QR Premer-Ministri Asqar Maminniń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan geologiialyq barlaý memlekettik baǵdarlamasy tujyrymdamasynyń jobasy qaraldy, dep habarlaidy "Ult aqparat" primeminister.kz saityna silteme jasap.
QR ekologiia, geologiia jáne tabiǵi resýrstar ministri M. Myrzaǵalievtiń aitýynsha, elimizdiń memlekettik balansynda 8 myńnan astam ken orny tirkelgen, onyń ishinde 317 kómirsýtek (munai, gaz, kondensat), 910 qatty paidaly qazbalar ken orny, 3 myńnan astamy keń taralǵan paidaly qazbalar jáne 4 myńǵa jýyǵy jer asty sýlary ken orny.
«Sońǵy on jyldyqta Shyǵys Qazaqstandaǵy monoqalalarǵa jaqyn ornalasqan – Shemonaiha, Iýbileino-Snegirihin, Zyrianov iri qorǵasyn-myrysh ken oryndary tolyqtai igerildi. 2025-2040 jyldarǵa taman Orlov, Maleev, Tishin, Ridder-Sokolnyi sekildi ken oryndarynda da paidaly qazba qorlarynyń tolyqtai sarqylýy kútilýde. Búgingi tańda qorlardyń ósim deńgei koeffitsienti qatty paidaly qazbalar boiynsha – 0,13, al kómirsýtek shikizaty boiynsha – 0,9 (Qashaǵan ken ornyn esepke almaǵanda). Sońdyqtan da, jańa ken oryndaryn ashý jáne ony iske qosý úshin, kem degende 10-15 jyl ýaqyt ketetindigin eskere otyryp, geologiialyq barlaý jumystaryn qazirden bastap jandandyrý qajet.
Qostanai oblysynyń, Ortalyq pen Shyǵys Qazaqstan arasyndaǵy aýmaqtardyń jáne Qyrǵyzstanǵa irgeles elimizdiń ońtústiginiń altyn ken oryndaryna áleýeti zor. Qorǵasyn men myryshtyń jańa ken oryndary Qazaqstannyń ortalyq, ońtústik jáne de Kendi Altai óńirlerinde ashylýy múmkin.
Sonymen qatar, bul aýdandarda volfram, molibden, aliýminii, qalaiy jáne sirek kezdesetin elementter ken oryndaryn ashýǵa múmkinshilik bar», — dedi M. Myrzaǵaliev.
Ministrdiń aitýynsha, búgingi tańda geologiialyq barlaýdy júrgizýge investorlardy tartýda oń tájiribe qalyptasýda.
«Sońǵy úsh jylda 75 myń sharshy km bolatyn aýmaqta geologiialyq zertteý jumystary júrgizildi. Qazaqmyspen birigip, iri Dúisembai qorǵasyn-myrysh en orny (qory 2,8 mln tonna), Ulmus qorymen birge Besshoqy ken oryndary (qory 1 mln tonna) ashyldy. Rio Tintomen birlese otyryp, Balqash qalasy mańynda Pribrejnoe ken orny ashyldy. Yntymaqtastyq nátijesinde shamamen 17 mlrd teńge tartyldy.
Kómirsýtekter turǵysynan geologtar shartty otynnyń boljamdy resýrstary shamamen 76 mlrd tonna bolatyn 15 shógindi bassein baryn atady.
90-jyldary júrgizilgen zamanaýi seismikalyq zertteýlerdiń nátijesinde Qashaǵan, Qalamqas-teńiz, Soltústik Trýva jáne de basqa ken oryndary ashyldy. Búgingi tańda eski seismikalyq málimetter kóp bolǵanymen, onyń sapasy men naqtylyǵy qazirgi talaptarǵa sáikes kelmeidi. Sol sebepti, Kaspiidiń tereń qabattarynyń áleýeti áli tolyqtai baǵalanǵan joq. Bul bassein investorlar úshin tartymdy aimaq. Qazirgi kezde kóptegen otandyq jáne sheteldik kompaniialar osy basseinde geologiialyq zertteý júrgizýge degen ózderiniń nietterin bildirýde. Sondyqtan da, jańartylǵan geologiialyq aqparatty alý úshin zamanaýi seismobarlaý jumystaryn júrgizý qajet. Qazirgi ýaqytta geologiialyq barlaý jumystary jandandyrylýda», — dedi ministr.
