالىق, بٷگٸندە پاريجدەگٸ ۇلتتىق كٸتاپحانادا جالعىز عانا تٸزٸمٸ تۇرعان «حوسروۋ-شىرىن» داستانى. قولجازبانى دەشتٸ قىپشاقتان شىققان تٷركٸ بەركە راكيح 1383 جىلى مىسىردا قىپشاق-مەملٷك تٸلٸندە قۇراستىرعان. ول ەگيپەتكە التىنبۇعامەن بٸرگە كەلٸپ, وسىندا زاڭ جٷرگٸزۋشٸ بولىپ قالىپ قويادى. وسى دەرەكتٸڭ ٶزٸ سول ۋاقىتتارى مىسىردا قىپشاق تٸلٸنٸڭ باسىم باسىڭقىلىققا يە بولىپ تۇرعانىن بٸلدٸرەدٸ. 1391 جىلى وڭتٷستٸك-ورىس دالاسىنان كەلگەن قىپشاق سايف ساراني اتاقتى «گۋليستان بيت-تيۋركي» اتتى ەڭبەگٸن جازىپ بٸتٸرەدٸ. ول مىسىردىڭ تٷركٸ تەكتٸ ەمٸرٸ تايحاسۋعا ارنالىپتى. بۇدان كەيٸن ساراني ۇلى اتابەك مۇزاففاردين يبن زانگيگە بٸرنەشە كٸتاپ ارنايدى. ونىڭ قالامىنان تۋعان كٸتاپتار قىپشاق-مەملٷك جەنە اراب تٸلدەرٸندە جازىلعان.
ال مىسىردا قىپشاق-مەملٷك تٸلٸندە جازىلعان اتاقتى شىعارما «يسكاندەرناما» پوەماسى بولعان. وندا حIV عاسىرداعى سۇلتان احمادتىڭ باعداتتان قاشۋ, اقساق تەمٸردٸڭ وسمانلى تٷركيياسىنا جورىق جاساۋ, سۇلتان بايازيد يىلدىرىم (نايزاعاي) مەن التىن وردا حانى توقتامىستىڭ قازا تابۋ وقيعالارى سۋرەتتەلەدٸ. احمەدتٸڭ داستانى تٸلٸندە جالپى تٷركٸلٸك پلاست ايقىن بايقالعانىمەن, وندا قىپشاقتىق ەلەمەنتتەر باسىم كٶرٸنەدٸ. بۇل كەزەڭدەردە مۇنداعى ەدەبيەتشٸلەردٸڭ كٶبٸ وڭتٷستٸك-ورىس دالالارىنان شىققاندار ەدٸ. سول سەبەپتٸ مىسىر مەن سيرييادا قىپشاق مەدەنيەتٸ دامىپ جاتتى. بۇل XIII عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنان XVI عاسىر باستالعانعا دەيٸن مىسىردىڭ قىپشاق مەملٷكتەرٸنٸڭ قولىندا بولىپ, الىستاعى وتاندارى – التىن وردامەن ديپلوماتييالىق, ساياسي جەنە مەدەني تىعىز بايلانىس ورناتىلۋىنىڭ نەتيجەسٸ ەدٸ.
مىسىر بەيبارىس پەن قالاۋىن باسقارعان جىلدارى قىپشاقتان شىققان جاڭا ەمٸرلەرگە تولى بولدى. بۇل مۇنداعى بيلٸك باسىن الىپ العان قىپشاقتاردىڭ تٸلدٸك ىقپالىن كٷشەيتە تٷستٸ. ەندەشە, ەگيپەتتەگٸ قىپشاق-مەملٷكتەردٸڭ ٷش عاسىرداي ۋاقىت بويى نٸل داريياسى جاعاسىندا انا تٸلدەرٸنٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرٸپ جٷرگەندەرٸنە كٷمەن جوق.
baq.kz