Respýblikada qory táýligine 43 mln sharshy kýb bolatyn jerasty sýlarynyń 4000-ǵa jýyq ken oryndary bar. Gidrogeologiialyq erekshelikterine bailanysty jerasty sý resýrstary elimizdiń aimaqtarynda árkelki ornalasqan. Atap aitsaq, 50%-ǵa jýyǵy – ońtústik, 30%-y – soltústik, ortalyq jáne shyǵys, 20%-dan azy – batys aimaqtarynda shoǵyrlanǵan.
M. Myrzaǵalievtiń aitýynsha, halyqty sapaly aýyz sýmen jáne aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip salalaryn jerasty sý qorlarymen qamtamasyz etý úshin gidrogeologiialyq zertteý jumystarynyń kólemin ulǵaitý qajet.
Joǵaryda aitylǵan máselelerdi sheshý úshin 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamanyń tujyrymdamasy daiyndaldy. Negizgi maqsaty – elimizdiń mineraldyq-shikizat bazasyn damytý, onyń básekege qabilettiligin arttyrý jáne turaqty tolyqtyrylýyna jaǵdai jasaý.
Baǵdarlamada negizgi 7 mindet belgilendi:
- Qazaqstan aýmaǵynyń geologiialyq zertteý dárejesin arttyrý.
- Mineraldy-shikizat bazasyn tolyqtyrý (iaǵni, paidaly qazbalar qorynyń ósimin ulǵaitý).
- Ǵylymi-zertteýmen qamtamasyz etý.
- Salany aqparattandyrý jáne tsifrlandyrý.
- Geologiia salasynyń infraqurylymyn damytý.
- Kadrlarmen qamtamasyz etý.
- El turǵyndarynyń áleýmettik-ekonomikalyq ál-aýqatyn qamtamasyz etý.
Budan ózge, memlekettik baǵdarlama aiasynda az zerttelgen shógindi basseinderdiń munai-gaz áleýetin baǵalaý jáne taý-ken aýdandary sheginde, birinshi kezekte, monoqalalar aýdanynda zertteýlerdiń tereńdigin arttyrý jónindegi is-sharalar josparlanyp otyr.
Memlekettik baǵdarlama memlekettik biýdjet jáne jeke investitsiialar esebinen júzege asyrylatyn bolady.
«Memlekettik baǵdarlamany iske asyrý kezeńinde kómirsýtegin barlaýǵa shamamen 680 mlrd teńge, qatty paidaly qazbalardy geologiialyq barlaýǵa 100 mlrd teńge investitsiia tartý boljanýda», — dedi ministr.
Osylaisha, memlekettik baǵdarlamany iske asyrý barysynda, iaǵni 2025 jyldyń sońyna qarai, ekonomikanyń birneshe salalarynda mýltiplikativtik áseri bar birqatar oń nátijelerge qol jetkiziledi.
- aýmaqtyń zerttelý deńgeii 25,8%-dan 37%-ǵa deiin arttyrý;
- paidaly qazbalardyń boljamdy resýrstaryn baǵalaý jáne paidaly qazbalardyń áleýetti perspektivaly 50-ge jýyq obektilerin bólý;
- shógindi basseinderdiń zerttelý dárejesin arttyrý: igerilgen basseinderdi – 60%-ǵa deiin; az zerttelgen basseinderdi – 10%-ǵa deiin;
- paidaly qazbalar boiynsha boljamdy resýrstardyń ósýin qamtamasyz etý;
- geologiialyq barlaý jumystaryna 200 mlrd teńge salýdan kútiletin qaitarym 800 mlrd teńgege baǵalanyp otyr. Iaǵni, salynǵan 1 teńge 4 teńge ákeledi.
- Memlekettik baǵdarlamany iske asyrý kezeńinde geologiialyq barlaý jumystarynda halyqty jumyspen qamtý 60 myń adamǵa deiin artady. Shamamen 10 ken orny ashylǵan jaǵdaida odan da úlken áser kelesi jumys satylarynda boljanady: 6,3 trln teńge kóleminde investitsiialar jáne 20 myń jańa jumys ornyn ashý.
Qazaqstan munaishylar-geologtary qoǵamynyń prezidenti B. Qýandyqov QR-da geologiialyq barlaýdy damytý máselesi men tásilderiniń ózektiligi týraly baiandama jasady. Onyń aitýynsha, Tujyrymdamada respýblika úshin negizgisi munai-gaz jáne metallýrgiia salalary ekeni, onyń negizi mineraldy baza ekeni eskerilgen.
«Elimizdiń keibir óńirlerinde munai-gaz salasynyń kelesi 10-15 jylda toqtaý qaýpi týyndaýy múmkin. Munai-gaz salasynyń ál-aýqaty úsh alyp Teńiz, Qarashyǵanaq jáne Qashaǵannyń arqasynda qurylady. Alaida, olardyń áleýeti de shekteýli. 20-30 jyldan keiin bul munai óndirýdiń tabiǵi quldyraýyna ákelýi múmkin, sondyqtan qazirdiń ózinde geologiialyq barlaý jumystaryn maqsatty túrde arttyrý, tereń kókjiekterdi igerý mańyzdy», — dedi B. Qýandyqov.
Óz kezeginde «Shell Qazaqstan» kompaniiasynyń kommertsiialyq máseleler jónindegi bas menedjeri E. Merfi Shell Qazaqstan aýmaǵynda kómirsýtek shikizatyn geologiialyq barlaý tiimdiligin jáne qarqynyn arttyrýǵa baǵyttalǵan Tujyrymdamanyń negizgi printsipterin qoldaitynyn habarlady. Osyǵan bailanysty, Shell mineraldyq jáne munai-gaz resýrstaryn turaqty tolyqtyrý jáne daiyndaý úshin jaǵdai jasaý boiynsha Respýblika alǵa qoiǵan mindetti tolyq qoldaidy.
«Muny Úkimet, halyq jáne investorlar arasyndaǵy tyǵyz yntymaqtastyq arqyly ǵana júzege asyrýǵa bolady dep esepteimiz. Biz úshin tujyrymdamanyń Úkimettiń jer qoinaýyn paidalanýdyń normativtik-quqyqtyq bazasyn investorlar quqyqtarynyń saqtalýyna kepildik berý, olardyń kúrdeli investitsiialaryn qorǵaý, sondai-aq ákimshilik rásimderdi ońailatý turǵysynan jetildirý jónindegi mindetin, mysaly, investorlar úshin “bir tereze” qaǵidatyn engizý bóliginde aiqyndaityny óte mańyzdy», — dedi E, Merfi.
Onyń aitýynsha, Qazaqstannyń munai jáne gaz óndirýshi iri elder arasynda óz pozitsiialaryn jaqsartý áleýeti bar, bul óz kezeginde eń ozyq tehnologiialardy engizýmen belsendi geologiialyq barlaý jumystaryna eleýli investitsiia tartýdy talap etedi.
«Qazaqmys Barlaý» bas direktory Ǵ. Nurjanov geologiialyq barlaý bólimshesiniń maqsaty «Qazaqmystyń» mineraldyq-shikizat bazasyn tolyqtyrý jáne keńeitý ekenin aitty.
«Qazaqmystyń» negizgi ónerkásiptik nysandary Jezqazǵan, Sátbaev jáne Balqash monoqalalarynyń aýmaqtarynda ornalasqan, olardyń tynys-tirshiligi men damýy geologiialyq barlaý qyzmetiniń tabysyna jáne oǵan salynǵan investitsiialarǵa tikelei bailanysty. 2015 jyldan bastap «Qazaqmys» geologiialyq barlaýǵa shamamen 11 mlrd teńge investitsiialady.
